Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
বিসৰ্গ (দ্বিতীয় সৃষ্টি) বিষয়ে বিস্তাৰে শুনিব বিচৰা পৰীক্ষিতৰ ইচ্ছাৰ উত্তৰত শুকদেৱে প্ৰচেতাসকলৰ দীঘলীয়া তপস্যাৰ পাছত প্ৰত্যাৱর্তনক আগৰ সৃষ্টি-বৰ্ণনাৰ সৈতে সংযোগ কৰে। পৃথিৱী গছ-গছনিয়ে আৱৰি ধৰাৰ দৃশ্য দেখি প্ৰচেতাসকল ক্ৰোধিত হৈ অগ্নি আৰু বায়ু মুকলি কৰি বন দহিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া বনস্পতিৰ অধিপতি আৰু চন্দ্ৰদেৱ সোম আহি বুজাই দিয়ে যে ৰাজধৰ্ম হ’ল গছসহ সকলো প্ৰজাক ৰক্ষা কৰা, কিয়নো চল-অচল সকলো ভূতত পৰমাত্মাৰ অধিষ্ঠান আছে। সোমে গছবোৰে পালি-ডাঙৰ কৰা মাৰিষাক দান কৰে; তেওঁৰ গৰ্ভে প্ৰচেতাসকলৰ পুত্ৰ দক্ষ জন্মে, যিয়ে লোকসমূহ প্ৰজাৰে পূৰ্ণ কৰিব। দক্ষে প্ৰথমে মানসিক সৃষ্টি কৰে, কিন্তু অপৰ্যাপ্ত দেখি অঘমর্ষণত কঠোৰ তপস্যা কৰি হংসগুহ্য প্ৰাৰ্থনাৰে গুণাতীত, প্ৰমাণাতীত আৰু তথাপি অন্তৰ্যামী ভগৱানক স্তৱ কৰে। সন্তুষ্ট হৰি অষ্টভুজ মহিমাময় ৰূপে প্ৰকট হৈ সৃষ্টিৰ উদ্দেশ্য উপদেশ দিয়ে, অসিক্নীক পত্নী ৰূপে দিয়ে আৰু প্ৰজননশক্তি দান কৰে; তাৰপিছত বংশবিস্তাৰৰ ধাৰা আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
শ্ৰী ৰজাই ক’লে—স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত দেৱ, অসুৰ, মানুহ, নাগ, পশু আৰু পক্ষীৰ যি সৃষ্টি হৈছিল, আপুনি সেয়া সংক্ষেপে কৈছে। এতিয়া, হে ভগৱন, মই সেই কথাই বিস্তাৰে জানিব বিচাৰোঁ; আৰু পৰম ভগৱানে কোন শক্তিৰে অনুসৃষ্টি (দ্বিতীয় সৃষ্টি) ৰচনা কৰিলে সেয়াও জানিব খোজোঁ।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
শ্ৰী ৰজাই ক’লে—স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত দেৱ, অসুৰ, মানুহ, নাগ, পশু আৰু পক্ষীৰ যি সৃষ্টি হৈছিল, আপুনি সেয়া সংক্ষেপে কৈছে। এতিয়া, হে ভগৱন, মই সেই কথাই বিস্তাৰে জানিব বিচাৰোঁ; আৰু পৰম ভগৱানে কোন শক্তিৰে অনুসৃষ্টি (দ্বিতীয় সৃষ্টি) ৰচনা কৰিলে সেয়াও জানিব খোজোঁ।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
শ্ৰীসূত ক’লে—ৰাজর্ষিৰ এই প্ৰশ্ন শুনি মহাযোগী বাদৰায়ণি (শুকদেৱ) সেয়া প্ৰশংসা কৰিলে আৰু তাৰপিছত মুনিশ্ৰেষ্ঠে উত্তৰ দিলে।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ দশ পুত্ৰ প্ৰচেতাসসকলে সমুদ্ৰজলত তপস্যা কৰি জলৰ পৰা উঠি আহোঁতে দেখিলে যে সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ গছ-গছনিয়ে আৱৃত।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
