Adhyaya 12
Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound
মৈত্ৰেয় কাল-তত্ত্বৰ বৰ্ণনাৰ পৰা আগবাঢ়ি ব্ৰহ্মাৰ ‘বিসৰ্গ’—দ্বিতীয় সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ কেনেকৈ চলে আৰু কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰিত হয়—বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে মোহাদি অজ্ঞানজনিত অৱস্থা সৃষ্টি কৰি তাত জুগুপ্সা অনুভৱ কৰি ধ্যানৰ দ্বাৰা নিজকে স্থিৰ কৰে। তাৰ পাছত চাৰি কুমাৰক উৎপন্ন কৰে; কিন্তু তেওঁলোকে বাসুদেৱ-ভক্তি আৰু মোক্ষাভিমুখ বৈৰাগ্যৰ বাবে প্ৰজোৎপত্তি অস্বীকাৰ কৰে। ফলত ব্ৰহ্মাৰ সংযত ক্ৰোধ ৰুদ্ৰৰূপে প্ৰকাশ পায়; ৰুদ্ৰৰ নাম, আবাস আৰু ৰুদ্ৰাণীসকল নিৰ্ধাৰিত হয়। ৰুদ্ৰৰ উগ্ৰ সন্তানে বিশ্বস্থিতি বিপন্ন কৰিলে ব্ৰহ্মাই তেওঁক তপস্যালৈ নিয়োজিত কৰি সংযমক সৃষ্টিধাৰণৰ অনিবার্য নীতি ৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই মনোজ দহ পুত্ৰ (নাৰদ আদি) সৃষ্টি কৰে আৰু দেহৰ পৰা ধৰ্ম-অধৰ্ম তথা নানা প্ৰবৃত্তি কেনেকৈ উদ্ভৱ হয় সেয়া দেখুৱায়। বাক্-প্ৰসঙ্গত পুত্ৰসকলৰ উপদেশে ব্ৰহ্মা লজ্জিত হৈ সেই দেহ ত্যাগ কৰে; সি অন্ধকাৰ/কুঁৱাশা হয়। শেষত ব্ৰহ্মাৰ মুখৰ পৰা চাৰি বেদ, বেদাঙ্গ, যজ্ঞ, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম, ছন্দ, শিক্ষা-ধ্বনিশাস্ত্ৰ আৰু ওঁকাৰ প্ৰকাশ পায়—শব্দক জগতৰ সংগঠক নীতি বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰি। প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে ব্ৰহ্মা স্বায়ম্ভুৱ মনু আৰু শতৰূপাত বিভক্ত হয়; তেওঁলোকৰ বংশ (প্ৰিয়ব্ৰত, উত্তানপাদ আৰু কন্যাসকল) পৰৱৰ্তী বংশকথা আৰু দেবহূতি–কৰ্দম–কপিল প্ৰসঙ্গলৈ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে ক্ষত্তা! পৰমাত্মাৰ ‘কাল’ স্বৰূপৰ মহিমা মই এইদৰে তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ। এতিয়া বেদজ্ঞানৰ ভঁৰাল ব্রহ্মাক তেওঁ কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিলে, সেয়া মোৰ পৰা শুনা।
Verse 2
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥
ব্রহ্মাই প্ৰথমে অজ্ঞানৰ বৃত্তিসমূহ সৃষ্টি কৰিলে—অন্ধতামিস্ৰ, তামিস্ৰ, মহামোহ, মোহ আৰু তমঃ; যিয়ে জীৱক স্বৰূপ-বিস্মৃতি আৰু ভ্ৰান্ত আসক্তিত বান্ধে।
Verse 3
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
এনে ধোঁকাবাজ সৃষ্টিক পাপময় কৰ্ম বুলি দেখি ব্রহ্মাই তাত বিশেষ আনন্দ নাপালে। তেওঁ ভগৱানৰ ধ্যানৰে মন শুদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত আন এক ধৰণৰ সৃষ্টি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥
আদিতে আত্মভূ ব্রহ্মাই সনক, সনন্দ, সনাতন আৰু সনত্কুমাৰ—এই চাৰিজন মহামুনিক সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁলোক ঊৰ্ধ্বৰেতা আৰু নিষ্ক্ৰিয় আছিল, সেয়ে ভৌতিক কৰ্মত প্ৰবৃত্ত নহ’ল।
Verse 5
तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥
স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই নিজৰ পুত্ৰসকলক ক’লে—“পুত্ৰসকল, এতিয়া প্ৰজা সৃষ্টি কৰা।” কিন্তু তেওঁলোক বাসুদেৱ-পরায়ণ আৰু মোক্ষধৰ্মত নিবিষ্ট আছিল, সেয়ে আজ্ঞা মানিবলৈ অনিচ্ছা প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 6
सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
পুত্ৰসকলে পিতাৰ আদেশ অস্বীকাৰ কৰাত ব্ৰহ্মাৰ মনত অসহনীয় ক্ৰোধ জাগিল; তথাপি তেওঁ সেই ক্ৰোধ সংযত কৰি প্ৰকাশ নকৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 7
