Adhyaya 16
Citraketu’s Detachment, Nārada’s Mantra, and the Darśana of Anantadeva
মৃত পুত্ৰৰ শোকৰ পাছত এই অধ্যায়ে ভাগৱতৰ বাণী অধিক তীক্ষ্ণ কৰে—দেহ-সম্পৰ্ক ক্ষণস্থায়ী, জীৱ নিত্য। নাৰদে যোগশক্তিৰে পৰলোকগতা শিশুটিক ক্ষণিক দৃশ্যমান কৰে; শিশুৱে বেদান্তসত্য ক’য়—কৰ্মানুসাৰে জন্মান্তৰগতি, সামাজিক বন্ধনৰ অনিত্যতা, আৰু ‘মা-বাপ’ক চিৰস্থায়ী সম্পৰ্ক বুলি ধৰা ভ্ৰান্তি—ইয়াতে শোকৰ মূল কাটি যায়। যিসকল সহ-পত্নীয়ে বিষ দিছিল, তেওঁলোকে যমুনাতীৰত অনুতাপ কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত কৰে। অঙ্গিৰা আৰু নাৰদৰ উপদেশে চিত্ৰকেতু গৃহাসক্তিৰ ‘অন্ধকূপ’ৰ পৰা উঠি, চতুৰ্ব্যূহ (বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ) মহিমা কৰা বৈষ্ণৱ মন্ত্র লাভ কৰে। এক সপ্তাহ জপসাধনাৰ ফলত প্ৰথমে বিদ্যাধৰ-অধিপত্য মধ্যৱৰ্তী ফল হিচাপে পায়, তাৰ পাছত শীঘ্ৰে অনন্তদেৱ (শেষ)ৰ শৰণ আৰু সাক্ষাৎ দৰ্শন লাভ কৰে। প্ৰেমে অভিভূত হৈ তেওঁ ঈৰ্ষ্যা-আধাৰিত ধৰ্মৰ ওপৰত ভাগৱতধৰ্মৰ মহিমা কৰি গভীৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। অনন্তদেৱে তেওঁৰ উপলব্ধি নিশ্চিত কৰি ভগৱানৰ পৰাত্পৰতা, দেহাভিমানৰ পৰা জীৱবন্ধন, আৰু অন্তিম সিদ্ধিৰ আশ্বাস দিয়ে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ আধ্যাত্মিক যাত্ৰাৰ ভূমি প্ৰস্তুত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰাজন, তেতিয়া দেৱৰ্ষি নাৰদে সেই মৃত ৰাজপুত্ৰক শোকসন্তপ্ত আত্মীয়স্বজনৰ সন্মুখত উপস্থিত কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 2
श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥
শ্ৰী নাৰদ মুনিয়ে ক’লে: হে জীৱাত্মা! তোমাৰ মঙ্গল হওক। তোমাৰ মাক-দেউতাকক চোৱা। তোমাৰ বিয়োগৰ বাবে তোমাৰ বন্ধু আৰু আত্মীয়স্বজন গভীৰ শোকত মগ্ন হৈছে।
Verse 3
कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्वृत: । भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥
যিহেতু তুমি অকালতে মৃত্যুবৰণ কৰিছা, সেয়ে তোমাৰ আয়ুস এতিয়াও বাকী আছে। গতিকে তুমি নিজৰ শৰীৰত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰা আৰু বন্ধু-বান্ধৱৰ সৈতে বাকী জীৱন উপভোগ কৰা। তোমাৰ পিতৃয়ে দিয়া ৰাজকীয় ঐশ্বৰ্য গ্ৰহণ কৰা আৰু সিংহাসনত আৰোহণ কৰা।
Verse 4
जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु ॥ ४ ॥
জীৱই উত্তৰ দিলে: মোৰ কৰ্মফল অনুসৰি মই দেৱতা, পশু আৰু মানুহৰ যোনিত ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁ। তেনেহ’লে কোনটো জন্মত এওঁলোক মোৰ মা-দেউতা আছিল? প্ৰকৃততে কোনেও মোৰ মা-দেউতা নহয়।
Verse 5
बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥
সময়ৰ সোঁতত সকলোৱে ক্ৰমান্বয়ে ইজনে সিজনৰ বন্ধু, আত্মীয়, শত্ৰু, মধ্যস্থতাকাৰী বা উদাসীন হৈ পৰে। এই সম্পৰ্কবোৰ স্থায়ী নহয়।
Verse 6
यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥
যেনেকৈ সোণ আদি পণ্য ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ ক্ৰমে এটা ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ সলনি হয়, তেনেকৈ জীৱে নিজৰ কৰ্মফলৰ বশে ভিন্ন ভিন্ন পিতাৰ দ্বাৰা নানা যোনিৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰি সংসাৰত ঘূৰি ফুৰে।
Verse 7
नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो दृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥
নিত্য জীৱৰ দেহ-আধাৰিত সম্পৰ্ক মানুহৰ মাজত অনিত্য দেখা যায়। যিমান দিন সম্পৰ্ক থাকে সিমান দিনেই ‘মোৰ’ বোধ থাকে; সম্পৰ্ক ছিন্ন হ’লে মমত্বও নাথাকে।
Verse 8
एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥
এইদৰে যোনিত অৱস্থিত জীৱ নিত্য আৰু প্ৰকৃততে অহংকাৰহীন। যি দেহত যিমান দিন উপলব্ধ হয়, সিমান দিন সেই দেহকেই ‘মোৰ’ বুলি ধৰে; দেহ নষ্ট হ’লে সম্পৰ্কো শেষ হয়। সেয়ে মিছা হৰ্ষ-শোকত জড়াব নালাগে।
Verse 9
एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वदृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥
এই জীৱ নিত্য, অব্যয়, সূক্ষ্ম, সৰ্বাশ্ৰয় আৰু স্বয়ংদ্ৰষ্টা। তথাপি অতি সূক্ষ্ম হোৱাৰ বাবে আত্মমায়াৰ গুণে মোহিত হৈ নিজৰ ইচ্ছা অনুসাৰে নিজৰ বাবে নানা দেহ গঢ়ি তোলে।
Verse 10
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥
এই জীৱৰ বাবে কোনো প্ৰিয় নাই, কোনো অপ্ৰিয় নাই; নিজৰ-পৰৰ ভেদো নাই। সি একাই সকলো বুদ্ধিৰ দ্ৰষ্টা আৰু কৰ্তাসকলৰ গুণ-দোষৰ কেৱল সাক্ষী।
Verse 11
नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरदृगीश्वर: ॥ ११ ॥
পৰমাত্মাই গুণ, দোষ বা কৰ্মফল গ্ৰহণ নকৰে। তেওঁ উদাসীনৰ দৰে অৱস্থান কৰে আৰু তেওঁ কাৰ্য-কাৰণৰ সাক্ষী ঈশ্বৰ।
Verse 12
श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्नेहशृङ्खलाम् ॥ १२ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: এইদৰে কৈ যেতিয়া সেই জীৱ গুচি গ’ল, তেতিয়া চিত্ৰকেতু আৰু তেওঁৰ আত্মীয়সকলে বিস্মিত হৈ মৰমৰ শিকলি ছিঙি পেলালে আৰু শোক ত্যাগ কৰিলে।
Verse 13
निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥
আত্মীয়সকলে মৃতদেহৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি উচিত কামবোৰ কৰিলে। তেওঁলোকে শোক, মোহ, ভয় আৰু কষ্টদায়ক সেই দুস্ত্যজ্য স্নেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 14
बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥
শিশু হত্যাকাৰী সেই ৰাণীসকল লজ্জিত হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰভা নষ্ট হ’ল। ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি তেওঁলোকে যমুনাৰ পাৰত শিশু হত্যাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত ব্ৰত পালন কৰিলে।
Verse 15
