Adhyaya 14
Diti’s Untimely Desire and the Birth-Cause of the Asura Line (Prelude to Hiranyākṣa–Varāha)
বিদুৰে মৈত্ৰেয়ৰ পৰা বৰাহ অৱতাৰৰ কাহিনী শুনি সুধিলে—হিৰণ্যাক্ষৰ সৈতে ভগৱানৰ যুদ্ধৰ বিশেষ কাৰণ কি, কাৰণ-ইতিহাস নাথাকিলে কেৱল ৰূপবৰ্ণনা সম্পূৰ্ণ নহয়। মৈত্ৰেয় ক’লে, এনে জিজ্ঞাসা ভক্তিজনক আৰু মুক্তিদায়ক, আৰু সংঘাতৰ বীজ এটা পূৰ্ব ঘটনাত আছে—পূজাৰ যোগ্য সন্ধ্যাকালত দিতী কামাৱিষ্ট হৈ কশ্যপক তৎক্ষণাৎ সংগমৰ বাবে অনুৰোধ কৰে। কশ্যপ সময়টো অশুভ বুলি, ভূতগণ আৰু শিৱৰ বিচৰণৰ কথা উল্লেখ কৰি, শিৱৰ পৰাত্পৰ অৱস্থা ব্যাখ্যা কৰে যাক ওপৰচোৱা লোকসকলে ভুল বুজে। দিতীৰ জোৰাজুৰিত কশ্যপ অনিচ্ছাৰে সংগম কৰে আৰু পাছত শুদ্ধিকৰ্ম কৰে। দিতী অনুতপ্ত হৈ শিৱাপৰাধ আৰু গৰ্ভৰ অনিষ্টৰ আশংকা কৰে। কশ্যপ ভবিষ্যদ্বাণী কৰে—হিৰণ্যাক্ষ আৰু হিৰণ্যকশিপু নামে দুজন বিধ্বংসী পুত্ৰ জন্মিব; তেওঁলোকক বধ কৰিবলৈ স্বয়ং পৰমেশ্বৰ অৱতীৰ্ণ হ’ব; তথাপি দিতীৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু শ্ৰদ্ধাৰ ফলত সেই বংশতেই প্ৰহ্লাদ নামৰ আদৰ্শ ভক্তো জন্মিব। এই অধ্যায়ে বৰাহযুদ্ধক অসুৰবংশৰ উৎপত্তিৰ কাৰণৰে সংযোগ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—কৌষাৰবি মুনি মৈত্রেয়ৰ মুখে কাৰণ-বৰাহস্বৰূপ হৰিৰ কাহিনী শুনি, ধৃতব্ৰত বিদুৰ কৰজোড়ে পুনৰ প্ৰভুৰ অধিক দিব্য লীলা বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে; তেওঁ এতিয়াও তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 2
विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥
বিদুৰ ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! পৰম্পৰাৰ পৰা মই শুনিছোঁ যে সেই একেই যজ্ঞমূৰ্তি হৰি (বৰাহ ভগৱান) আদিদৈত্য হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰিছিল।
Verse 3
तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ভগৱান বৰাহে নিজৰ দন্ত্ৰাগ্ৰে লীলাৰে পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰি থাকোঁতে, দানৱৰাজৰ সৈতে যুদ্ধ কিহৰ কাৰণে হৈছিল?
