Adhyaya 28
Kapila Describes Bhakti-Saturated Aṣṭāṅga-Yoga and Meditation on the Lord’s Form
কপিলদেৱে দেৱহূতিক মুক্তিদায়ক উপদেশ আগবঢ়াই, সাংখ্য-বিবেকৰ পৰা আগুৱাই ভক্তি-সিঞ্চিত অষ্টাঙ্গ-যোগ আৰু সমাধিৰ ব্যৱহাৰিক সাধনাপথ বৰ্ণনা কৰে। স্বধৰ্ম পালন, ভগৱৎকৃপাৰে সন্তোষ আৰু গুৰু-শৰণাগতিকেই তেওঁ পূৰ্বসাধন বুলি কয়। তাৰ পাছত অহিংসা, সত্য, তপ, শৌচ, বেদ/স্বাধ্যায় আদি যম-নিয়মসদৃশ গুণ, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ আৰু হৃদয়ত ধাৰণা নিৰ্দেশ কৰে। যোগীক বিষ্ণুৰ সাকাৰ ৰূপত পদ্মচৰণৰ পৰা ওপৰলৈ অঙ্গ-অঙ্গকৈ ধ্যান কৰাই, ধ্যানক ভক্তিত ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰেমভক্তিৰ লক্ষণত উপনীত কৰে। ফলত মন গুণজনিত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ পৰা মুক্ত হয়, আত্মা-দেহ-অহংকাৰৰ ভেদ বুজা যায় আৰু সকলো জীৱত পৰমেশ্বৰৰ শক্তিৰূপে একে আত্মাৰ সমদৰ্শন জন্মে; এইদৰে মায়াতীত ভক্তি-প্ৰেৰিত সমাধিয়েই যোগৰ পৰম সিদ্ধি।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ৰাজকন্যা, এতিয়া মই সবীজ যোগৰ লক্ষণ ক’ম; যি বিধিৰে মন প্ৰসন্ন হৈ সৎপথলৈ, পৰম সত্যৰ পথলৈ আগবাঢ়ে।
Verse 2
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥
মানুহে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্বধৰ্ম পালন কৰিব লাগে আৰু বিধৰ্মৰ পৰা নিবৃত্ত হ’ব লাগে। প্ৰভুৰ কৃপাৰে যিমান লাভ হয় তাতেই সন্তুষ্ট হৈ সদ্গুৰুৰ পদ্মপদৰ সেৱা-পূজা কৰিব লাগে।
Verse 3
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥
মানুহে গ্ৰাম্য (সাংসাৰিক) ধৰ্মাচাৰ ত্যাগ কৰি মোক্ষধৰ্মত আসক্ত হ’ব লাগে। অতি মিত আৰু শুদ্ধ আহাৰ গ্ৰহণ কৰি সদায় নিৰ্জনত বাস কৰি পৰম কল্যাণৰ সাধনা কৰিব লাগে।
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥
মানুহে অহিংসা আৰু সত্য পালন কৰিব লাগে, চৌৰ্যৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগে আৰু জীৱনধাৰণৰ বাবে যিমান প্ৰয়োজন সিমানেই সন্তুষ্ট থাকিব লাগে। ব্ৰহ্মচৰ্য, তপস্যা, শৌচ, স্বাধ্যায় আৰু পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 5
मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥
মৌন পালন কৰিব, বিভিন্ন আসনৰ অভ্যাসে স্থৈৰ্য লাভ কৰিব, ধীৰে ধীৰে প্ৰাণবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব; ইন্দ্ৰিয়ক বিষয়ৰ পৰা আঁতৰাই মনক হৃদয়ত একাগ্ৰ কৰিব।
Verse 6
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥
দেহৰ প্ৰাণচক্ৰসমূহৰ মাজৰ কোনো এক স্থানত মনসহ প্ৰাণ ধাৰণ কৰি, বৈকুণ্ঠনাথ পৰমপুৰুষৰ দিব্য লীলা ধ্যান কৰাক মনৰ সমাধি (সমাধান) বোলা হয়।
Verse 7
एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥
এই বা অন্য সৎপথে, ভোগৰ প্ৰতি আকৃষ্ট দুষিত আৰু বেলাগাম মনক বুদ্ধিৰে ধীৰে ধীৰে বশ কৰিব; প্ৰাণজয়ী হৈ, অলসতা নকৰাকৈ, ভগৱানত চিত্ত স্থাপন কৰিব।