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥
যদিও ব্ৰহ্মাই বুদ্ধিৰে ক্ৰোধ দমন কৰিছিল, তথাপি সেই ক্ৰোধ প্ৰজাপতিৰ ভ্ৰূমধ্যৰ পৰা সহসা ওলাই আহিল; আৰু তৎক্ষণাৎ নীল-লাল বৰ্ণৰ এক কুমাৰ জন্মিল।
Verse 8
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
জন্ম হোৱাৰ লগে লগে সি কান্দিবলৈ ধৰিলে। দেৱসকলৰ আদিপুৰুষ ভগৱান ভব ক’লে—“হে ধাতা, হে জগতগুৰু, মোৰ নাম আৰু স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰক।”
Verse 9
इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
তাৰ কথা মানি পদ্মজ সৰ্বশক্তিমান ব্ৰহ্মাই মৃদু বাক্যে তাক শান্ত কৰি ক’লে—“কান্দো নে; তুমি যি বিচাৰা, মই নিশ্চয় কৰি দিম।”
Verse 10
यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥
তেতিয়া ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! তুমি উদ্বেগে শিশুৰ দৰে কান্দিছিলা; সেয়ে সকলো প্ৰজা তোমাক ‘ৰুদ্ৰ’ নামেৰে মাতিব।
Verse 11
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥
হে প্ৰিয় বালক! তোমাৰ বাসস্থানৰ বাবে মই আগতেই এই স্থানসমূহ নিৰ্বাচন কৰিছোঁ—হৃদয়, ইন্দ্ৰিয়সমূহ, প্ৰাণবায়ু, আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল, পৃথিৱী, সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু তপস্যা।
Verse 12
मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে প্ৰিয় ৰুদ্ৰ! তোমাৰ আৰু এগাৰটা নাম আছে: মন্যু, মনু, মহিনস, মহান, শিৱ, ঋতধ্বজ, উগ্ৰৰেতা, ভব, কাল, বামদেৱ আৰু ধৃতব্ৰত।
Verse 13
धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥
হে ৰুদ্ৰ! তোমাৰো এগাৰজনী পত্নী আছে; তেওঁলোক ‘ৰুদ্ৰাণী’ নামে খ্যাত: ধী, ধৃতি, ৰসা, উমা, নিয়ুত, সৰ্পি, ইলা, অম্বিকা, ইৰাৱতী, স্বধা আৰু দীক্ষা।
Verse 14
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥
হে প্ৰিয় বৎস! পত্নীসকলৰ সৈতে এই নাম আৰু স্থানসমূহ গ্ৰহণ কৰা। তুমি এতিয়া প্ৰজাসকলৰ অধিপতিসকলৰ এজন; সেয়ে এইবোৰেৰে বহু প্ৰজাৰ সৃষ্টি কৰা।
Verse 15
इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥
স্বগুৰুৰ আদেশ পাই নীল-লোহিত ভগৱান ৰুদ্ৰে নিজৰ সদৃশ ৰূপ, বল আৰু উগ্ৰ স্বভাৱযুক্ত বহু প্ৰজাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 16
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
ৰুদ্ৰে সৃষ্টি কৰা ৰুদ্ৰসকলৰ অসংখ্য দল চাৰিওফালে একত্ৰ হৈ জগত গিলিবলৈ উদ্যত হ’ল। সেয়া দেখি প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মা ভয়ত পৰিল।
Verse 17
अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीदृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥
ব্ৰহ্মাই ৰুদ্ৰক ক’লে: হে সুৰোত্তম, এনেধৰণৰ প্ৰজাৰ সৃষ্টি যথেষ্ট। তেওঁলোকে উগ্ৰ চকুৰ অগ্নিৰে চাৰিওফাল দহাইছে আৰু মোকো আক্ৰমণ কৰিছে।
Verse 18
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
হে প্ৰিয় পুত্ৰ, সৰ্বভূতৰ মঙ্গল আৰু সুখ আনিব পৰা তপস্যাত স্থিত হওক। কেৱল তপস্যাৰ দ্বাৰাই তুমি পূৰ্বৰ দৰে এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰিব পাৰিবা।
Verse 19
तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
কেৱল তপস্যাৰ দ্বাৰাই মানুহে পৰম জ্যোতি অধোক্ষজ ভগৱানক সহজে লাভ কৰে; তেওঁ সৰ্বভূতৰ হৃদয়-গুহাত বাস কৰে, তথাপি ইন্দ্ৰিয়ৰ অগম্য।
Verse 20
मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
