Adhyaya 21
Kardama Muni’s Penance, Viṣṇu’s Darśana, and the Arrangement of Devahūti’s Marriage
বিদুৰে মৈত্ৰেয়ৰ পৰা স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশৰ বিস্তাৰিত বিৱৰণ বিচাৰে—বিশেষকৈ দেৱহূতিৰ কৰ্দম মুনিৰ সৈতে বিবাহ আৰু মনুৰ কন্যাসকলৰ সন্ততি। মৈত্ৰেয়ে ক’লে যে কৰ্দম মুনিয়ে সৰস্বতী তীৰৰ বিন্দু-সৰোবৰাত দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিছিল; তাৰ ফলত গৰুড়াৰূঢ় ভগৱান বিষ্ণুৱে সাক্ষাৎ দৰ্শন দিলে। কৰ্দমে ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰে, উপযুক্ত পত্নীৰ ইচ্ছাও বিনয়ে নিবেদন কৰে, আৰু প্ৰভুক কালস্বৰূপ, সৃষ্টিকৰ্তা, মুক্তিদাতা তথা জগত্-চক্ৰৰ অধিপতি বুলি বন্দনা কৰে—যাৰ চক্ৰে ভক্তক ক্ষয় কৰিব নোৱাৰে। ভগৱানে কৰ্দমৰ নিয়মবদ্ধ উপাসনা স্বীকাৰ কৰি মনু-শতরূপাৰ সৈতে দেৱহূতি আহিব বুলি আগজাননী দিয়ে, ন’জনী কন্যাৰ বৰ দান কৰে আৰু নিজৰ অংশাৱতাৰ কপিলৰূপে সাঙ্কখ্য-তত্ত্বৰ উপদেশ দিব বুলি ঘোষণা কৰে। ভগৱান বৈকুণ্ঠলৈ গ’লৰ পাছত নিৰ্দিষ্ট সময়ত মনু আহে; বিন্দু-সৰোবৰাৰ পৱিত্ৰ সৌন্দৰ্য বৰ্ণিত হয় আৰু কৰ্দমে মনুক আদৰ-সত্কাৰ কৰি আগন্তুক বিবাহ-আলোচনা আৰু গৃহস্থ পৰ্বৰ ভূমিকা গঢ়ি তোলে, যাৰ দ্বাৰা কপিলদেৱৰ উপদেশৰ পথ প্ৰস্তুত হয়।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर्वंश: परमसम्मत: । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजा: ॥ १ ॥
বিদুৰে ক’লে: স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশ পৰম সন্মানিত। হে ভগৱন, অনুগ্ৰহ কৰি সেই বংশৰ বিৱৰণ কওক, য’ত মৈথুনৰ দ্বাৰা প্ৰজা বৃদ্ধি পাইছিল।
Verse 2
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथाधर्मं जुगुपतु: सप्तद्वीपवतीं महीम् ॥ २ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ দুজন পুত্ৰ—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ—ধৰ্মানুসাৰে সপ্তদ্বীপযুক্ত পৃথিৱী শাসন কৰিছিল।
Verse 3
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन्देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥ ३ ॥
হে পবিত্ৰ ব্ৰাহ্মণ, হে নিষ্পাপ, আপুনি কৈছে যে তেওঁৰ কন্যা ‘দেৱহূতি’ নামে প্ৰসিদ্ধ, আৰু সেয়া প্ৰজাপতি কৰ্দমৰ পত্নী হৈছিল।
Verse 4
तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणै: । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद ॥ ४ ॥
যোগলক্ষণ (অষ্ট সিদ্ধি)ৰে যুক্ত সেই ৰাজকুমাৰীৰ দ্বাৰা সেই মহাযোগীয়ে কিমান ধৰণে সন্ততি সৃষ্টি কৰিলে? দয়া কৰি কওক; মই শুনিবলৈ আগ্ৰহী।
Verse 5
रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन्दक्षो वा ब्रह्मण: सुत: । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥ ५ ॥
হে ব্ৰহ্মন, অনুগ্ৰহ কৰি কওক—পূজ্য ৰুচি আৰু ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ দক্ষে স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ আন দুজনী কন্যাক পত্নীৰূপে লাভ কৰি কেনেকৈ সন্তান-প্ৰজাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 6
मैत्रेय उवाच प्रजा: सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदित: । सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश ॥ ६ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ ‘প্ৰজা সৃষ্টি কৰা’ আদেশ অনুসৰি পূজ্য কৰ্দম মুনিয়ে সৰস্বতী নদীৰ তীৰত দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 7