Verse 4
श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥
শ্ৰদ্ধাৱান ভক্তৰ বাবে সেই অৱতাৰ-জন্মৰ বিস্তৃত বিৱৰণ কওক। হে ঋষি! মোৰ মন পৰম কৌতূহলে ভৰিছে; শুনিও তৃপ্ত নহয়।
Verse 5
मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বীৰ! তুমি হৰিৰ অৱতাৰ-কথা সুধিছা, ই অতি উত্তম; কিয়নো ই মর্ত্যসকলৰ মৃত্যুপাশ ছেদন কৰে।
Verse 6
ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥
মুনি নাৰদৰ গীত এই বিষয় শুনি উত্তানপাদৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱে ভগৱানক চিনিলে আৰু মৃত্যুৰ মূৰৰ ওপৰত পা থৈ প্ৰভুৰ ধামলৈ আৰোহণ কৰিলে।
Verse 7
अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥
এই ইতিহাসো মই আগতে শুনিছিলোঁ; দেৱতাসকলে সুধিলে দেৱদেৱ ব্ৰহ্মাই ইয়াক বৰ্ণনা কৰিছিল।
Verse 8
दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥
দক্ষৰ কন্যা দিতি সন্ধ্যাকালে হৃদয়ৰ কামনাৰে ব্যাকুল হৈ মৰীচিপুত্ৰ স্বামী কশ্যপক সন্তানলাভৰ বাবে মিলনৰ অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 9
इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥
সূৰ্য অস্ত গৈ আছিল; মুনি অগ্নিগৃহত সমাহিত হৈ আসনত বহি, যজ্ঞাগ্নি যাঁৰ জিহ্বা সেই যজুষৰ অধিপতি ভগৱান বিষ্ণুলৈ পয়সা আहुতি দি ধ্যানস্থ হৈছিল।
Verse 10
दितिरुवाच एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥
দিতিয়ে ক’লে—হে বিদ্বান! তোমাৰ বাবে কামদেৱে ধনু-বাণ ধৰি মোক বলপূৰ্বক পীড়া দিছে; যেন মত্ত হাতীয়ে কলগছ পদদলিত কৰে।
Verse 11
तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥
সেয়ে, হে ভদ্ৰ! মই যেন দহি আছোঁ; মোৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ অনুগ্ৰহ কৰক। সহপত্নীসকলৰ সমৃদ্ধি দেখি মই দুখিত; মই পুত্ৰবতী হ’ব খোজোঁ—ইয়াতে আপুনিও সন্তুষ্ট হ’ব।
Verse 12
भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥
স্বামীৰ আশীৰ্বাদে নাৰীয়ে লোকত মহৎ সন্মান লাভ কৰে। আৰু আপোনাৰ দৰে পতি, যি প্ৰজাবিস্তাৰৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত, সন্তান লাভে যশ-খ্যাতি পায়।
Verse 13
पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥
পূৰ্বতে আমাৰ পিতা ভগৱান দক্ষ, কন্যাৱৎসল, আমাক প্ৰত্যেকক পৃথককৈ সুধিছিল—“বৎসা, কাক বৰ হিচাপে বাছিবি?”
Verse 14
स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥
আমাৰ মনোভাৱ জানি, সন্তানহিতকামী আমাৰ পিতা দক্ষই তেওঁৰ তেৰজনী কন্যাক আপোনালৈ অৰ্পণ কৰিলে; তেতিয়াৰ পৰা আমি সকলোৱে আপোনাৰ শীল অনুসৰি নিষ্ঠাৱান হৈ আছোঁ।
Verse 15
अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥
হে কমললোচন! দয়া কৰি মোৰ কামনা পূৰ্ণ কৰি মোৰ কল্যাণ কৰক। হে মহাপুৰুষ! দুখীয়া জনে যেতিয়া মহানৰ শৰণ লয়, তেতিয়া তাৰ প্ৰাৰ্থনা বিফল হ’ব নালাগে।
Verse 16
इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥
হে বীৰ (বিদুৰ)! কামদোষে অতি পীড়িত, দীন আৰু অধিকভাষিণী দিতিক মাৰীচিপুত্ৰই উপযুক্ত বাক্যৰে সান্ত্বনা দি শান্ত কৰিলে।
Verse 17
एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥
হে ভীৰু, তোৰ যি প্ৰিয়, তই যি ইচ্ছা কৰ, মই তৎক্ষণাৎ সেয়াই কৰিম। কিয়নো ধৰ্ম-অৰ্থ- কাম এই ত্ৰিবৰ্গ-সিদ্ধিৰ মূল তই; সেয়ে তোৰ কামনা কোনে অপূৰ্ণ ৰাখিব?