स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপদেশত আত্মজ্ঞান লাভ কৰি, চিত্ৰকেতু গৃহস্থৰূপী অন্ধকূপৰ পৰা সেইদৰে ওলাই আহিল, যেনেকৈ হাতী বোকাময় সৰোবৰৰ পৰা ওলাই আহে।
Verse 16
कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥
ৰজাই কালিন্দী (যমুনা)ত বিধিমতে স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেৱতাসকললৈ জল-তৰ্পণ আগবঢ়ালে। তাৰ পিছত মৌন অৱলম্বন কৰি ইন্দ্ৰিয়-মন সংযত কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ অঙ্গিৰা আৰু নাৰদক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 17
अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥
তাৰ পিছত শৰণাগত, ভক্ত আৰু আত্মসংযমী চিত্ৰকেতুৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈ ভগৱান নাৰদে তেওঁক এই দিব্য বিদ্যা উপদেশ দিলে।
Verse 18
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये ॥ १९ ॥
ॐ—হে ভগৱান বাসুদেৱ, আপোনাক নমস্কাৰ; আমি আপোনাৰ ধ্যান কৰোঁ। প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ আৰু সংকর্ষণকো নমস্কাৰ। হে শুদ্ধ বিজ্ঞান-স্বৰূপ, পৰমানন্দমূৰ্ত্তি, আত্মাৰাম, পৰম শান্ত, দ্বৈতদৃষ্টিৰ পৰা অতীত প্ৰভু—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 19
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये ॥ १९ ॥
ॐ—হে ভগৱান বাসুদেৱ, আপোনাক নমস্কাৰ; আমি আপোনাৰ ধ্যান কৰোঁ। প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ আৰু সংকর্ষণকো নমস্কাৰ। হে শুদ্ধ বিজ্ঞান-স্বৰূপ, পৰমানন্দমূৰ্ত্তি, আত্মাৰাম, পৰম শান্ত, দ্বৈতদৃষ্টিৰ পৰা অতীত প্ৰভু—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 20
आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥
হে প্ৰভু! স্ব-আত্মানন্দৰ অনুভৱে আপুনি প্ৰকৃতিৰ তৰংগসমূহৰ ওপৰত অৱস্থিত; আপোনাক নমস্কাৰ। হে হৃষীকেশ, ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিপতি, মহত্তম! অনন্ত ৰূপধাৰী আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 21
वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥
যাঁৰ ওচৰলৈ বাক্য আৰু মন নাপায়, যি নাম‑ৰূপাতীত, কেৱল চৈতন্যস্বৰূপ আৰু সৎ‑অসৎৰ ওপৰত—সেই প্ৰভু প্ৰসন্ন হৈ আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 22
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥
যি পৰব্ৰহ্মৰ পৰা এই জগত জন্মে, যাঁতেই স্থিত থাকে আৰু যাঁতেই লীন হয়—মাটিৰ পাত্ৰ মাটিৰ পৰা হৈ মাটিতেই মিশি যোৱাৰ দৰে—সেই ব্ৰহ্মক নমস্কাৰ।
Verse 23
यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥
যি আকাশৰ দৰে ভিতৰে‑বাহিৰে সৰ্বত্র বিস্তৃত, তথাপি মন‑বুদ্ধি‑ইন্দ্ৰিয়‑প্ৰাণে তাঁক ন স্পৰ্শ কৰিব পাৰে ন জানিব পাৰে—তাঁকেই মই নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 24
देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥
যেনে অগ্নিৰ সংযোগত লোহা তপ্ত হৈ দাহক হয়, তেনে দেহ‑ইন্দ্ৰিয়‑প্ৰাণ‑মন‑বুদ্ধি—যি স্বয়ং জড়—ভগৱানৰ চৈতন্যাংশে সঞ্জীৱিত হ’লে তেতিয়াহে কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়; নহ’লে নচলে।
Verse 25
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥
ॐ—ষড়ৈশ্বৰ্যসম্পন্ন মহাপুৰুষ ভগৱানক নমস্কাৰ। যাঁৰ যুগল পদ্মচৰণ শ্ৰেষ্ঠ সাত্বত ভক্তসমূহে কুঁড়ি‑পদ্মসদৃশ হাতে সদা সেবা কৰে, যি পৰম পৰমেষ্ঠী আৰু সকলো বিভূতিৰ অধিপতি—আপোনাক মোৰ প্ৰণাম।
Verse 26
श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—সম্পূৰ্ণ শৰণাগত ভক্ত চিত্ৰকেতুক নাৰদে এই বিদ্যা/প্ৰাৰ্থনা সম্পূৰ্ণৰূপে উপদেশ দিলে। হে পৰীক্ষিত! তাৰপিছত নাৰদ মহর্ষি অঙ্গিৰাৰ সৈতে স্বায়ম্ভুৱ ধাম, অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল।
Verse 27
चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥
নাৰদে যিদৰে উপদেশ দিছিল, সেই বিদ্যাখন চিত্ৰকেতুৱে কেৱল পানী পান কৰি উপবাস ৰাখি, এক সপ্তাহ ধৰি অতি একাগ্ৰচিত্তে নিৰন্তৰ জপ কৰি ধাৰণ কৰিলে।
Verse 28
तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥
হে নৃপ পৰীক্ষিত! সাত ৰাতিৰ অন্তত, সেই বিদ্যাখন নিৰন্তৰ ধাৰণ কৰাৰ ফলত চিত্ৰকেতুৱে বাধাহীনভাবে বিদ্যাধৰলোকৰ অধিপত্যও লাভ কৰিলে।
Verse 29
तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥
তাৰপিছত অতি কম দিনৰ ভিতৰতে, সেই বিদ্যাৰ প্ৰভাৱত তাৰ মন অধিক আলোকিত হ’ল আৰু সি দেবদেৱ শেষ (অনন্তদেৱ)-ৰ চৰণকমলৰ আশ্ৰয়লৈ গ’ল।
Verse 30
मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥
শেষ-প্ৰভুৰ আশ্ৰয়ত উপনীত হৈ চিত্ৰকেতুৱে তেওঁক দৰ্শন কৰিলে—তেওঁ পদ্মমৃণালৰ তন্তুৰ দৰে শুভ্ৰ, নীলাভ বসনধাৰী; দীপ্ত কিৰীট, কেয়ূৰ, কটিবন্ধ আৰু কঙ্কণৰে অলংকৃত। মুখ প্ৰসন্ন হাস্যময়, চকু অৰুণ; আৰু সনৎকুমাৰ আদি সিদ্ধেশ্বৰ-মণ্ডলৰে পৰিবৃত আছিল।
Verse 31
तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥
ভগৱানৰ দৰ্শনমাত্ৰেই মহাৰাজ চিত্ৰকেতুৰ সকলো কলুষ নষ্ট হ’ল আৰু তেওঁ নিজৰ মূল কৃষ্ণ-চেতনাত স্থিত হৈ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ হ’ল। তেওঁ নীৰৱ আৰু গম্ভীৰ হ’ল; প্ৰেমত চকুৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰিল আৰু ৰোমাঞ্চ জাগিল। গভীৰ ভক্তি আৰু স্নেহে তেওঁ আদিপুৰুষ ভগৱানক সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 32
स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥
প্ৰেমাশ্ৰুৰ টোপালাৰে চিত্ৰকেতুৱে বাৰে বাৰে উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয়স্থান ভিজাই দিছিল। প্ৰেমোচ্ছ্বাসত তেওঁৰ কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ পৰিছিল, সেয়ে বহু সময়লৈকে তেওঁ এটা অক্ষৰো উচ্চাৰণ কৰি যথাযথ স্তৱ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 33
तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥
তাৰপিছত তেওঁ বুদ্ধিৰে মনক স্থিৰ কৰি আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহক বাহ্য বিষয়ৰ পৰা সংযত কৰি উপযুক্ত বাক্ পুনৰ লাভ কৰিলে। তেতিয়া তেওঁ জগতগুৰু, সাত্বত শাস্ত্ৰসমূহৰ সাকাৰ স্বৰূপ ভগৱানৰ উদ্দেশে প্ৰাৰ্থনা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 34
चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥
চিত্ৰকেতুৱে ক’লে—হে অজিত প্ৰভু! আপোনাক কোনোবাই জয় কৰিব নোৱাৰে; তথাপি সমদৰ্শী, মন-ইন্দ্ৰিয় সংযমী সাধু ভক্তসকলে আপোনাক জয় কৰে। কিয়নো নিষ্কাম ভক্তসকলৰ প্ৰতি আপুনি অকাৰণ কৃপাৰে অতি কৰুণাময়; আপুনি নিজেকেই তেওঁলোকক দান কৰে, সেয়ে তেওঁলোকে আপোনাক বশ কৰে।
Verse 35
तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥
হে ভগৱান! এই জগত আৰু ইয়াৰ উদয়, স্থিতি, লয় আদি সকলো আপোনাৰেই বৈভৱ। ব্ৰহ্মা আদি সৃষ্টিকৰ্তাসকলো আপোনাৰ অংশৰ অংশমাত্ৰ; তেওঁলোকৰ সীমিত সৃষ্টিশক্তিয়ে তেওঁলোকক ঈশ্বৰ নকৰে। নিজকে পৃথক প্ৰভু বুলি ভাবা চেতনা কেৱল মিথ্যা গৰ্ব, সত্য নহয়।
Verse 36
परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥
হে প্ৰভু! পৰমাণুৰ পৰা মহাব্ৰহ্মাণ্ডলৈকে সকলো বস্তুৰ আদিত, মাজত আৰু অন্তত আপুনি বিদ্যমান। তথাপি আপুনি অনাদি-অনন্ত, নিত্য; সৃষ্টি নাথাকিলেও আপুনি আদ্য শক্তিৰূপে অৱস্থিত।
Verse 37
क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥
প্ৰত্যেক ব্ৰহ্মাণ্ড পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, মহত্তত্ত্ব আৰু অহংকাৰ—এই সাত আৱৰণে আবৃত; প্ৰতিটো স্তৰ আগৰটোৰ দশগুণ। এনে অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ড আপোনাৰ ভিতৰত অণুৰ দৰে গতি কৰে; সেয়ে আপুনি ‘অনন্ত’।
Verse 38
विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥
হে ঈশ্বৰ! বিষয়তৃষ্ণাত অন্ধ মানুহ-দেহী পশুসদৃশ লোকসকলে আপোনাক নপূজি নানা দেবতাৰ ক্ষুদ্ৰ বিভূতি পূজা কৰে। সিহঁতৰ লাভ কৰা আশীৰ্বাদো নষ্ট হয়—যেনে ৰজা নাথাকিলে ৰাজকুলৰ গৌৰৱ লুপ্ত হয়।
Verse 39
कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥
হে পৰমেশ্বৰ! ভৌতিক কামনাত আসক্ত লোকেও আপোনাক—যি জ্ঞানস্বৰূপ আৰু গুণাতীত—ভজিলে পুনর্জন্মৰ বন্ধনত নপৰে; যেন ভাজা বীজ অংকুৰিত নহয়। দ্বন্দ্বজাল গুণৰ পৰা উঠে, কিন্তু আপোনাৰ সঙ্গত ছিন্ন হয়।
Verse 40
जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥
হে অজেয় প্ৰভু! আপুনি যেতিয়া নিৰ্মল ভাগৱত-ধৰ্ম উপদেশ দিলে, সেয়াই আপোনাৰ জয়। কুমাৰসকলৰ দৰে নিষ্কিঞ্চন, আত্মাৰাম মুনিসকলে মোক্ষৰ বাবে সেই ভাগৱত-ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি আপোনাৰ পদ্মপাদত আশ্ৰয় লয়।
Verse 41
विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥
য’ত মানুহৰ মনত ‘তুমি-মই’ আৰু ‘মোৰ-তোমাৰ’ এই বৈষম্যবুদ্ধি থাকে, সেই ধৰ্ম শুদ্ধ নহয়। ৰজ-তমে গঢ়া এনে পথ ক্ষণস্থায়ী আৰু অধৰ্মবহুল; ভাগৱত-ধৰ্মত ভক্তসকল কৃষ্ণচেতন হৈ ভাবে—‘আমি কৃষ্ণৰ, কৃষ্ণ আমাৰ’।
Verse 42
क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥
যি ধৰ্মে নিজৰ আৰু আনৰ প্ৰতি ঈৰ্ষ্যা-দ্বেষ জন্মে, তেনে ধৰ্মে কিদৰে ক্ষেম হ’ব? তাত শুভ কি, লাভ কি? স্বদ্ৰোহে নিজকে কষ্ট দি আৰু আনক পীড়া দি মানুহে তোমাৰ ক্ৰোধ জগায় আৰু অধৰ্ম আচৰে।
Verse 43
न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥
হে প্ৰভু, তোমাৰ দৃষ্টি কেতিয়াও পৰম লক্ষ্যৰ পৰা বিচ্যুত নহয়; সেই দৃষ্টিতেই ভাগৱত-ধৰ্ম উপদেশিত। স্থাৱৰ-জংগম সকলো জীৱত ভেদবুদ্ধি নৰাখি সমদৰ্শী হোৱা লোকসকল আৰ্য; তেনে আৰ্যসকলে তোমাক, পৰম পুৰুষোত্তমক, উপাসনা কৰে।
Verse 44
न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥
হে ভগৱান, তোমাৰ দৰ্শনে মানুহৰ সকলো পাপ ক্ষয় হোৱা অসম্ভৱ নহয়। তোমাৰ নাম একবাৰ শুনিলেই পুক্কস (চাণ্ডাল) পৰ্যন্ত সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়; তেন্তে তোমাৰ দৰ্শনে কোনে শুদ্ধ নহ’ব?
Verse 45
अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥
সেয়ে হে ভগৱান, এতিয়া তোমাৰ দৰ্শনে আমাৰ অন্তৰৰ মলিনতা মচি গ’ল। দেৱৰ্ষি নাৰদে তোমাৰ বিষয়ে যি কৈছিল, সেয়া অন্যথা কেনেকৈ হ’ব? অৰ্থাৎ নাৰদৰ শিক্ষাৰ ফলতেই আমি তোমাৰ সাক্ষাৎ দৰ্শন লাভ কৰিলোঁ।
Verse 46
विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥
হে অনন্ত ভগৱান, জগতৰ আত্মা! এই জগতত জীৱে যি কৰে সেয়া সকলো আপোনাৰ বিদিত। পৰমগুৰু, সূৰ্যৰ সন্মুখত জোনাকীৰ পোহৰে কি প্ৰকাশ কৰিব? আপোনাৰ সন্মুখত মই কি নিবেদন কৰোঁ?
Verse 47
नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥
হে ভগৱান, আপোনাক নমস্কাৰ—আপুনি জগতৰ উদয়, স্থিতি আৰু লয়ৰ অধীশ্বৰ। ভেদদৃষ্টিসম্পন্ন কু-যোগীসকলে আপোনাৰ আত্মতত্ত্বৰ গতি বুজিব নোৱাৰে। আপুনি পৰমহংস, পৰম পবিত্ৰ আৰু ষড়ৈশ্বৰ্যৰে পূৰ্ণ; আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 48
यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ শ্বাসৰ অনুসৰণে ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আদি বিশ্ব-নিয়ন্তাসকল কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়; আৰু আপোনাৰ চেতনাতেই চিত্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহে গ্ৰহণ কৰে। যাঁৰ মূৰ্ধ্নিত সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড সৰিষাৰ দানাৰ দৰে, সেই সহস্ৰমূর্ধ্নি ভগৱানক প্ৰণাম।
Verse 49
श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: বিদ্যাধৰসকলৰ ৰজা চিত্ৰকেতুৰ স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ অনন্তদেৱ ভগৱানে তাক এইদৰে উত্তৰ দিলে, হে কুৰুবংশশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত!