तत: समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दम: । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७ ॥
তাৰ পাছত কৰ্দম মুনিয়ে সমাধিযুক্ত ক্ৰিয়াযোগে ভক্তিসহ শ্ৰীহৰিক আৰাধনা কৰি প্ৰসন্ন কৰিলে; শৰণাগতক শীঘ্ৰে বৰ দান কৰা ভগৱান তেওঁ।
Verse 8
तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्ष: कृते युगे । दर्शयामास तं क्षत्त: शाब्दं ब्रह्म दधद्वपु: ॥ ८ ॥
তেতিয়া সত্যযুগত পদ্মনয়ন ভগৱান প্ৰসন্ন হৈ, হে ক্ষত্তা, কৰ্দম মুনিক দৰ্শন দিলে আৰু বেদীয় শব্দ-ব্ৰহ্ম দ্বাৰাই বোধগম্য নিজৰ দিব্য ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 9
स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्निग्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम् ॥ ९ ॥
কৰ্দম মুনিয়ে সেই পৰমেশ্বৰক দেখিলে—যি মলিনতাহীন, সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, শুভ্ৰ পদ্ম আৰু উৎপলৰ মালা ধাৰণ কৰা। তেওঁৰ পদ্মমুখত মসৃণ নীল কুঞ্চিত কেশৰাশি শোভিত, আৰু তেওঁ নিৰ্মল পীতাম্বৰ পৰিধান কৰিছিল।
Verse 10
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मन:स्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ १० ॥
মুকুট আৰু কুণ্ডলৰে বিভূষিত ভগৱানে তিনিখন হাতে শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণ কৰি, চতুৰ্থ হাতে শুভ্ৰ পদ্ম ধৰি আছিল; তেওঁৰ আনন্দময় মৃদু হাসিভৰা দৃষ্টিয়ে ভক্তৰ হৃদয় মোহিত কৰে।
Verse 11
विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मत: । दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्ष:श्रियं कौस्तुभकन्धरम् ॥ ११ ॥
গৰুড়ৰ কাঁধত নিজৰ পদ্মচৰণ স্থাপন কৰি, গলাত ঝুলন্ত কৌস্তুভমণি আৰু বক্ষত শ্ৰীৱৎসৰ সোণালী ৰেখাৰে শোভিত ভগৱান আকাশত স্থিত আছিল।
Verse 12
जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथ: । गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलि: ॥ १२ ॥
ভগৱানক সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰি কৰ্দম মুনি পৰম হর্ষে ভৰি উঠিল; তেওঁৰ কামনা সিদ্ধ হ’ল। তেওঁ মূৰ নত কৰি ভূমিত লুটাই পৰিল আৰু প্ৰেমভৰা হৃদয়ে হাত জোৰি স্তৱেৰে প্ৰভুক তুষ্ট কৰিলে।
Verse 13
ऋषिरुवाच जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशे: सांसिद्ध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्न: । यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भि- राशासते योगिनो रूढयोगा: ॥ १३ ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে সকলো সত্ত্বৰ আশ্ৰয়, পূজনীয় প্ৰভু! আজি আপোনাৰ দৰ্শনে আমাৰ দৃষ্টিৰ পৰম সিদ্ধি হ’ল। যি দৰ্শন উন্নত যোগীয়ে বহু জন্মৰ ধ্যানসাধনাৰে কামনা কৰে, সেই দৰ্শনেই আজি আমাক লাভ হ’ল।
Verse 14
ये मायया ते हतमेधसस्त्वत्- पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान्निरयेऽपि ये स्यु: ॥ १४ ॥
আপোনাৰ পদ্মপাদেই সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হ’বলৈ সত্য নাও। কিন্তু মায়াই বুদ্ধি নষ্ট কৰা লোকসকলে সেই পদ্মপাদক তুচ্ছ আৰু ক্ষণস্থায়ী ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে উপাসনা কৰে—এনে সুখ নৰকত পৰাও পায়। তথাপি, হে প্ৰভু, আপুনি ইমান দয়ালু যে তেওঁলোকৰ ওপৰতো কৃপা বৰ্ষায়।
Verse 15
तथा स चाहं परिवोढुकाम: समानशीलां गृहमेधधेनुम् । उपेयिवान्मूलमशेषमूलं दुराशय: कामदुघाङ्घ्रिपस्य ॥ १५ ॥