Verse 18
सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥
যেনেকৈ সমুদ্ৰগামী নৌযানে মহাসাগৰ পাৰ হয়, তেনেকৈ পত্নীসহ স্বাশ্ৰমধৰ্মত স্থিত হৈ মানুহে সংসাৰ-ৰূপ বিপদ-সাগৰ পাৰ কৰে।
Verse 19
यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥
হে মানিনী, পত্নীক পুৰুষৰ অর্ধাঙ্গিনী বোলা হয়, কিয়নো তেওঁ সকলো মঙ্গলকৰ্মত সহভাগিনী। তেওঁৰ ওপৰত দায়িত্ব ন্যস্ত কৰি পুৰুষে চিন্তাহীনভাৱে চলিব পাৰে।
Verse 20
यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥
যেনেকৈ দুৰ্গাধিপতিয়ে আক্ৰমণকাৰী দস্যুক সহজে জয় কৰে, তেনেকৈ পত্নীৰ আশ্ৰয় লৈ আমি অন্য আশ্ৰমত দুৰ্জয় ইন্দ্ৰিয়-শত্ৰুকো সহজে জয় কৰিব পাৰোঁ।
Verse 21
न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥
হে গৃহেশ্বৰী, আমি তোমাৰ দৰে আচৰণ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়; আৰু তুমি যি কৰিছা, তাৰ প্ৰতিদান সম্পূৰ্ণ আয়ুস, মৃত্যুৰ পাছতো, দিব নোৱাৰি—গুণগ্ৰাহীসকলেও নোৱাৰে।
Verse 22
अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥
তথাপি সন্তানলাভৰ বাবে মই তোমাৰ এই কামনা এতিয়াই পূৰণ কৰিম। কিন্তু লোকসকলে মোক নিন্দা নকৰিবলৈ তুমি কেৱল কেইটামান মুহূৰ্ত অপেক্ষা কৰা।
Verse 23
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥
এই সময় অতি অমঙ্গলজনক; এই ক্ষণে ভয়ংকৰ ৰূপৰ ভূত আৰু ভূতেশ্বৰ শিৱৰ নিত্য অনুচৰসকল দৃশ্যমান হয়।
Verse 24
एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥
হে সাধ্বী, এই সন্ধ্যাবেলাত ভূতভাবন ভগৱান শিৱ ভূতপৰিষদেৰে পৰিবৃত হৈ, বৃষভবাহনত আৰূঢ় হৈ বিচৰণ কৰে।
Verse 25
श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥
শ্মশানৰ ঘূৰ্ণিবায়ুৰ ধূলি-ধোঁৱাত ধূসৰ হৈ ছিটিকি থকা জটাকলাপ যাঁৰ, ভস্মে আচ্ছাদিত হলেও যাঁৰ নিৰ্মল ৰক্তিম-সুৱৰ্ণ দেহ কলুষহীন—সেইজন তোমাৰ স্বামীৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা, ত্ৰিনয়ন দেৱ শিৱ।
Verse 26
न यस्य लोके स्वजन: परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥
জগতত তেওঁৰ বাবে ন কোনো নিজৰ, ন কোনো পৰ; ন কোনো অতিশয় প্ৰিয়, ন কোনো নিন্দ্য। আমি ব্ৰতসহ তেওঁৰ চৰণে ত্যাগ কৰা অন্ন-অৱশেষ শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰোঁ আৰু তেওঁ যি ত্যাগ কৰে, সেয়াই গ্ৰহণ কৰাৰ সংকল্প কৰোঁ।
Verse 27
यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गति: सताम् ॥ २७ ॥
যাঁৰ অনিন্দ্য চৰিত্ৰ মনীষীসকলে অবিদ্যাৰ আৱৰণ ছিন্ন কৰিবলৈ গায়; যাঁৰ সমান বা শ্ৰেষ্ঠ কোনো নাই—তথাপি সৎপুৰুষৰ পৰম গতি সেইজন, ভগৱানৰ ভক্তসকলক কল্যাণ আৰু মুক্তি দিবলৈ নিজে পিশাচসদৃশ আচৰণ কৰা যেন দেখা যায়।
Verse 28
हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै: श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥
যি স্বাত্মস্বৰূপত ৰত, তেওঁৰ আচৰণ নাজানি দুৰ্ভাগা মূৰ্খে হাঁহে। সিহঁতে কুকুৰে ভক্ষণ কৰিব পৰা এই দেহক বস্ত্ৰ, মালা, অলংকাৰ আৰু লেপনে ‘মই’ বুলি ধৰি পোহে।