জলত দীঘলীয়া তপস্যা কৰাৰ ফলত প্ৰচেতাসসকল গছ-গছনিত ক্ৰুদ্ধ হ’ল। সিহঁতক ভস্ম কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁলোকে মুখৰ পৰা বায়ু আৰু অগ্নি সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! বায়ু আৰু অগ্নিয়ে গছবোৰ দহি পেলাইছে বুলি দেখি, বৃক্ষৰাজ আৰু চন্দ্ৰৰ অধিদেৱতা মহান সোমে প্ৰচেতাসসকলৰ ক্ৰোধ শমাবলৈ যেন ৰজাসুলভভাৱে ক’লে।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
হে মহাভাগ্যবানসকল! এই দীন গছবোৰক ভস্ম কৰি নাশ কৰা তোমালোকৰ উচিত নহয়। তোমালোক প্ৰজাৰ বৃদ্ধি আৰু মঙ্গল কামনাকাৰী, আৰু প্ৰজাৰ ৰক্ষক বুলি স্মৃত।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
আহা! প্ৰজাপতিসকলৰো অধিপতি, অব্যয় আৰু সৰ্বব্যাপী ভগৱান শ্ৰীহৰিয়েই এই বনস্পতি আৰু ঔষধি সৃষ্টি কৰিছে, যাতে সিহঁত অন্য জীৱৰ আহাৰ আৰু পোষণ হয়।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
প্ৰকৃতিৰ বিধান অনুসাৰে ফল‑ফুল কীট আৰু পক্ষীৰ আহাৰ; ঘাঁহ আদি অপাদ জীৱক গাই‑মহিষৰ দৰে চতুষ্পদে ভক্ষণ কৰে; যিসকল পশুৱে আগপদ হাতৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে সিহঁত নখধাৰী ব্যাঘ্ৰাদিৰ ভক্ষ্য; আৰু হৰিণ‑ছাগলী লগতে ধান্য মানুহৰ আহাৰ।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
হে অনঘসকল, তোমালোকৰ পিতা প্ৰাচীনবৰ্হি আৰু দেবদেব ভগৱানে তোমালোকক প্ৰজা‑সৃষ্টি কৰিবলৈ আদেশ দিছে। সেয়ে প্ৰজা আৰু বংশধৰসকলৰ পালন‑পোষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় এই গছ আৰু ঔষধিবোৰ তোমালোক কেনেকৈ দগ্ধ কৰিব পাৰা?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
সতলোকৰ পথ অৱলম্বন কৰা—যি পথ তোমালোকৰ পিতা, পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহসকলে গ্ৰহণ কৰিছিল: মানুহ, পশু আৰু গছসহ প্ৰজাৰ পালন। অকাৰণে জ্বলি উঠা ক্ৰোধ সংযত কৰা; সেয়ে মই অনুৰোধ কৰোঁ, তোমালোক ক্ৰোধ দমন কৰা।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
যেনে পিতা‑মাতা সন্তানৰ বন্ধু আৰু পালনকর্তা, যেনে চকুৰ পাতা চকুক ৰক্ষা কৰে, যেনে স্বামী স্ত্ৰীৰ ভৰণ‑পোষণ আৰু ৰক্ষক, যেনে গৃহস্থ ভিক্ষুকৰ আশ্ৰয়, আৰু যেনে জ্ঞানী অজ্ঞৰ সুহৃদ—তেনেকৈ ৰজা সকলো প্ৰজাৰ ৰক্ষক আৰু প্ৰাণদাতা। গছো ৰজাৰ প্ৰজা; সেয়ে সিহঁতক ৰক্ষা কৰা উচিত।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
সকল জীৱৰ দেহৰ অন্তৰত—চৰ আৰু অচৰ, মানুহ, পক্ষী, পশু আৰু গছতো—আত্মাৰূপে হৰি ঈশ্বৰ অৱস্থিত। সেয়ে প্ৰতিটো দেহক প্ৰভুৰ নিবাস, মন্দিৰ বুলি চাওক; এনে দৃষ্টিয়ে ভগৱান সন্তুষ্ট হয়। অতএব ক্ৰোধে গছৰূপ জীৱক হত্যা নকৰিবা।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