Verse 50
श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে ৰাজন, নাৰদ আৰু অঙ্গিৰাই মোৰ বিষয়ে তোমাক যি উপদেশ দিছিল, সেয়া গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত তুমি সেই বিদ্যাৰে সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হৈছা। আৰু মোৰ দৰ্শন লাভ কৰাত তুমি এতিয়া সম্পূৰ্ণ পৰিপূৰ্ণ।
Verse 51
अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥
মই সকলো চল-অচল জীৱৰ আত্মা আৰু তেওঁলোকক প্ৰকাশ কৰা প্ৰভু। ওঁকাৰাদি দিব্য শব্দব্ৰহ্ম আৰু পৰব্ৰহ্ম—এই মোৰ দুটা চিৰন্তন, অপাৰ্থিৱ ৰূপ।
Verse 52
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥
জীৱে এই লোকত নিজকে বিস্তাৰ কৰি ভোক্তা বুলি ভাবে, আৰু লোকো জীৱৰ ভিতৰত ভোগ্যৰূপে বিস্তাৰ পায়। কিন্তু উভয়েই মোৰ শক্তি; উভয়তে মই ব্যাপ্ত, আৰু উভয়েই মোৰ ভিতৰত আশ্ৰিত।
Verse 53
यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥
যেনেকৈ গভীৰ নিদ্ৰাত মানুহে নিজৰ ভিতৰত পাহাৰ-নদী, আনকি সমগ্ৰ বিশ্বও দেখে, আৰু স্বপ্নৰ পৰা উঠিলে এক ঠাইত শয্যাত পৰি থকা নিজকে দেখে। তেনেকৈ জাগৰণ-স্বপ্ন-সুষুপ্তি আদি অৱস্থা জীৱৰ মায়ামাত্ৰ; এইবোৰৰ দ্ৰষ্টা পৰম প্ৰভুক সদা স্মৰণ কৰা উচিত।
Verse 54
यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥
যেনেকৈ গভীৰ নিদ্ৰাত মানুহে নিজৰ ভিতৰত পাহাৰ-নদী, আনকি সমগ্ৰ বিশ্বও দেখে, আৰু স্বপ্নৰ পৰা উঠিলে এক ঠাইত শয্যাত পৰি থকা নিজকে দেখে। তেনেকৈ জাগৰণ-স্বপ্ন-সুষুপ্তি আদি অৱস্থা জীৱৰ মায়ামাত্ৰ; এইবোৰৰ দ্ৰষ্টা পৰম প্ৰভুক সদা স্মৰণ কৰা উচিত।
Verse 55
येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥
যাৰ দ্বাৰা শুই থকা মানুহে নিজৰ স্বপ্নাৱস্থা আৰু ইন্দ্ৰিয়-ক্ৰিয়াৰ অতীত নিৰ্গুণ সুখ জানে—সেই পৰব্ৰহ্ম, সৰ্বব্যাপী পৰমাত্মা মই নিজেই, এই কথা জান।
Verse 56
उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥
স্বপ্ন আৰু জাগৰণ—উভয় অৱস্থাত যি স্মৰণ কৰে, তাৰ জ্ঞান সেই অভিজ্ঞতাক অনুসৰে, তথাপি সাক্ষী-চৈতন্যৰূপে আলিপ্ত থাকে। সেই সাক্ষী-চৈতন্যেই পৰব্ৰহ্ম; জ্ঞাতা দুয়োতে অচল।
Verse 57
यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥
যেতিয়া জীৱে মোৰ সৈতে থকা নিত্য জ্ঞান-আনন্দময় একত্ব বিস্মৃত হৈ নিজকে মোৰ পৰা পৃথক ভাবে, তেতিয়াই তাৰ সংসাৰ আৰম্ভ হয়—এটা দেহৰ পৰা আন দেহ, আৰু এক মৃত্যুৰ পাছত আন মৃত্যু।
Verse 58
लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
জ্ঞান-ৱিজ্ঞান সাধনৰ উপযোগী মানৱজন্ম লাভ কৰিও যিয়ে নিজৰ আত্মস্বৰূপ নুবুজে, সি ক’তেও পৰম ক্ষেম লাভ নকৰে।
Verse 59
स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥
ফলাশাৰে কৰা কৰ্মক্ষেত্ৰৰ মহাক্লেশ আৰু কাম্য ফলৰ বিপৰীত ফলো আহে—এই কথা স্মৰণ কৰি; আৰু নিষ্কাম ভক্তিত যে অভয় আছে সেয়া জানি—বুদ্ধিমান জনে সংকল্পৰূপ কামনা ত্যাগ কৰক।
Verse 60
सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥
স্বামী-স্ত্ৰী সুখ পাবলৈ আৰু দুখ কমাবলৈ বহু কৰ্ম একেলগে কৰে; কিন্তু কামনাৰে ভৰা হোৱাৰ বাবে তাত ন সুখ মিলে ন দুখ কমে—বৰং ডাঙৰ দুখেই বৃদ্ধি পায়।
Verse 61
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥
যিসকলে নিজৰ ভৌতিক অভিজ্ঞতাত গৰ্ব কৰে, তেওঁলোকৰ কৰ্ম জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তিত কল্পিত ফলৰ বিপৰীত ফলেই আনে—এই কথা বুজা। আত্মাৰ সূক্ষ্ম গতি এই তিন অৱস্থাৰ অতীত; বিবেকৰ তেজে ইহ-পর ফলাকাঙ্ক্ষা ত্যাগ কৰি, জ্ঞান-বিজ্ঞানত তৃপ্ত হৈ মোৰ ভক্ত হোৱা।