Verse 29
ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥
ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলেও তেওঁৰ স্থাপিত ধৰ্ম-মৰ্যাদা অনুসৰণ কৰে। এই বিশ্ব প্ৰকাশ কৰা মায়াৰ নিয়ন্তা তেওঁ নিজেই। তেওঁৰ আজ্ঞাধীন ‘পিশাচ-চৰ্যা’ মহাবিভুৰ লীলাৰ কেৱল অনুকৰণ।
Verse 30
मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥
মৈত্রেয় ক’লে—স্বামীয়ে এনেদৰে জনালেও, কামদেৱে ইন্দ্ৰিয় উন্মথিত কৰাত দিতিয়ে মহাব্ৰাহ্মণ ঋষিৰ বস্ত্ৰ ধৰি ল’লে, লজ্জাহীন বাৰাঙ্গনাৰ দৰে।
Verse 31
स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥
স্ত্ৰীৰ উদ্দেশ্য বুজি তেওঁ নিষিদ্ধ কৰ্ম কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল। তাৰ পাছত পূজ্য বিধিক প্ৰণাম কৰি, তেওঁ তাইৰ সৈতে গোপন ঠাইত শয়ন কৰিলে।
Verse 32
अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥
তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণে জলত স্নান-আচমন কৰি, প্ৰাণায়ামে বাক্ সংযত কৰিলে। তাৰপিছত সনাতন নিৰ্মল ব্ৰহ্মজ্যোতি ধ্যান কৰি, মুখৰ ভিতৰত গায়ত্ৰী মন্ত্র জপ কৰিলে।
Verse 33
दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥
হে ভাৰতবংশধৰ, দিতি নিজৰ দোষপূৰ্ণ কৰ্মত লজ্জিত হৈ মুখ নত কৰি স্বামীৰ ওচৰলৈ গৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 34
दितिरुवाच न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥
দিতি ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, দয়া কৰি চাওক যেন মোৰ এই গৰ্ভ সকলো জীৱৰ অধিপতি ৰুদ্ৰ (শিৱ)ৰ দ্বাৰা, মই কৰা মহা অপৰাধৰ বাবে, নিহত নহয়।
Verse 35
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥
মই মহান ৰুদ্ৰক নমস্কাৰ কৰোঁ—তেওঁ উগ্ৰ দেৱতা আৰু ভৌতিক কামনা পূৰণকাৰী; তেওঁ শিৱ, ক্ষমাশীল, তথাপি ক্ৰোধত দণ্ড ধৰি শাসন কৰে।
Verse 36
स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥
তেওঁ ভগৱান আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক; তেওঁ মোৰ দেওৰ—মোৰ ভনী সতীৰ স্বামী। তেওঁ সকলো নাৰীৰ পূজ্য দেৱ আৰু অতি কৰুণাময়; কিয়নো নাৰীসকল অশিষ্ট ব্যাধৰ ওচৰতো দয়াৰ যোগ্য বুলি গণ্য।
Verse 37
मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—সন্তানৰ লোকমঙ্গল কামনা কৰি, স্বামী অপমানিত হৈছে বুলি ভয়ত কঁপা পত্নীক, সন্ধ্যা-বন্দনৰ নিয়মৰ পৰা নিবৃত্ত প্ৰজাপতি কশ্যপে এইদৰে ক’লে।
Verse 38
कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥
পণ্ডিত কশ্যপে ক’লে: তোমাৰ মনৰ অপৱিত্ৰতা, এই বিশেষ মুহূৰ্তৰ দোষ, মোৰ নিৰ্দেশৰ অৱহেলা আৰু দেৱতাসকলৰ প্ৰতি তোমাৰ উদাসীনতাৰ বাবে সকলোবোৰ অশুভ হ’ল।
Verse 39
भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥
হে অহংকাৰী নাৰী, তোমাৰ এই নিন্দিত গৰ্ভৰ পৰা দুজন অধম পুত্ৰৰ জন্ম হ’ব। হে দুৰ্ভগীয়া, সিহঁতে ত্ৰিভুবন আৰু লোকপালসকলক নিৰন্তৰ কন্দুৱাব!