সেয়ে, গৃহস্থ জীৱনত কামনা পূৰণ কৰা কামধেনুৰ দৰে সমানশীল কন্যাক বিবাহ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, কামবশ হৈ মইও আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লৈছোঁ; আপুনি সৰ্বমূলৰ মূল, কল্পবৃক্ষসম।
Verse 16
प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या लोक: किलायं कामहतोऽनुबद्ध: । अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি সকলো জীৱৰ অধীশ আৰু নেতা। আপোনাৰ প্ৰজাপতি-আজ্ঞা ৰূপ দোৰীত বাঁধা যেন এই লোক কামাহত হৈ সদায় অনুবদ্ধ থাকে। লোকানুগত হৈ, হে ধৰ্মস্বৰূপ, মইও আপোনাক—শুক্ল অনিমিষ, নিত্য কালৰূপ—বলি অৰ্পণ কৰোঁ।
Verse 17
लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्गुणवादसीधु- पीयूषनिर्यापितदेहधर्मा: ॥ १७ ॥
কিন্তু যিসকলে বাঁধাধৰা লৌকিক কাৰ্য আৰু তাৰ পশুবৎ অনুসাৰীক ত্যাগ কৰি আপোনাৰ পদপদ্মৰ ছত্ৰছায়াত আশ্ৰয় লয়, আৰু পৰস্পৰে আপোনাৰ গুণ-লীলা আলোচনা-ৰূপ মধু-অমৃত পান কৰে, তেওঁলোক দেহৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজনৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 18
न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व । षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥
আপোনাৰ চক্র অজৰ অক্ষৰ ব্ৰহ্মৰূপ অক্ষে ঘূৰি—তিন নাভি, তেৰ আৰ, ৩৬০ পৰ্ব, ছয় নেমি আৰু অসংখ্য পত্র/আবৰণে খোদিত। তাৰ ভয়ংকৰ বেগধাৰা সমগ্ৰ জগতৰ আয়ু ছেদন কৰে, কিন্তু ভক্তৰ আয়ুক স্পৰ্শও কৰিব নোৱাৰে।
Verse 19
एक: स्वयं सञ्जगत: सिसृक्षया- द्वितीययात्मन्नधियोगमायया । सृजस्यद: पासि पुनर्ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिर्भगवन् स्वशक्तिभि: ॥ १९ ॥
প্ৰিয় প্ৰভু, বিশ্বসমূহ সৃষ্টি কৰা আপুনি একাই। হে ভগবান, সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, আপোনাৰ দ্বিতীয়া শক্তি যোগমায়াৰ অধীনত আপোনাৰ স্বশক্তিসমূহেৰে আপুনি সৃষ্টি কৰে, পালন কৰে আৰু পুনৰ লয় কৰে; যেনেকৈ মাকড়সা নিজৰ শক্তিৰে জাল বোনে আৰু পুনৰ তাক নিজেই গুটাই লয়।
Verse 20
नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्वपि यर्ही मायया लसत्तुलस्या भगवान् विलक्षित: ॥ २० ॥
হে প্ৰভু! ই আপোনাৰ ইচ্ছা নহ’লেও, আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে আপুনি আপোনাৰ মায়াৰে স্থূল‑সূক্ষ্ম ভূতসৃষ্টিক প্ৰকাশ কৰে। আমাৰ ওপৰত আপোনাৰ অহৈতুক কৃপা বৰ্ষিত হওক; কিয়নো আপুনি তুলসীমালাৰে শোভিত নিত্য স্বৰূপে আমাৰ সন্মুখত প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 21
तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद- सरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥ २१ ॥
আপোনাৰ সাক্ষাৎকাৰৰ দ্বাৰা কৰ্মফলাসক্তি শম হোৱাকৈ—এই উদ্দেশ্যে আপুনি স্বমায়াৰে লোকব্যৱস্থা বিস্তাৰ কৰিছে। শৰণযোগ্য আৰু বন্দনীয় আপোনাৰ পদপদ্মলৈ মই নিৰন্তৰ প্ৰণাম জনাইছোঁ; সেয়া অল্পজনৰ ওপৰতো সকলো বৰ্ষা কৰে।
Verse 22
ऋषिरुवाच इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभ- स्तमाबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमान: प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रू: ॥ २२ ॥
ঋষিয়ে ক’লে: এইদৰে নিষ্কপট স্তৱে প্ৰশংসিত পদ্মনাভ ভগৱান, গৰুড়ৰ কাঁধত অপূৰ্ব দীপ্তিত শোভিত হৈ, অমৃতসম মধুৰ বাক্যৰে উত্তৰ দিলে। স্নেহভৰা হাঁহি লৈ ঋষিক চাওঁতে তেওঁৰ ভ্ৰূযুগল মনোহৰভাৱে নড়িছিল।
Verse 23