যি আত্মতত্ত্ব-জিজ্ঞাসাৰে দেহত আকাশৰ পৰা পৰি অহা যেন হঠাৎ জাগি উঠা প্ৰবল ক্ৰোধ দমন কৰে, সি প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহৰ প্ৰভাৱ অতিক্ৰম কৰে।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
এই দীন গছবোৰক এতিয়া আৰু জ্বলাব নালাগে; যিবোৰ গছ অৱশিষ্ট আছে, সিহঁতৰ মঙ্গল হওক, আৰু তোমালোকো সুখী হওক। এই ‘মৰীষা’ নামৰ সুগুণী সুন্দৰ কন্যা গছবোৰে কন্যাৰূপে পোহপাল দিছে; তাক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰা।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
হে নৃপ! এইদৰে বৰাৰোহা অপ্সৰীকন্যাক বিদায় দি চন্দ্ৰৰাজ সোমে তাক তেওঁলোকক দান কৰি গ’ল; আৰু প্ৰচেতাসকলে ধৰ্মবিধি অনুসাৰে তাক বিবাহ কৰিলে।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
সেই কন্যাৰ গৰ্ভত প্ৰচেতাসকলৰ পুত্ৰ ‘প্ৰাচেতস’ দক্ষ জন্মিল; যাৰ প্ৰজাসৃষ্টিৰে তিনিও লোক জীৱেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
কন্যাসকলৰ প্ৰতি অতি স্নেহশীল দক্ষে বীৰ্যৰে আৰু মনৰে কেনেকৈ বিভিন্ন জীৱ সৃষ্টি কৰিলে—সেয়া মোৰ পৰা মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
প্ৰজাপতি দক্ষে প্ৰথমে কেৱল মনৰ দ্বাৰাই নানা প্ৰকাৰ প্ৰজা সৃষ্টি কৰিলে—দেৱ, অসুৰ, মানুহ আদি আৰু আকাশ, স্থল আৰু জলত বাস কৰা জীৱ।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
প্ৰজাপতি দক্ষে প্ৰজাসৃষ্টি যথাযথভাৱে বৃদ্ধি নোহোৱা দেখি, বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰ ওচৰৰ এটা পৰ্বতলৈ গৈ তাত অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
সেই পৰ্বতৰ ওচৰত ‘অঘমর্ষণ’ নামৰ এক পৰম পাপহৰ তীৰ্থ আছিল। তাত দক্ষে নিয়মিত স্নান-আচমন আদি কৰি মহাতপস্যাৰ দ্বাৰা ভগৱান হৰিক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
দক্ষে ‘হংসগুহ্য’ নামৰ স্তোত্ৰে অধোক্ষজ ভগৱানক স্তৱ কৰিলে। হে ৰাজন, সেই প্ৰাৰ্থনাৰে হৰি কেনেকৈ সন্তুষ্ট হৈছিল, মই তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
শ্ৰীপ্ৰজাপতি ক’লে—যাঁৰ অনুভৱ কেতিয়াও মিথ্যা নহয় সেই পৰম পুৰুষলৈ নমস্কাৰ; ত্ৰিগুণময় মায়াৰ আভাসৰ কাৰণে জীৱবন্ধনৰ অধিষ্ঠাতা যাঁহে, তেখেতলৈ নমস্কাৰ; ইন্দ্ৰিয়-প্ৰমাণে অদৃশ্য ধামধাৰী তেখেতলৈ নমস্কাৰ; গুণ-তত্ত্বৰ বুদ্ধিৰো ঊৰ্ধ্বে, নিৰ্লিপ্ত স্বৰূপ, স্বয়ম্ভূ আৰু স্বয়ংসিদ্ধ তেখেতক মই শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