শ্ৰীমৈত্ৰেয় ক’লে—এইদৰে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ আদেশ পাই ৰুদ্ৰে বেদৰ অধিপতি পিতাৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে। ‘বাঢম্’ বুলি সন্মতি জনাই তপস্যাৰ বাবে বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 21
अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত ভগৱানৰ শক্তিৰে যুক্ত ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ চিন্তা কৰিলে; লোকসন্ততি বঢ়াবলৈ দহ পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 22
मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥
মৰীচি, অত্রি, অঙ্গিৰা, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, ভৃগু, বসিষ্ঠ, দক্ষ আৰু দশম নাৰদ—এইদৰে জন্মিল।
Verse 23
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥
নাৰদ ব্ৰহ্মাৰ উৎসঙ্গ (শ্ৰেষ্ঠ অংগ)ৰ পৰা জন্মিল; স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা দক্ষ, প্ৰাণৰ পৰা বসিষ্ঠ, ত্বকৰ পৰা ভৃগু আৰু কৰ (হাত)ৰ পৰা ক্রতু উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 24
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
পুলহ নাভিৰ পৰা জন্মিল; ঋষি পুলস্ত্য কাণৰ পৰা; অঙ্গিৰা মুখৰ পৰা; অত্রি চকুৰ পৰা; আৰু মৰীচি মনৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 25
धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥
ব্ৰহ্মাৰ বক্ষস্থলৰ দক্ষিণ দিশৰ পৰা ধৰ্ম প্ৰকাশ পালে, য’ত স্বয়ং পৰমেশ্বৰ নাৰায়ণ অধিষ্ঠিত। তেওঁৰ পৃষ্ঠদিশৰ পৰা অধৰ্ম উদ্ভৱ হ’ল, য’ৰ পৰা জীৱৰ বাবে লোকভয়ংকৰ মৃত্যু প্ৰবাহিত হয়।
Verse 26
हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥
ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়ৰ পৰা কামনা প্ৰকাশ পালে, ভ্ৰূমধ্যৰ পৰা ক্ৰোধ, অধৰৰ মাজৰ পৰা লোভ। মুখৰ পৰা বাক্শক্তি, লিঙ্গৰ পৰা সাগৰসমূহ, আৰু গুহ্যদেশৰ পৰা নৈঋতি তথা পাপাশ্ৰয় নীচ কৰ্ম উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 27
छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
ব্ৰহ্মাৰ ছায়াৰ পৰা প্ৰভু মুনি কৰ্দম জন্মিল; তেওঁ মহাভাগ্যৱতী দেবহূতিৰ পতি। এইদৰে বিশ্বকৰ্তা ব্ৰহ্মাৰ মন বা দেহৰ পৰা এই সমগ্ৰ জগত প্ৰকাশ পালে।
Verse 28
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥
হে বিদুৰ, স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ দেহৰ পৰা ‘বাক্’ নামৰ এক সুকুমাৰ কন্যা জন্মিল, যিয়ে মন হৰণ কৰিছিল। আমি শুনিছোঁ—সেয়া তেওঁৰ প্ৰতি অকাম আছিল, তথাপি ব্ৰহ্মা সেয়াৰ প্ৰতি সকাম হ’ল।
Verse 29
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
পিতাক অধৰ্মৰ কৰ্মত মোহিতমতি দেখি, মৰীচি আদি মুনিসকল—ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ—অত্যন্ত শ্ৰদ্ধা আৰু আত্মীয়তাৰে তেওঁক বুজাই এইদৰে ক’লে।
Verse 30
नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥
হে পিতৃ, আপুনি যি কাৰ্য কৰিবলৈ উদ্যত হৈছে, সেয়া পূৰ্বতে কোনেও কৰা নাই আৰু ভৱিষ্যতেও কোনেও নকৰিব। জগতৰ প্ৰভু হৈও আপুনি নিজ কন্যাৰ প্ৰতি কামাসক্ত হোৱাটো অনুচিত।
Verse 31
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
হে জগতগুৰু, যদিও আপুনি অত্যন্ত শক্তিশালী, তথাপি এই কাৰ্য আপোনাৰ বাবে শোভনীয় নহয়, কিয়নো সাধাৰণ লোকে নিজৰ মংগলৰ বাবে আপোনাৰ আচৰণকেই অনুসৰণ কৰে।
Verse 32
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥
আমি সেই ভগৱানলৈ শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰণাম জনাওঁ, যিজনে নিজৰ কান্তিৰে নিজৰ মাজত থকা এই জগতখনক প্ৰকাশ কৰিছে। তেওঁ ধৰ্মক ৰক্ষা কৰক।
Verse 33
स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥
সকলো প্ৰজাপতিৰ পিতৃ ব্ৰহ্মাই যেতিয়া নিজৰ পুত্ৰসকলক এইদৰে কথা কোৱা দেখিলে, তেওঁ অত্যন্ত লজ্জিত হ’ল আৰু লগে লগে সেই শৰীৰ ত্যাগ কৰিলে। পিছলৈ সেই শৰীৰটো দিশবোৰত ভয়ংকৰ কুঁৱলী আৰু অন্ধকাৰ হিচাপে দেখা দিলে।
Verse 34
कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
এসময়ত, যেতিয়া ব্ৰহ্মাই পূৰ্বৰ দৰে জগতসমূহ কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিব সেই বিষয়ে চিন্তা কৰি আছিল, তেতিয়া তেওঁৰ চাৰিখন মুখৰ পৰা সকলো জ্ঞানৰ আধাৰ চাৰি বেদ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 35
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥
উপবেদসহ যজ্ঞৰ চাতুৰ্হোত্ৰ কৰ্মতন্ত্ৰ প্ৰকাশ পালে—হোতা, অধ্বৰ্যু, অগ্নি আৰু যজ্ঞকৰ্ম। তদ্ৰূপ ধৰ্মৰ চাৰিটা পাদ—সত্য, তপ, দয়া আৰু শৌচ—আৰু চাৰ আশ্ৰমৰ কৰ্তব্যও প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 36
विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে তপোধন ঋষি! বিশ্বস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই নিজৰ মুখৰ পৰা বেদাদি প্ৰকাশ কৰিলে। দেৱে যি যি আৰু যাৰ দ্বাৰা সৃষ্টি কৰিলে, সেয়া মোক কওক।
Verse 37
मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ আগফালৰ মুখৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে ঋগ্, যজুঃ, সাম আৰু অথৰ্ব—এই চাৰিটা বেদ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পিছত শাস্ত্ৰ, যজ্ঞবিধি, স্তুতি-স্তোত্ৰ, স্তোম আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত কৰ্মসমূহো ক্ৰমে স্থাপিত হ’ল।
Verse 38
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥
তেওঁ বেদৰ পৰােই আয়ুৰ্বেদ, ধনুৰ্বেদ, গান্ধৰ্ববেদ আৰু স্থাপত্যবেদো সৃষ্টি কৰিলে। এই সকলো আগফালৰ মুখৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে ক্ৰমে প্ৰকাশ পালে।
Verse 39
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥
তাৰ পিছত সৰ্বদৰ্শী ঈশ্বৰে ইতিহাস আৰু পুৰাণক ‘পঞ্চম বেদ’ ৰূপে নিজৰ সকলো মুখৰ পৰা সৃষ্টি কৰিলে; কিয়নো তেওঁ ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎ সকলো দেখে।
Verse 40
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্ব মুখৰ পৰা ষোড়শী, উক্থ, পুৰীষ্য, অগ্নিষ্টোম, আপ্তোৰ্যাম, অতিৰাত্ৰ, বাজপেয় আৰু গোসৱ—এই নানাবিধ অগ্নিযজ্ঞ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 41
विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥
বিদ্যা, দান, তপস্যা আৰু সত্য—এই চাৰিটাই ধৰ্মৰ চাৰিটা পাদ; আৰু সিহঁত অনুশীলনৰ বাবে ভিন্ন ভিন্ন বৃত্তিসহ চাৰিটা আশ্ৰম ব্ৰহ্মাই ক্ৰমে সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 42
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥
তাৰ পিছত দ্বিজসকলৰ বাবে সাৱিত্ৰী-সংস্কাৰ, প্ৰাজাপত্য-ব্ৰত, ব্ৰাহ্ম-ব্ৰত আৰু বৃহদ্ব্ৰত প্ৰৱৰ্তিত হ’ল; লগতে গৃহস্থত বাৰ্তা, সঞ্চয়, শালীন আৰু শিলোঞ্ছ—এই জীৱিকা-পদ্ধতিও প্ৰকাশ পালে।
Verse 43
वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
বনবাসী অৱসৰজীৱনৰ চাৰিটা বিভাগ—বৈখানস, বালখিল্য, ঔদুম্বৰ আৰু ফেনপ; আৰু সন্ন্যাসৰ চাৰিটা বিভাগ—কুটীচক, বহ্বোদ, হংস আৰু নিষ্ক্ৰিয়—এই সকলো ব্ৰহ্মাৰ পৰা প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 44