श्रीभगवानुवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चित: ॥ २३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: তোমাৰ চিত্তৰ অভিপ্ৰায় জানি, যাৰ বাবে তুমি আত্মনিয়মেৰে মোৰ উত্তম আৰাধনা কৰিছা, সেই ব্যৱস্থা মই আগতেই কৰি থৈছোঁ।
Verse 24
न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् । भवद्विधेष्वतितरां मयि संगृभितात्मनाम् ॥ २४ ॥
প্ৰভুৱে পুনৰ ক’লে: হে ঋষি, হে প্ৰজাধ্যক্ষ! যিসকলে ভক্তিভাৱে মোৰ আৰাধনা কৰে—বিশেষকৈ তোমাৰ দৰে যিসকলে নিজকে সম্পূৰ্ণৰূপে মোৰ ওচৰত সমৰ্পণ কৰিছে—তেওঁলোকৰ বাবে মোৰ পূজা কেতিয়াও নিষ্ফল নহয়; নিৰাশাৰ প্ৰশ্নই নুঠে।
Verse 25
प्रजापतिसुत: सम्राण्मनुर्विख्यातमङ्गल: । ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ २५ ॥
ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ প্ৰজাপতিৰ সন্তান, ধৰ্মমঙ্গল কৰ্মত বিখ্যাত সম্ৰাট স্বায়ম্ভুব মনু ব্ৰহ্মাবর্তত অধিষ্ঠান কৰি সাত সাগৰসহ পৃথিৱী শাসন কৰে।
Verse 26
स चेह विप्र राजर्षिर्महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविद: ॥ २६ ॥
হে বিপ্ৰ! ধৰ্মত পাৰদৰ্শী সেই ৰাজর্ষি সম্ৰাটে মহিষী শতৰূপাক লগত লৈ আপোনাক দৰ্শন কৰিবলৈ পৰশু ইয়ালৈ আহিব।
Verse 27
आत्मजामसितापाङ्गीं वय:शीलगुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ॥ २७ ॥
তেওঁলোকৰ এজনী যুৱতী কন্যা আছে, ক’লা চকুযুক্ত; বয়স, শীল আৰু গুণে সমৃদ্ধ, যোগ্য স্বামী বিচাৰি আছে। হে প্ৰভু, আপোনাক তাৰ অনুৰূপ জানি তেওঁলোকে তাক আপোনাৰ পত্নী ৰূপে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 28
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन्नृपवधू: काममाशु भजिष्यति ॥ २८ ॥
হে ব্রহ্মন! ইমান বছৰে আপোনাৰ হৃদয়ত যি ভাব স্থিৰ আছিল, সেইধৰণেই সেই ৰাজবধূ হ’ব; সি শীঘ্ৰে আপোনাৰ হৈ আপোনাৰ ইচ্ছামতে সেৱা কৰিব।
Verse 29
या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यञ्जसात्मन: ॥ २९ ॥
সি আপোনাৰ দ্বাৰা স্থাপিত বীজৰ পৰা নটা কন্যা প্ৰসৱ কৰিব; আৰু আপোনাৰ সেই কন্যাসকলৰ মাধ্যমে ঋষিসকলে বিধিমতে সন্ততি উৎপন্ন কৰিব।
Verse 30
त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तम: । मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ ३० ॥
তুমি মোৰ নিৰ্দেশ সঠিকভাৱে পালন কৰি, সকলো কৰ্মফল মোক অৰ্পণ কৰি, হৃদয় শুদ্ধ কৰি শেষত মোকেই লাভ কৰিবা।
Verse 31
कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् । मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम् ॥ ३१ ॥
সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়া কৰি আৰু সকলোকে অভয় দান কৰি, আত্মসংযমী হৈ তুমি আত্মসাক্ষাৎ লাভ কৰিবা; মোক জগতসহ তোমাৰ ভিতৰত আৰু তোমাক মোৰ ভিতৰত দেখিবা।
Verse 32
सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२ ॥
হে মহামুনি! তোমাৰ বীৰ্যৰ দ্বাৰা তোমাৰ পত্নী দেবহূতিৰ গৰ্ভত মই মোৰ স্বাংশসহ প্ৰকাশ পাম; তোমাৰ ন’জনী কন্যাৰ সৈতে মই তাক পৰম তত্ত্বৰ দৰ্শন উপদেশ দিম।
Verse 33
मैत्रेय उवाच एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षज: । जगाम बिन्दुसरस: सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ ३३ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে কৰ্দম মুনিক কৈ, ইন্দ্ৰিয়াতীত ভগৱান (যি অন্তৰ্মুখ ভক্তিত প্ৰকাশিত) সৰস্বতীৰে পৰিবেষ্টিত বিন্দু-সৰোবৰ এৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 34