যেনেকৈ বিষয়সমূহে ইন্দ্ৰিয়সমূহে সিহঁতক কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰে সেয়া বুজি নাপায়, তেনেকৈ দেহত পৰমাত্মাৰ সৈতে বাস কৰিও বদ্ধ জীৱে সৃষ্টিৰ অধীশ্বৰ পৰম পুৰুষে তাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে সেয়া নাজানে। সেই পৰম নিয়ন্তাক প্ৰণাম।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
জড় হোৱাৰ বাবে দেহ, প্ৰাণবায়ু, বাহ্য-অন্তঃকৰণ ইন্দ্ৰিয়, ভূত আৰু তন্মাত্ৰা—ইহঁতে নিজৰ স্বৰূপ, পৰস্পৰ বা নিয়ন্তাক জানিব নোৱাৰে। কিন্তু চৈতন্যময় জীৱে এই সকলো আৰু ইয়াৰ মূল ত্ৰিগুণক জানে; তথাপি সৰ্বজ্ঞ, অনন্ত পৰমেশ্বৰক দৰ্শন কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে মই তেওঁক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
যেতিয়া মন নাম-ৰূপৰ কল্পনাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ উপৰম হয়, জাগ্ৰত-স্বপ্নৰ দৰে বিচলিত নহয় আৰু সুষুপ্তিৰ দৰে লয়ো নহয়—তেতিয়া সমাধিৰ স্তৰ লাভ হয়। সেই নিৰ্মল সমাধিতেই পৰমহংস-স্বৰূপ ভগৱান প্ৰকাশিত হয়। সেই শুচিসদ্ম প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
যেনেকৈ যজ্ঞকর্মত নিপুণ ব্ৰাহ্মণসকলে পন্ধৰটা সামিধেনী মন্ত্ৰে কাঠৰ ভিতৰত গূঢ় অগ্নিক উলিয়াই আনে, তেনেকৈ উন্নত চেতনাৰ যোগীয়ে ধ্যানৰ দ্বাৰা হৃদয়স্থ পৰমাত্মাক বিচাৰি পায়। হৃদয় ত্ৰিগুণ, নৱ তত্ত্ব, পঞ্চভূত আৰু দশ ইন্দ্ৰিয়ে আৱৃত—ইয়াই প্ৰভুৰ বহিৰঙ্গ শক্তি। সেই পৰমাত্মা মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
সেই পৰমাত্মাই মোৰ অসীম বৈচিত্ৰ্যময় মায়াক নিবারণ কৰি নিৰ্বাণ-সুখৰ অনুভৱ দান কৰে। তেওঁ বহু দিৱ্য নামৰে সম্বোধিত, আৰু তেওঁয়েই বিশ্বৰূপ। ইন্দ্ৰিয়ৰ অগোচৰ, অবৰ্ণনীয় আত্মশক্তিযুক্ত প্ৰভু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
যি কিছু ভৌতিক শব্দ-কম্পনে কোৱা হয়, ভৌতিক বুদ্ধিয়ে নিৰ্ণয় কৰে, আৰু ইন্দ্ৰিয় বা মনে অনুভৱ বা কল্পনা কৰে—সেয়া সকলো প্ৰকৃতিৰ গুণৰ বিকাৰ; তাতে ভগৱানৰ সত্য স্বৰূপ স্পৰ্শ নহয়। তেওঁ গুণৰ উৎস আৰু সৃষ্টিৰ কাৰণ; সৃষ্টি-পূৰ্বে আৰু সৃষ্টি-পৰেও তেওঁ স্থিত। সেই কাৰণ-কাৰণ পৰমেশ্বৰক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
যাঁত সকলো প্ৰতিষ্ঠিত, যাঁৰ পৰা আৰু যাঁৰ দ্বাৰাই সকলো চলি থাকে; সকলো যাঁৰেই, আৰু সকলো যাঁকেই অৰ্পিত; যিজনে নিজে কৰে আৰু কৰোৱায়ো—সেই আদিৰ পৰা প্ৰসিদ্ধ পৰব্ৰহ্ম। উচ্চ-নীচ সকলো কাৰণৰো কাৰণ তেওঁ একমাত্ৰ, অদ্বিতীয়; তেওঁৰ অন্য কোনো কাৰণ নাই। তেওঁক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