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥
আন্বীক্ষিকী (তৰ্কবিদ্যা), ত্ৰয়ী (বেদবিদ্যা), বাৰ্তা আৰু দণ্ডনীতি—এই সকলো প্ৰকাশিত হ’ল; লগতে ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ—এই ব্যাহৃতিসকলো; আৰু প্ৰণৱ ‘ওঁকাৰ’ ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়ৰ পৰা উদ্ভূত হ’ল।
Verse 45
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥
তাৰ পিছত সৰ্বশক্তিমান প্ৰজাপতিৰ দেহৰ লোমৰ পৰা উষ্ণিক্ ছন্দ প্ৰকাশ পালে। ত্বকৰ পৰা গায়ত্ৰী, মাংসৰ পৰা ত্ৰিষ্টুপ্, শিৰাৰ পৰা অনুষ্টুপ্ আৰু অস্থিৰ পৰা জগতী ছন্দ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 46
मज्जाया: पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥
অস্থিমজ্জাৰ পৰা পঙ্ক্তি ছন্দ প্ৰকাশ পালে, আৰু প্ৰজাপতিৰ প্ৰাণবায়ুৰ পৰা বৃহতী ছন্দ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 47
स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥
ব্ৰহ্মাৰ জীৱশক্তি স্পৰ্শ-বৰ্ণৰূপে প্ৰকাশ পালে, তেওঁৰ দেহ স্বৰ-বৰ্ণ বুলি কোৱা হয়। ঊষ্ম-বৰ্ণক তেওঁৰ ইন্দ্ৰিয়, অন্তঃস্থ-বৰ্ণক তেওঁৰ বল; আৰু তেওঁৰ বিহাৰক্ৰিয়াৰ পৰা সংগীতৰ সাত স্বৰ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 48
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥
শব্দ-ব্ৰহ্মস্বৰূপ সেই ব্ৰহ্মা ব্যক্ত-অব্যক্ত ধাৰণাৰ ওপৰত। নানাবিধ শক্তিৰে সমৃদ্ধ হৈ তেওঁ পৰম সত্যৰ পূৰ্ণ বিস্তাৰৰূপে দীপ্তিমান।
Verse 49
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই আন এটা দেহ গ্ৰহণ কৰিলে, য’ত মৈথুন-জীৱন নিষিদ্ধ নাছিল; আৰু তেওঁ অধিক সৃষ্টিবিস্তাৰত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 50
ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥
হে কৌৰৱ-পুত্ৰ! মহাবীৰ্যবান ঋষিসকল থাকিলেও সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ যথেষ্ট নহয় বুলি জানি, ব্ৰহ্মাই হৃদয়ত পুনৰ প্ৰজাবৃদ্ধিৰ উপায় গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিলে।
Verse 51
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥
ব্ৰহ্মাই মনে মনে ভাবিলে—হায়, ই কিমান আশ্চৰ্য! মই নিত্য কৰ্মত ব্যস্ত আৰু সৰ্বত্র ব্যাপ্ত হৈও প্ৰজা নাবাঢ়ে; নিশ্চয় ইয়াত বাধা দিয়া কাৰণ দেৱবিধি।
Verse 52
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥
এইদৰে ধ্যানত লীন হৈ দেৱশক্তি লক্ষ্য কৰি থাকোঁতে, তেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ দেহৰ পৰা দুটা ৰূপ উৎপন্ন হ’ল; সেয়া আজিও ‘ব্ৰহ্মদেহ’ বুলি খ্যাত।
Verse 53
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥
সেই দুটা নতুনকৈ বিভক্ত ৰূপে পৰস্পৰে মিলি দাম্পত্য (মিথুন) সম্পৰ্কত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 54
यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥
তেওঁলোকৰ মাজত যি পুৰুষৰূপ আছিল, সি স্বায়ম্ভুৱ মনু নামে খ্যাত হ’ল; আৰু যি নাৰী আছিল, সি শতৰূপা বুলি পৰিচিত হৈ সেই মহাত্মা মনুৰ মহিষী হ’ল।
Verse 55
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥
তাৰ পাছত মৈথুন-ধৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰজাসকল ক্ৰমে ক্ৰমে বংশধাৰাত বৃদ্ধি পালে।
Verse 56
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥
হে ভাৰতপুত্ৰ! কালক্ৰমে তেওঁ শতৰূপাৰ গৰ্ভে পাঁচ সন্তান জন্ম দিলে—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ দুজন পুত্ৰ, আৰু আকূতি, দেবহূতি, প্ৰসূতি তিনিগৰাকী কন্যা।