निरीक्षतस्तस्य ययावशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्ग: । आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षै- रुच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम ॥ ३४ ॥
ঋষি চাই থাকোঁতেই, মুক্ত মহাত্মাসকলে যি সিদ্ধপথৰ স্তুতি কৰে সেই বৈকুণ্ঠমাৰ্গে ভগৱান গ’ল। গৰুড়ৰ পাখিৰ ফটফটনিত উচ্চাৰিত সামবেদ-আধাৰিত স্তোত্ৰধ্বনি তেওঁ শুনি থাকিল।
Verse 35
अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृषि: । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ ३५ ॥
তাৰ পিছত ভগৱান প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত পূজনীয় ঋষি কৰ্দম বিন্দু-সৰোবৰ তীৰত থাকি, প্ৰভুৱে কোৱা সময়ৰ অপেক্ষা কৰি থাকিল।
Verse 36
मनु: स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्य: पर्यटन्महीम् ॥ ३६ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনু পত্নীসহ সোণালী অলংকাৰৰে সজ্জিত ৰথত উঠি, নিজৰ কন্যাকো তাত বহুৱাই পৃথিৱীজুৰি ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 37
तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुने: शान्तव्रतस्य तत् ॥ ३७ ॥
হে বিদুৰ! ভগৱানে যি শুভ দিনৰ কথা কৈছিল, ঠিক সেই দিনেই তেওঁলোকে শান্তব্ৰত মুনিৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হ’ল।
Verse 38
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
সেই পুণ্য সৰোবৰ ‘বিন্দু-সৰোবৰ’ নামে খ্যাত হ’ল; কাৰণ শৰণাগত মুনিৰ প্ৰতি অতি কৰুণাত দ্ৰৱিত ভগৱানৰ নয়নৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু তাত পতিত হৈছিল। সৰস্বতীৰ জলে পৰিপূৰ্ণ সেই সৰোবৰ মঙ্গলময়, অমৃতসম মধুৰ জলযুক্ত আৰু মহর্ষিগণে সেবিত।
Verse 39
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
সৰস্বতীৰ জলে পৰিপূৰ্ণ সেই পুণ্য সৰোবৰ ‘বিন্দু-সৰোবৰ’ নামে খ্যাত; তাৰ জল মঙ্গলময়, অমৃতসম মধুৰ আৰু মহর্ষিগণে সেবিত।
Verse 40
पुण्यद्रुमलताजालै: कूजत्पुण्यमृगद्विजै: । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ ४० ॥
সৰোবৰৰ তীৰ পুণ্য গছ-লতাৰ জালে ঘেৰ খাই আছিল। সকলো ঋতুৰ ফল-ফুলে সমৃদ্ধ; তাত পুণ্য পশু-পক্ষী নানান ধ্বনিত কূজন কৰিছিল, আৰু বনকুঞ্জৰ শ্ৰীৰে শোভিত হৈছিল।
Verse 41
मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । मत्तबर्हिनटाटोपमाह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१ ॥
সেই ঠাই আনন্দিত পখীৰ কলৰৱে মুখৰিত হৈছিল। মত্ত ভ্ৰমৰবোৰ ঘূৰি ফুৰিছিল, মত্ত ময়ূৰ গৰ্বভৰে নাচিছিল, আৰু উল্লাসিত কোকিলাই পৰস্পৰক মাতিছিল।
Verse 42
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
বিন্দু-সৰোবৰ কদম্ব, চম্পক, অশোক, কৰঞ্জ, বকুল, আসন, কুন্দ, মন্দাৰ, কুটজ আৰু কেঁচা আমগছৰ ফুলেৰে অলংকৃত আছিল। কাৰণ্ডৱ হাঁহ, প্লৱ, হংস, কুৰৰ, জলকুক্কুট, সাৰস, চক্ৰৱাক আৰু চকোৰৰ মধুৰ কূজনত বায়ু ভৰি উঠিছিল।
Verse 43
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
বিন্দু-সৰোবৰ কদম্ব, চম্পক, অশোক, কৰঞ্জ, বকুল, আসন, কুন্দ, মন্দাৰ, কুটজ আৰু কেঁচা আমগছৰ ফুলেৰে অলংকৃত আছিল। কাৰণ্ডৱ হাঁহ, প্লৱ, হংস, কুৰৰ, জলকুক্কুট, সাৰস, চক্ৰৱাক আৰু চকোৰৰ মধুৰ কূজনত বায়ু ভৰি উঠিছিল।
Verse 44
तथैव हरिणै: क्रोडै: श्वाविद्गवयकुञ्जरै: । गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम् ॥ ४४ ॥