অনন্ত দিব্য গুণসম্পন্ন সৰ্বব্যাপী ভগৱান দাৰ্শনিক-বাদীসকলৰ হৃদয়ত অন্তৰ্যামী হৈ কেতিয়াবা সন্মতি, কেতিয়াবা বিৰোধ জন্মায় আৰু বাৰে বাৰে তেওঁলোকক আত্মমোহত পেলায়। সেয়ে তেওঁলোকে কোনো সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব নোৱাৰে। সেই অনন্তগুণময় মহিমাময় প্ৰভুক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘আছে’ আৰু ‘নাই’—এনে বিপৰীত বাক্য কোৱা আস্তিক আৰু নাস্তিক দুটা পক্ষ আছে; কিন্তু দুয়োৰ বিষয় একেটাই পৰম তত্ত্ব, যি ভিন্ন হ’লেও অবিৰোধী ধৰ্মেৰে যুক্ত। যোগী পৰমাত্মাক মানি আধ্যাত্মিক কাৰণ বিচাৰে; সাংখ্যবাদী ভৌতিক তত্ত্ব বিশ্লেষণ কৰি নিৰাকাৰ সিদ্ধান্তলৈ ঝোঁকে আৰু পৰম কাৰণ মানে নোৱাৰে। তথাপি শেষত দুয়োৱে সেই পৰব্ৰহ্মকেই সূচায়। সেই পৰব্ৰহ্মক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
ভৌতিক নাম-ৰূপ-লীলা নথকা সত্ত্বেও অনন্ত ভগৱান ভক্তসকলৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ তেওঁৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা সকলৰ বাবে দিব্য নাম আৰু ৰূপ, আৰু জন্ম-কর্মৰ লীলা প্ৰকাশ কৰে। সচ্চিদানন্দ স্বৰূপ সেই পৰম ভগৱান মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
যি প্ৰভু জনসাধাৰণৰ আশয় অনুসৰি দেহত অৱস্থিত হৈ প্ৰাকৃত জ্ঞানপথে নানা ৰূপে প্ৰকাশ পায়—যেনেকৈ বায়ুৱে পাৰ্থিৱ গুণ বহন কৰে—সেই পৰমেশ্বৰে মোৰ মনোৰথ পূৰ্ণ কৰক।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—দক্ষই এইদৰে স্তৱ কৰিলে ভক্তবৎসল ভগৱান হৰি অঘমর্ষণ নামৰ সেই পবিত্ৰ স্থানত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
গৰুড়ৰ কান্ধত পদ স্থাপন কৰি প্ৰভু প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁৰ আঠটা দীঘল মহাবাহুত চক্ৰ, শঙ্খ, খড়্গ, ঢাল, বাণ, ধনু, পাশ আৰু গদা দীপ্তিমান আছিল।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
তেওঁ পীতাম্বৰধাৰী, ঘনশ্যামবৰ্ণ, প্ৰসন্ন মুখ-নেত্ৰবিশিষ্ট; দেহত বনমালা শোভা পাইছিল আৰু বক্ষস্থলত শ্ৰীৱৎসচিহ্ন আৰু কৌস্তুভমণি দীপ্ত আছিল।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
তেওঁৰ মূৰত মহাকিৰীট, কাণত ঝলমল কৰা মকৰাকৃতি কুণ্ডল; কাঁচী, আঙুঠি, বালয়, নূপুৰ আৰু অংগদ আদি অলংকাৰৰে তেওঁ ভূষিত আছিল।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—দক্ষৰ স্তৱে সন্তুষ্ট হৈ ভক্তৱৎসল ভগৱান হৰি অঘমর্ষণ তীৰ্থত প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল। গৰুড়ৰ কান্ধত তেওঁৰ কমলচৰণ স্থিত, আৰু তেওঁ আঠটা দীঘল, বলৱান, মনোহৰ বাহুৰে দীপ্তিমান। তেওঁৰ হাতে চক্ৰ, শঙ্খ, খড়্গ, ঢাল, বাণ, ধনু, পাশ আৰু গদা পৃথক পৃথকভাৱে জ্বলজ্বল কৰিছিল। তেওঁ পীতাম্বৰধাৰী, ঘনশ্যাম, প্ৰসন্ন