Verse 62
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥
যি ব্যক্তি নিজৰ বিবেক-তেজে দেখা-শুনা ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ মানদণ্ডৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু জ্ঞান-বিজ্ঞানত তৃপ্ত থাকে, সেয়াই মোৰ ভক্ত হয়। বিষয়াসক্তি ত্যাগ কৰি আত্মপ্ৰকাশত স্থিত হৈ ভগৱদ্ভক্তিৰ আশ্ৰয় লয়।
Verse 63
एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥
যোগত নিপুণ বুদ্ধিসম্পন্ন মানুহৰ বাবে পৰম স্বাৰ্থ এটিয়েই—সৰ্বাত্মভাবৰে পৰমাত্মাৰ একনিষ্ঠ দৰ্শন। পৰমাত্মাত সকলো জীৱৰ আত্ম-সম্বন্ধ দেখােই জীৱনৰ পৰম তত্ত্ব।
Verse 64
त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥
হে ৰাজন, মোৰ এই বচন শ্ৰদ্ধাৰে, অপ্রমত্ত হৈ ধাৰণ কৰা। জ্ঞান-বিজ্ঞানসম্পন্ন হৈ তুমি শীঘ্ৰে সিদ্ধি লাভ কৰিবা আৰু মোক প্ৰাপ্ত হ’বা।
Verse 65
श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে জগদ্গুরু আৰু বিশ্বাত্মা ভগৱানে চিত্ৰকেতুক আশ্বাস দি উপদেশ দিলে; আৰু চিত্ৰকেতু চাই থাকোঁতেই হৰি তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Frequently Asked Questions
He speaks from the standpoint of the eternal jīva: by karma the soul repeatedly accepts different bodies and corresponding social designations. ‘Mother’ and ‘father’ apply to a particular body-arrangement within one lifetime, not to the self. The teaching dismantles śoka (lamentation) by separating ātmā from deha and showing that relationships based on perishable bodies cannot be ultimate.
Nārada employs yogic/mystic potency (siddhi) under divine sanction to bring the jīva into brief connection with the former body so the relatives can directly hear transcendental instruction. The purpose is not spectacle but śāstra-pramāṇa in lived form: to cut attachment, reveal the soul’s continuity, and redirect grief into spiritual inquiry and surrender.
Nārada gives a Vaiṣṇava mantra centered on praṇava (oṁkāra) and the catur-vyūha—Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, and Aniruddha—praising the Lord as nondual Truth realized as Brahman, Paramātmā, and Bhagavān. Its focus is devotion with correct ontology: the Supreme Person as the source of all expansions and the reservoir of bliss and knowledge.
The text frames worldly or celestial opulence as a byproduct (upasarga/phala) that may arise from disciplined sādhana, but it is not the sādhya (final goal). Citraketu’s rapid rise illustrates that mantra can yield secondary results, yet genuine progress is measured by increasing absorption in Bhagavān, culminating in shelter at Anantadeva’s lotus feet.
Anantadeva teaches that the changing states of consciousness are energies under the Supreme Lord’s control, while the knower (jīva) remains continuous across them. The Supersoul witnesses and enables cognition, and the jīva, though distinct, shares qualitative consciousness. Misidentification with the shifting states and bodily expansions begins material life; remembrance of the Lord restores spiritual identity.