তাৰ তীৰ হৰিণ, বৰাহ, শ্বাৱিদ (সজাৰু), গৱয়, কুঞ্জৰ (হাতী), বেবুন, সিংহ, বান্দৰ, নকুল (মংগুস) আৰু কস্তুৰী হৰিণেৰে ভৰি আছিল।
Verse 45
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
আদিৰাজ স্বায়ম্ভুৱ মনু কন্যাসহ সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থত প্ৰৱেশ কৰি মুনিৰ আশ্ৰমলৈ গৈ দেখিলে—মুনি অগ্নিত আহুতি দি শান্তভাৱে আসনত উপবিষ্ট।
Verse 46
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
মুনি দেহকান্তিত দীপ্তিমান আছিল; দীঘলীয়া সময় উগ্ৰ তপস্যা কৰিলেও তেওঁ অতিশয় কৃশ নহ’ল, কিয়নো ভগৱানৰ স্নিগ্ধ কটাক্ষ তেওঁৰ ওপৰত আছিল আৰু প্ৰভুৰ চন্দ্ৰসম বাক্য-অমৃতধাৰা তেওঁ শ্ৰৱণ কৰিছিল।
Verse 47
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
মুনি দীঘল দেহী, পদ্মপত্ৰসম ডাঙৰ নয়নবিশিষ্ট, জটাধাৰী আৰু চীৰবস্ত্ৰ পৰিহিত আছিল। মনু ওচৰলৈ গৈ তেওঁক অলপ মলিন দেখিলে—যেন অঘষা ৰত্ন।
Verse 48
अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुर: । सपर्यया पर्यगृह्णात्प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥ ४८ ॥
ৰাজা কুটীৰলৈ আহি সন্মুখত প্ৰণাম কৰিছে দেখি মুনিয়ে আশীৰ্বাদসহ অভিবাদন কৰি যথোচিত সৎকাৰৰে তেওঁক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 49
गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन्मुनि: । स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९ ॥
যথোচিত সৎকাৰ পাই ৰজা সংযত হৈ নীৰৱে বহিল। তেতিয়া মুনি কৰ্দমে ভগৱানৰ আদেশ স্মৰণ কৰি, ৰজাক আনন্দিত কৰা মধুৰ বাক্যৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 50
नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरे: शक्तिर्हि पालिनी ॥ ५० ॥
হে দেৱ! আপোনাৰ এই পৰিভ্ৰমণ নিশ্চয়েই সাধুজনৰ ৰক্ষা আৰু অসাধুৰ বিনাশৰ বাবে, কিয়নো আপুনি শ্ৰীহৰিৰ পালনশক্তি।
Verse 51
योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नम: ॥ ५१ ॥
প্ৰয়োজন হ’লে আপুনি সূৰ্য, চন্দ্ৰ, অগ্নি, ইন্দ্ৰ, বায়ু, যম, ধৰ্ম আৰু বৰুণ আদি ৰূপ ধাৰণ কৰে; সেই শুক্লস্বৰূপ বিষ্ণুক নমস্কাৰ।
Verse 52
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
আপুনি যদি মণিৰে অলংকৃত জয়ৰথত আৰোহণ কৰি অপৰাধীক ভয় নেদেখুৱাই, ধনুৰ টংকাৰত ভয়ংকৰ ধ্বনি নকৰাই, আৰু সূৰ্যৰ দৰে বৃহৎ সেনা টানি—যাৰ পদাঘাতে ভূ-মণ্ডল কঁপে—পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ নকৰাই, তেন্তে, হে ৰাজন, ভগৱানে ৰচনা কৰা বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্মৰ সকলো সীমাৰেখা দস্যুৱে ভাঙি পেলালেহেঁতেন।
Verse 53
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
আপুনি যদি মণিৰে অলংকৃত জয়ৰথত আৰোহণ কৰি অপৰাধীক ভয় নেদেখুৱাই, ধনুৰ টংকাৰত ভয়ংকৰ ধ্বনি নকৰাই, আৰু সূৰ্যৰ দৰে বৃহৎ সেনা টানি—যাৰ পদাঘাতে ভূ-মণ্ডল কঁপে—পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ নকৰাই, তেন্তে, হে ৰাজন, ভগৱানে ৰচনা কৰা বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্মৰ সকলো সীমাৰেখা দস্যুৱে ভাঙি পেলালেহেঁতেন।
Verse 54
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
আপুনি যদি মণিৰে অলংকৃত জয়ৰথত আৰোহণ কৰি অপৰাধীক ভয় নেদেখুৱাই, ধনুৰ টংকাৰত ভয়ংকৰ ধ্বনি নকৰাই, আৰু সূৰ্যৰ দৰে বৃহৎ সেনা টানি—যাৰ পদাঘাতে ভূ-মণ্ডল কঁপে—পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ নকৰাই, তেন্তে, হে ৰাজন, ভগৱানে ৰচনা কৰা বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্মৰ সকলো সীমাৰেখা দস্যুৱে ভাঙি পেলালেহেঁতেন।