Verse 8
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥
শুচি আৰু একান্ত স্থানত আসন পাতি, আসনত নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰা সাধকে তাত স্বস্তিতে বহি, দেহ সোজা ৰাখি, প্ৰাণায়ামৰ অভ্যাস কৰিব।
Verse 9
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥
পূৰক, কুম্ভক আৰু ৰেচকৰ দ্বাৰা প্ৰাণমাৰ্গ শোধন কৰিব—অৰ্থাৎ গভীৰ শ্বাস লৈ, ভিতৰত ধৰি, পাছত এৰি দিব; অথবা উলটা ক্ৰমতো কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত চিত্ত স্থিৰ আৰু অচঞ্চল হয়।
Verse 10
मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥
শ্বাসজয় কৰা যোগীৰ মন অচিৰেই নিৰ্মল হয়; যেনেকৈ অগ্নিত ৰাখি বায়ুৰে ফুঁ দিলে সোণ/লোহা মল ত্যাগ কৰি শুদ্ধ হয়।
Verse 11
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥
প্ৰাণায়ামে দেহগত দোষ দগ্ধ হয়, ধাৰণাত পাপ নাশ হয়; প্ৰত্যাহাৰে বিষয়-সংসৰ্গ ছুটে, আৰু ভগৱানৰ ধ্যানত ত্ৰিগুণাসক্তি দূৰ হয়।
Verse 12
यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥
যেতিয়া যোগাভ্যাসে মন সম্পূৰ্ণ নিৰ্মল আৰু সুসমাহিত হয়, তেতিয়া অর্ধনিমীলিত চকুৰে নাসাৰ আগত দৃষ্টি ৰাখি ভগৱানৰ ৰূপ ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 13
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥
ভগৱানৰ মুখ প্ৰসন্ন পদ্মসদৃশ, চকু পদ্মগৰ্ভৰ দৰে অৰুণ; দেহ নীল পদ্মদলৰ দৰে শ্যাম, আৰু তেওঁ শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদা ধাৰণ কৰে।
Verse 14
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥
তেওঁৰ কটিত পদ্মকিঞ্জল্কৰ দৰে দীপ্তিমান পীত কৌষেয় বসন শোভা পায়; বক্ষত শ্ৰীবৎসচিহ্ন, আৰু কণ্ঠত ঝুলে থাকে উজ্জ্বল কৌস্তুভ মণি।
Verse 15
मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥
তেওঁ গলাত বনফুলৰ মনোহৰ মালা ধাৰণ কৰে; তাৰ মধুৰ সুবাসত মত্ত ভ্ৰমৰদলে মালাৰ চাৰিওফালে গুঞ্জন কৰে। তেওঁ উৎকৃষ্ট মুক্তাহাৰ, মুকুট, বাহুবন্ধ, কঙ্কণ আৰু নূপুরে সুশোভিত।
Verse 16
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥
কাঞ্চীবন্ধনীতে উজ্জ্বল তেওঁৰ কটি-শ্ৰোণি; তেওঁ ভক্তৰ হৃদয়-পদ্মত অধিষ্ঠিত। তেওঁ অতি দর্শনীয় আৰু শান্ত; তেওঁৰ দৰ্শনে চকু আৰু মন আনন্দিত হয়।
Verse 17
अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥
প্ৰভু চিৰকালেই অতি মনোহৰ আৰু সকলো লোকৰ বাসিন্দাসকলৰ দ্বাৰা নমস্য। তেওঁ নিত্য কৈশোৰ-যৌৱনত স্থিত আৰু ভক্তসকলক অনুগ্ৰহ দান কৰিবলৈ সদা ব্যাকুল।
Verse 18
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥
প্ৰভুৰ যশ কীৰ্তনীয় পুণ্যতীৰ্থ; তেওঁৰ মহিমাই ভক্তসকলৰ মহিমাও বৃদ্ধি কৰে। সেয়ে পৰমপুৰুষৰ সমগ্ৰ দিৱ্য ৰূপ ধ্যান কৰা উচিত, যেতিয়ালৈকে মন বিচলিত নোহোৱাকৈ স্থিৰ নহয়।
Verse 19
स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥
শুদ্ধ ভাবযুক্ত চিত্তে যোগীয়ে প্ৰভুক ধ্যান কৰে—তেওঁক নিজৰ ভিতৰত থিয়, চলন্ত, বহা বা শয়ন কৰা ৰূপে দৰ্শন কৰে; কিয়নো পৰমেশ্বৰৰ লীলা সদায় মনোমোহক আৰু আকৰ্ষণীয়।
Verse 20
तस्मिँल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥
তেতিয়া যোগীয়ে ভগৱানৰ শাশ্বত ৰূপত স্থিৰ হোৱা চিত্তক সকলো অংগ একেলগে নেদেখি, প্ৰতিটো অংগত পৃথকে পৃথকে লক্ষ্য কৰি একাগ্ৰ কৰিব লাগে।
Verse 21
सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥
ভক্তে প্ৰথমে ভগৱানৰ পদ্মচৰণ ধ্যান কৰিব লাগে—য’ত বজ্ৰ, অংকুশ, ধ্বজা আৰু পদ্মৰ চিহ্ন শোভিত। তেওঁৰ উজ্জ্বল ৰক্তিম নখৰ চন্দ্ৰজ্যোৎস্নাই হৃদয়ৰ ঘন অন্ধকাৰ দূৰ কৰে।
Verse 22
यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥
ভগৱানৰ পদ্মচৰণ ধোৱা জলৰ পৰা উৎসাৰিত গঙ্গা নামৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থধাৰা শিৰত ধাৰণ কৰাত শিৱো অধিক শিৱময় হয়। সেই চৰণ ধ্যানকাৰীৰ মনত সঞ্চিত পাপ-পৰ্বত ভাঙি পেলোৱা বজ্ৰসদৃশ; সেয়ে দীঘল সময় ভগৱানৰ পদ্মচৰণ ধ্যান কৰা উচিত।
Verse 23
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥
যোগীয়ে হৃদয়ত সেই লীলা স্থিৰ কৰিব লাগে—কমলনয়না লক্ষ্মী, যি সকলো দেৱতাই বন্দনা কৰে আৰু বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ জননী, তেওঁ নিজৰ কৰপল্লৱৰ কোমল দীপ্তিৰে প্ৰভুৰ পিণ্ডলি আৰু উৰুত হাত থৈ স্নেহেৰে মর্দন কৰি সেৱা কৰে।
Verse 24
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्- ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত যোগীয়ে ভগৱানৰ উৰু ধ্যান কৰিব লাগে—সেয়া সকলো শক্তিৰ ভঁৰাল। অটসী ফুলৰ দৰে শুভ্ৰ-নীল আভাৰে উজ্জ্বল আৰু গৰুড়ৰ ভুজাত আৰূঢ় হ’লে অধিক শোভিত। তাৰপিছত টখনা পৰ্যন্ত লম্বৰ পীত ৰেশমী বস্ত্ৰত থকা কাঁচীকলাাপে বেষ্টিত তেওঁৰ গোল নিতম্ব ধ্যান কৰিব।
Verse 25
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত যোগীয়ে প্ৰভুৰ উদৰৰ মধ্যস্থিত চন্দ্ৰসম নাভিহ্ৰদৰ ধ্যান কৰিব। সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আধাৰ সেই নাভিৰ পৰা বিভিন্ন লোকমণ্ডল ধাৰণ কৰা পদ্মনাল উদ্ভৱ হ’ল; সেই পদ্মতেই আত্মযোনি ব্ৰহ্মাৰ নিবাস। তদ্ৰূপ যোগীয়ে ভগৱানৰ যুগল স্তনাগ্ৰৰ ধ্যান কৰিব—উৎকৃষ্ট পান্নাৰ দৰে দীপ্ত, আৰু বক্ষস্থলত শোভা পোৱা দুধ-শ্বেত মুক্তাহাৰৰ কিৰণে গৌৰবৰ্ণ দেখা যায়।
Verse 26
वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते: पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥
যোগীয়ে পৰম পুৰুষৰ বক্ষস্থলৰ ধ্যান কৰিব—সেই ঠাই মহাবিভূতি মহালক্ষ্মীৰ অধিবাস, যি মনক আনন্দ আৰু নয়নক তৃপ্তি দিয়ে। তাৰ পিছত সমগ্ৰ জগতৰ দ্বাৰা নমস্কৃত ভগৱানৰ কণ্ঠ মনত স্থাপন কৰিব; সেই কণ্ঠ বক্ষে ঝুলন্ত কৌস্তুভ মণিৰ সৌন্দৰ্য অলংকাৰৰূপে বৃদ্ধি কৰে।
Verse 27
बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज: शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥
যোগীয়ে ভগৱানৰ চাৰিখন বাহুৰ ধ্যান কৰিব—প্ৰকৃতিৰ কাৰ্যসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা লোকপাল দেৱতাসকলৰ সকলো শক্তিৰ মূল সেই। তাৰ পিছত মন্দৰগিৰিৰ পৰিভ্ৰমণে মসৃণ কৰি উজ্জ্বল কৰা বাহুবলয় আৰু অলংকাৰসমূহ স্মৰণ কৰিব। তাৰ পাছত সহস্ৰ আৰযুক্ত, অসহ্য তেজে দীপ্ত সুদৰ্শনচক্ৰ আৰু পদ্মসদৃশ কৰতলত ৰাজহংসৰ দৰে দেখা শঙ্খকো যথাযথ ধ্যান কৰিব।
Verse 28
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥
যোগীয়ে ভগৱানৰ অতি প্ৰিয় ‘কৌমোদকী’ গদাৰ স্মৰণ কৰিব, যি শত্রু দৈত্য সৈন্যক চূর্ণ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ ৰক্ত-কর্দমে লেপিত থাকে। তাৰ পিছত প্ৰভুৰ কণ্ঠৰ সেই সুন্দৰ মালাৰ ধ্যান কৰিব, যাৰ চাৰিওফালে ভ্ৰমৰদল মধুৰ গুঞ্জনে মুখৰ। লগতে প্ৰভুৰ কণ্ঠত শোভা পোৱা মুক্তাহাৰৰ ধ্যান কৰিব, যাক তেওঁৰ সেৱাত সদা নিয়োজিত শুদ্ধ জীৱসমূহৰ প্ৰতীক বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 29
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते: सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥
তাৰ পিছত যোগীয়ে ভগৱানৰ পদ্মমুখৰ ধ্যান কৰিব, যি উদ্বিগ্ন ভক্তসকলৰ প্ৰতি কৰুণাবশে এই জগতত বিভিন্ন ৰূপ ধাৰণ কৰে। তেওঁৰ ঝলমল মকৰাকৃতি কুণ্ডলদ্বয়ৰ দোলনত স্ফটিকস্বচ্ছ গালদ্বয় দীপ্ত হয়; আৰু তেওঁৰ নাসিকা উদাৰ আৰু সুগঠিত।
Verse 30
यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥
তাৰ পিছত যোগীয়ে ভগৱানৰ অতি সুন্দৰ মুখমণ্ডল ধ্যান কৰিব—যি শ্ৰীনিকেতন, ভ্ৰমৰসমূহে পৰিসেৱিত, কুটিল কেশগুচ্ছৰে শোভিত; পদ্মসদৃশ নয়ন আৰু উল্লসিত ভ্ৰূযুগলৰ সৌন্দৰ্যত ভ্ৰমৰে ঘেৰোৱা পদ্ম আৰু তাত সাঁতুৰি থকা যুগল মীনো লজ্জিত হয়।
Verse 31
तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥
যোগীয়ে পূৰ্ণ ভক্তিভাৱে দীঘল সময় প্ৰভুৰ কৰুণাময় দৃষ্টিৰ ধ্যান কৰিব লাগে; তেওঁৰ নয়নৰ পৰা বাৰে বাৰে নিঃসৃত সেই দৃষ্টি ভক্তৰ ভয়ংকৰ ত্ৰিতাপ শমায়। সেই দৃষ্টি স্নিগ্ধ হাসিৰ সৈতে যুক্ত আৰু অপাৰ কৃপা-প্ৰসাদে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 32
हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥
যোগীয়ে শ্ৰীহৰিৰ সেই অতি উদাৰ হাসিৰ ধ্যান কৰিব লাগে, যি তেওঁৰ ওচৰত নত হোৱা সকলোৰে তীব্ৰ শোকজাত অশ্ৰুসাগৰ শুকাই দিয়ে। লগতে, ঋষিসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে কামদেৱক মোহিত কৰিবলৈ তেওঁৰ অন্তৰঙ্গ শক্তি (নিজমায়া) দ্বাৰা প্ৰকাশিত ধনুকাকৃতি ভ্ৰূমণ্ডলৰো ধ্যান কৰিব।
Verse 33
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ॥ ३३ ॥
প্ৰেমসিক্ত ভক্তিৰে যোগীয়ে হৃদয়-গুহাৰ অন্তৰত অধিষ্ঠিত ভগবান বিষ্ণুৰ মনোহৰ প্ৰহাস ধ্যান কৰিব লাগে। তেওঁ হাঁহিলে অধৰ-ওষ্ঠৰ কান্তিত ক্ষুদ্ৰ দন্তপংক্তি কুন্দকুঁড়িৰ দৰে অলপ ৰক্তিম হৈ ঝলমল কৰে। মন একে অৰ্পণ কৰিলে যোগীৰ আন একো দেখাৰ ইচ্ছা নাথাকে।