মুখ-নয়নযুক্ত, বনমালাৰে অলংকৃত; বক্ষস্থলত শ্ৰীৱৎসচিহ্ন আৰু কৌস্তুভমণি উজ্জ্বল। মহাকিৰীট, মকৰাকৃতি কুণ্ডল, কটিবন্ধ, কঙ্কণ, আঙুঠি, নূপুর আৰু বাহুভূষণে সুশোভিত হৈ তেওঁ ত্ৰিলোকমোহন পুৰুষোত্তম ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। নাৰদ, নন্দ আদি ভক্ত, ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱগণ আৰু সিদ্ধ-গন্ধৰ্ব-চাৰণসকলে তেওঁক ঘেৰি নিৰন্তৰ স্তৱ-গান কৰিছিল।
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
ভগৱানৰ সেই মহান, আশ্চৰ্য আৰু তেজোময় ৰূপ দেখি প্ৰজাপতি দক্ষ প্ৰথমে অলপ ভয় খালে; পাছত পৰম আনন্দে ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
যেনেকৈ পৰ্বতৰ নিৰ্ঝৰৰ পানীয়ে নদী পূৰ্ণ কৰে, তেনেকৈ তীব্ৰ আনন্দে দক্ষৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ ভৰি উঠিল। সেই পৰম হর্ষত তেওঁ একো ক’ব নোৱাৰিলে আৰু ভূমিতেই নিথৰ হৈ পৰি ৰ’ল।
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
দক্ষ একো ক’ব নোৱাৰিলেও, সকলো জীৱৰ হৃদয় জানোতা ভগৱান জনাৰ্দনে প্ৰজাবৃদ্ধিৰ কামনাৰে দণ্ডৱৎ হৈ পৰি থকা নিজৰ ভক্ত প্ৰজাপতিকে দেখি এইদৰে ক’লে।
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে মহাভাগ প্ৰাচেতস! তপস্যাৰ দ্বাৰা তুমি সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হৈছা। মোৰ প্ৰতি পৰম শ্ৰদ্ধা আৰু একান্ত ভক্তিৰে তুমি মোৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ ভাব লাভ কৰিছা; সেয়ে তোমাৰ জীৱন কৃতাৰ্থ হৈছে আৰু তুমি পূৰ্ণ সিদ্ধি পাইছা।
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
হে প্ৰজানাথ দক্ষ! জগতৰ কল্যাণ আৰু বৃদ্ধি সাধনৰ বাবে তুমি ঘোৰ তপস্যা কৰিছা, সেয়ে মই অতি প্ৰসন্ন। মোৰো ইচ্ছা এই যে এই জগতৰ সকলো জীৱ সুখী হওক; সেয়ে লোকহিতৰ বাবে মোৰ ইচ্ছা পূৰণ কৰিবলৈ তুমি যি প্ৰয়াস কৰিছা, তাত মই সন্তুষ্ট।
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
ব্ৰহ্মা, ভব (শিৱ), মনুগণ, উচ্চলোকৰ দেবেশ্বৰসকল আৰু তোমালোক প্ৰজাপতি—এইসকল মোৰ বিভূতি, আৰু সকলো জীৱৰ সমৃদ্ধিৰ হেতু। তেওঁলোকে সৰ্বজীৱৰ হিতৰ বাবে কাৰ্য কৰে।
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ধ্যানৰূপ তপস্যাই মোৰ হৃদয়, স্তোত্র-মন্ত্ৰৰূপ বৈদিক বিদ্যাই মোৰ দেহ, আৰু আধ্যাত্মিক কৰ্ম আৰু পৰমানন্দ-ভাবেই মোৰ স্বৰূপ। বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন যজ্ঞ-ক্রতুসকল মোৰ অঙ্গ, ধৰ্ম-পুণ্যৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অদৃশ্য সৌভাগ্য মোৰ মন, আৰু মোৰ আজ্ঞা অনুসৰি বিভাগে বিভাগে কাৰ্য কৰা দেবতাসকল মোৰ প্ৰাণ আৰু আত্মা।