Verse 55
अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभि: । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥ ५५ ॥
আপুনি যদি লোক-অৱস্থাৰ চিন্তা ত্যাগ কৰি শয়ন কৰে, তেন্তে ধনলোভী আৰু অঙ্কুশহীন লোক বাধাহীনভাৱে অধৰ্ম বৃদ্ধি কৰিব; দস্যুৰ আক্ৰমণে এই জগত বিনষ্ট হ’ব।
Verse 56
अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागत: । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥
তথাপি, হে বীৰ ৰাজন, আপুনি কিহৰ উদ্দেশ্যে ইয়ালৈ আহিছে সেয়া মই সুধিছোঁ। যি হওক, আমি নিষ্কপট হৃদয়ে, বিনা সংকোচে সম্পন্ন কৰিম।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Viṣṇu’s darśana as the fruit of sustained tapas performed in devotional trance—discipline of mind and senses offered as bhakti, not mere yogic exhibition. In Bhāgavata theology, Bhagavān becomes visible when He is pleased by surrendered service; the appearance confirms that sincere spiritual practice is met by divine reciprocation and that the Lord can redirect mixed motives (including desire for marriage) toward dharma and eventual liberation.
Kardama’s honesty illustrates a key Bhāgavata principle: approaching the Lord, even with mixed desires, is superior to pursuing desires independently. By taking shelter of the Lord’s lotus feet, his personal motive is placed under divine purification. The Lord does not endorse lust as an ideal; He grants a dharmic arrangement (marriage to Devahūti) and simultaneously sets Kardama on a trajectory of detachment, culminating in self-realization and the advent of Kapila’s liberating instruction.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter, given to Kardama as part of the manvantara’s dharmic social order. Their union is crucial because it becomes the locus for the Lord’s promised descent as Kapila, who will teach tattva-jñāna (Sāṅkhya) to Devahūti. The narrative thus links household life (gṛhastha-dharma), lineage expansion (nine daughters), and the highest aim (mokṣa) through Bhagavān-centered instruction.
The kāla-cakra imagery depicts time as the Lord’s irresistible governance over the cosmos—measuring creation through cyclic divisions (days, months, seasons, years) and diminishing embodied lifespan. Kardama emphasizes that while time consumes the world’s duration, it cannot ‘touch’ the devotee in the same way, because devotion aligns one with the eternal Lord and grants transcendence over fear and mortality.
The detailed tīrtha description establishes sacred geography as a theological witness: Bindu-sarovara is portrayed as sanctified by the Lord’s compassion (tears) and by the presence of sages, making it an ideal setting for revelation and dharmic transition. In Purāṇic narrative strategy, such descriptions also signal a shift from cosmic discourse to embodied history—where divine encounters occur within the sanctified natural world.