Verse 40
प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥
সিহঁতে দৰিদ্ৰ, নিৰপৰাধী জীৱক হত্যা কৰিব, নাৰীৰ ওপৰত অত্যাচাৰ কৰিব আৰু মহাত্মাসকলক ক্ৰোধিত কৰিব।
Verse 41
तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥
সেই সময়ত, সকলো জীৱৰ শুভচিন্তক, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধীশ্বৰ ভগৱানে অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিব আৰু ইন্দ্ৰই যেনেকৈ বজ্ৰৰে পৰ্বতক ধ্বংস কৰে, তেনেকৈ সিহঁতক বধ কৰিব।
Verse 42
दितिरुवाच वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥
দিতি ক’লে: এয়া অতি উত্তম কথা যে মোৰ পুত্ৰসকলক সাক্ষাৎ ভগৱানৰ সুদৰ্শন চক্ৰধাৰী উদাৰ বাহুৰ দ্বাৰা বধ কৰা হ’ব। হে প্ৰভু, সিহঁত যেন কেতিয়াও ব্ৰাহ্মণ ভক্তসকলৰ ক্ৰোধত নিহত নহয়।
Verse 43
न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥
যিজন ব্ৰাহ্মণদণ্ডে দগ্ধ আৰু সদায় জীৱভয়ত কঁপে, সি যি যি যোনিত যায়, তাত নৰকবাসীয়েও তাক অনুগ্ৰহ নকৰে, সেই যোনিৰ জীৱেও নহয়।
Verse 44
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
কাশ্যপে ক’লে—তোমাৰ শোক, অনুতাপ আৰু তৎক্ষণাৎ কৰা যথাযথ বিচাৰৰ ফলত, লগতে পৰম ভগৱানত অচল বিশ্বাস আৰু মহাদেৱ তথা মোৰ প্ৰতি ভক্তিপূৰ্ণ আদৰৰ বাবে (এই ফল লাভ হ’ব)।
Verse 45
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
তোমাৰ পুত্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত এজন (প্ৰহ্লাদ) সৎজনৰ মতে ভগৱানৰ মান্য ভক্ত হ’ব; তেওঁৰ শুদ্ধ যশ ভগৱানৰ যশৰ সমানকৈ গোৱা হ’ব।
Verse 46
योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥
যেনে যোগপ্ৰক্ৰিয়াই দুঃবৰ্ণ সোনাক শুদ্ধ কৰে, তেনে সাধুসকলে তেওঁৰ পদচিহ্ন অনুসৰণ কৰিবলৈ নিৰ্বৈৰতা আদি গুণ সাধনা কৰি নিজৰ চৰিত্ৰ তেওঁৰ শীলৰ অনুৰূপ গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰিব।
Verse 47
यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा ॥ ४७ ॥
যাঁৰ প্ৰসাদে—যাঁৰেই স্বৰূপ এই বিশ্ব—প্ৰসন্ন হয়, সেই স্বদৃগ্ ভগৱান সেই ভক্তত তুষ্ট হয়, যিয়ে তেওঁৰ বাহিৰে আন একো কামনা নকৰে।
Verse 48
स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥
সেই পৰম ভাগৱত মহাত্মা মহান প্ৰভাৱশালী আৰু মহাত্মাসকলৰ মাজতো শ্ৰেষ্ঠ হ’ব। পৰিপক্ব ভক্তিৰে দিব্য আনন্দত স্থিত হৈ দেহ ত্যাগ কৰি বৈকুণ্ঠধামত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 49
अलम्पट: शीलधरो गुणाकरो हृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥
সেইজন লোভহীন, শীলবান আৰু সকলো সদ্গুণৰ আধাৰ হ’ব। আনৰ সমৃদ্ধিত আনন্দিত আৰু দুখীয়াৰ দুখত ব্যথিত হ’ব; তেওঁৰ কোনো শত্রু নাথাকিব। গ্ৰীষ্মতাপৰ পাছত শীতল চন্দ্ৰৰ দৰে তেওঁ সকলো জগতৰ শোক হৰণ কৰিব।
Verse 50
अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥
তোমাৰ পৌত্ৰে ভিতৰে-বাহিৰে সৰ্বত্র সেই নিৰ্মল পদ্মনয়ন ভগৱানক দৰ্শন কৰিব; ভক্তৰ ইচ্ছানুসাৰে ৰূপ গ্ৰহণ কৰা আৰু যাঁৰ প্ৰিয়া শ্ৰীলক্ষ্মী। ঝলমল কুণ্ডলে শোভিত তেওঁৰ মুখমণ্ডল সি দেখিব।
Verse 51
मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে: নিজৰ পৌত্ৰ মহা ভাগৱত হ’ব আৰু নিজৰ পুত্ৰদ্বয়ক শ্ৰীকৃষ্ণে বধ কৰিব বুলি শুনি দিতি অত্যন্ত আনন্দিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Sandhyā is traditionally reserved for purification and worship (evening rites), and the Bhagavatam frames it as a liminal time when subtle influences are intensified. Kaśyapa’s warning teaches that dharma includes right timing (kāla), not only right action. Diti’s insistence, driven by kāma, becomes the narrative cause for inauspicious progeny—showing how desire coupled with neglect of sacred timing can ripple into cosmic disturbance, later requiring the Lord’s avatāra intervention (poṣaṇa).
The chapter provides the genealogical and moral prehistory: Hiraṇyākṣa’s birth is traced to Diti’s transgression of propriety and timing, resulting in two asura sons destined to oppress the worlds. Kaśyapa foretells that the Supreme Lord will descend to kill them, directly linking their emergence to the necessity of the Varāha līlā. Thus, the fight is not random heroism; it is the Lord’s protective response (poṣaṇa) to restore balance when demoniac power rises.
Kaśyapa presents Śiva as unparalleled yet often misunderstood: externally ash-covered and cremation-ground-associated, but internally self-situated and spiritually pure. The description instructs readers not to judge transcendence by external symbols and clarifies Śiva’s role as a great controller connected to material energy while remaining a foremost devotee and benefactor. This framing also explains why offending sacred order at sandhyā is serious—Śiva’s presence symbolizes the potency of that time and the consequences of irreverence.
The Bhagavatam emphasizes that bhakti is independent and supremely purifying, not mechanically determined by birth. Kaśyapa’s boon indicates that Diti’s repentance, faith in the Supreme Lord, and respect for Śiva and her husband mitigate the inauspicious outcome, allowing a luminous devotee to arise within the same line. Theologically, this demonstrates the Lord’s sovereignty over karma and His capacity to manifest devotion anywhere, making Prahlāda a paradigmatic example of devotion transcending circumstance.