Verse 34
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस् तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥
এইদৰে ভগবান হৰিত ভাব লাভ কৰিলে যোগীৰ হৃদয় ভক্তিত গলি যায়; অতিশয় আনন্দত ৰোমাঞ্চ হয় আৰু তীব্ৰ উৎকণ্ঠাজাত অশ্ৰুধাৰাৰে সি বাৰে বাৰে সিক্ত হয়। ক্ৰমে, প্ৰভুক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ বঁড়শিৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা সেই মনকো সি ধীৰে ধীৰে জাগতিক কৰ্মৰ পৰা প্ৰত্যাহাৰ কৰে।
Verse 35
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥
যেতিয়া মন সকলো ভৌতিক কলুষৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষয়াসক্তিৰ পৰা বৈৰাগ্য লাভ কৰে, তেতিয়া ই দীপশিখাৰ দৰে নিৰ্মল হৈ নিৰ্বাণলৈ উপনীত হয়; তেতিয়া গুণপ্ৰবাহ নিবৃত্ত সাধকে পৰমাত্মাক অব্যৱধান একত্বে অনুভৱ কৰে।
Verse 36
सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत् स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥
এই চরম মনোনিবৃত্তিৰ দ্বাৰা মন সৰ্বোচ্চ অতীন্দ্ৰিয় স্তৰত স্থিত হৈ সুখ-দুখৰ ভৌতিক ধাৰণাৰ ওপৰত উঠি নিজৰ মহিমাত অৱস্থিত হয়। তেতিয়া যোগীয়ে পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ সৈতে নিজৰ সম্পৰ্কৰ সত্য উপলব্ধি কৰে আৰু বুজে যে সুখ-দুখ আৰু তাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া অজ্ঞানজন্য অহংকাৰৰ ফল, আত্মাৰ নহয়।
Verse 37
देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥
নিজ স্বৰূপ লাভ কৰাৰ ফলত সিদ্ধ পুৰুষে দেহটো স্থিৰ নে চলমান—এই বোধ নাপায়; দেহটো দেৱযোগে আহে আৰু দেৱবশে গুচি যায়—যেন মদে মাতাল মানুহে গাত কাপোৰ আছে নে নাই বুজি নাপায়।
Verse 38
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥
এনে মুক্ত যোগীৰ দেহ আৰু ইন্দ্ৰিয় ভগৱানৰ অধীন হৈ প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম শেষ নোহোৱালৈকে কাৰ্য কৰে। তেওঁ স্বৰূপত জাগ্ৰত হৈ সমাধিযোগত স্থিত থাকে আৰু দেহৰ উপফলক নিজৰ বুলি নমানেই; সেয়ে দেহৰ ক্ৰিয়াক স্বপ্নদেহৰ ক্ৰিয়াৰ দৰে গণ্য কৰে।
Verse 39
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥
যেনেকৈ পুত্ৰ আৰু ধন নিজৰ পৰা পৃথক হ’লেও মানুহে সিহঁতক ‘মোৰ’ বুলি ধৰে, তেনেকৈ দেহ আদি ‘মই’ বুলি অভিমান কৰে। কিন্তু যেনেকৈ পুত্ৰ-ধন নিজৰ পৰা ভিন্ন বুলি বুজিব পাৰে, তেনেকৈ মুক্ত আত্মাই বুজে যে সি আৰু তাৰ দেহ এক নহয়।
Verse 40
यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥
যেনেকৈ জ্বলন্ত কাঠৰ পৰা শিখা, স্ফুলিঙ্গ আৰু ধোঁৱা জন্মে, তথাপি অগ্নি নিজৰ স্বৰূপে সিহঁতৰ পৰা পৃথক বুলিয়েই প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 41
भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥
ভূত, ইন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ আৰু প্ৰধানৰ সৈতে যুক্ত ‘জীৱ’ৰ পৰা পৃথক, পৰব্ৰহ্ম ভগৱানেই দ্ৰষ্টা-সাক্ষী আত্মা।
Verse 42
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥
যোগীয়ে অনন্যভাৱে সকলো ভূতত আত্মাক আৰু আত্মাত সকলো ভূতক দেখা উচিত; এইদৰে ভেদহীন দৃষ্টিত পৰমাত্ম-সাক্ষাৎকাৰ হয়।
Verse 43
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥
যেনেকৈ একে অগ্নি বিভিন্ন কাঠ-যোনিত বিভিন্ন ৰূপে দেখা যায়, তেনেকৈ প্ৰকৃতিৰ গুণ-বৈষম্যত এক আত্মা বিভিন্ন দেহত ভিন্ন বুলিয়েই প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 44
तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥
সেয়ে কাৰণ-কাৰ্যৰূপে সৎ-অসৎ হৈ প্ৰকাশ পোৱা, বুজিবলৈ কঠিন দেৱী প্ৰকৃতি—মায়া—ক জয় কৰি যোগীয়ে নিজৰ স্বৰূপত স্থিত হয়।
Frequently Asked Questions
Kapila’s method culminates in personalist absorption: the purified mind beholds and serves the Supreme Lord’s eternal form (Viṣṇu/Hari) within the heart. The meditation is not on a formless absolute but on Bhagavān’s features, ornaments, weapons, and compassionate glances, and it matures into bhakti marked by love (prema), tears, and complete detachment from material desire.
Limb-by-limb meditation (aṅgaśaḥ dhyāna) stabilizes attention and prevents the mind from scattering. Each limb becomes a devotional anchor, drawing the mind from gross distraction to subtle absorption, until remembrance becomes continuous and affectionate—culminating in samādhi where the mind is fixed in Hari rather than in sense objects.
Prāṇāyāma is presented as a purificatory aid: it steadies the mind, clears disturbances, and supports sense-withdrawal and concentration. Kapila explains that regulated breath helps remove mental agitation and supports deeper meditation, but the chapter’s telos is devotion—meditating on the Lord until the heart is transformed.
Parambrahma, the Supreme Personality of Godhead, is the ultimate seer, distinct from the individual jīva who is associated with senses, elements, and conditioned consciousness. Realization means discerning that bodily pleasure and pain belong to false ego and guṇas, while the self is a dependent conscious being meant to be aligned with the Supreme.
The yogī recognizes all manifestations as energies (śakti) of the Supreme and thus sees living entities without material distinction. Like fire appearing differently according to wood and conditions, the same pure spirit is expressed through bodies shaped by the guṇas—leading to compassion and non-envious, spiritual equality.