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
সৃষ্টিৰ আগতে কেৱল মইয়েই আছিলোঁ; ভিতৰ-বাহিৰে আন একো নাছিল। তেতিয়া চেতনা-মাত্ৰ অব্যক্ত আছিল, যেন নিদ্ৰাৰ সময়ত চেতনা সুপ্ত থাকে।
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
মই অনন্ত গুণৰ আশ্ৰয়, অনন্ত আৰু সৰ্বব্যাপী; সেয়ে গুণৰ দ্বাৰাই মোৰ গুণময় স্বৰূপ বুজা যায়। মোৰ মায়াশক্তিৰ পৰা এই ভৌতিক বিশ্বপ্ৰপঞ্চ মোৰ ভিতৰতে প্ৰকাশ পালে, আৰু সেই বিশ্বপ্ৰকাশত আদিসত্তা স্বয়ম্ভূ অজ ব্ৰহ্মা প্ৰকাশিত হল—যিজন তোমালোকৰ উৎস আৰু কোনো ভৌতিক মাতৃগৰ্ভজাত নহয়।
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
যেতিয়া বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ প্ৰধান প্ৰভু ব্ৰহ্মাই মোৰ শক্তিৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ সৃষ্টি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ নিজকে অক্ষম বুলি ভাবিছিল।
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
সেয়েহে মই তেওঁক উপদেশ দিছিলো, আৰু মোৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি তেওঁ অত্যন্ত কঠিন তপস্যা কৰিছিল। এই তপস্যাৰ বাবে, মহান ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিৰ কাৰ্যত তেওঁক সহায় কৰিবলৈ আপোনাৰ সৈতে নজন ব্যক্তিত্ব সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
হে মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰ দক্ষ, প্ৰজাপতি পঞ্চজনৰ অসিক্নী নামৰ এগৰাকী কন্যা আছে, যাক মই তোমাক অৰ্পণ কৰিছো যাতে তুমি তেওঁক তোমাৰ পত্নী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰা।
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
এতিয়া পুৰুষ আৰু মহিলা হিচাপে যৌন জীৱনত একত্ৰিত হওক, আৰু এইদৰে, এই ছোৱালীজনীৰ গৰ্ভত শ শ সন্তান জন্ম দি জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰক।
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
আপুনি বহু শ আৰু হাজাৰ হাজাৰ সন্তান জন্ম দিয়াৰ পিছত, তেওঁলোকেও মোৰ মায়া শক্তিৰ দ্বাৰা আকৰ্ষিত হ'ব আৰু আপোনাৰ দৰে যৌন সম্পৰ্কত লিপ্ত হ'ব। কিন্তু আপোনাৰ আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতি মোৰ দয়াৰ বাবে, তেওঁলোকেও ভক্তিৰে মোক উপহাৰ দিবলৈ সক্ষম হ'ব।
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে কৈ বিশ্বভাবন ভগৱান হৰি, দক্ষৰ সন্মুখতে, স্বপ্নত দেখা বস্তুৰ দৰে তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.