Verse 57
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥
পিতৃ মনুৱে জ্যেষ্ঠ কন্যা আকূতিক ঋষি ৰুচিক, মধ্যমা দেবহূতিক ঋষি কৰ্দমক, আৰু কনিষ্ঠা প্ৰসূতিক দক্ষক দিলে; তেওঁলোকৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ জগত প্ৰজাৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Frequently Asked Questions
Because they were niṣkāma and Vāsudeva-parāyaṇa—fixed in liberation and devotion—with their vital energy described as flowing upward (ūrdhva-retas), indicating mastery over procreative impulse and commitment to renunciation rather than world-expansion.
Rudra manifests from Brahmā’s controlled yet irrepressible anger, emerging from between Brahmā’s eyebrows. The episode teaches that even cosmic administration must manage disruptive energies; Rudra embodies transformative force that requires guidance toward tapas rather than unchecked proliferation.
Brahmā gives Rudra eleven names—Manyu, Manu, Mahinasa, Mahān, Śiva, Ṛtadhvaja, Ugraretā, Bhava, Kāla, Vāmadeva, Dhṛtavrata—indicating multiple functions: wrath/transformation (Manyu), auspiciousness (Śiva), time/destruction (Kāla), fierce potency (Ugraretā), and steadfast vows (Dhṛtavrata), among others.
Rudra’s offspring were unlimited and violently destructive, attempting to devour the universe and even attacking Brahmā. Brahmā therefore redirected Rudra to penance, showing that creation must be balanced by restraint (tapas) to preserve cosmic order (poṣaṇa/dharma).
Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha, Dakṣa, and Nārada. They function as principal Prajāpatis/ṛṣis through whom lineages, disciplines, and further creation expand in subsequent narratives.
The narrative depicts a lapse in propriety (desire toward his daughter Vāk), corrected by Brahmā’s sons. Brahmā abandons that body, which becomes fog/darkness, underscoring that even the highest administrator is accountable to dharma and that moral deviation produces obscuration in the world.
The Ṛk, Yajur, Sāma, and Atharva Vedas manifest from Brahmā’s four mouths; then rituals, hymns, and supplementary knowledge unfold sequentially. Upavedas (medicine, military, music, architecture) and the ‘fifth Veda’ (Purāṇas/Itihāsas) also emerge, presenting revelation as the structuring intelligence behind society and sacrifice.
Oṁkāra (praṇava) is portrayed as the seed of transcendental sound (śabda-brahma) and the concentrated essence of Vedic revelation, linked to the inner core (heart) where the Lord as Paramātmā is intuited—thereby grounding external ritual and language in inner realization.
They are two forms differentiated from Brahmā to enable regulated population growth when ascetic progenitors did not expand the species sufficiently. Their union establishes the human genealogical stream foundational to later histories, including the Devahūti–Kardama marriage leading to Kapila.