Adhyaya 15
Nārada and Aṅgirā Instruct Citraketu: Impermanence, Ātma-Tattva, and Mantra-Upadeśa
পুত্ৰৰ মৃত্যুশোকে চিত্ৰকেতু ৰজা শিশুৰ দেহৰ কাষতে ঢলি পৰে। নাৰদ আৰু অঙ্গিৰা শোকৰ যুক্তি ভাঙি সুধে—সময়ৰ সোঁতত ‘পিতা–পুত্ৰ’ পৰিচয় ক’ত স্থিৰ থাকে? দেহধাৰী সম্পৰ্কক তেওঁলোকে ঢৌৱে একেলগ কৰা বালুকণাৰ অস্থায়ী মিলন আৰু বীজৰ শর্তাধীন উৰ্বৰতাৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী বুলি দেখুৱায়। তেওঁলোকে বুজায় যে জগত সত্য হলেও অনিত্য; সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় ভগৱানৰ নিয়ন্ত্ৰণত গৌণ কাৰকৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়, সেয়ে অহংকাৰৰ কৰ্তা-ভাব মিথ্যা। জাগ্ৰত চিত্ৰকেতু বৈষ্ণৱ-অৱধূতসদৃশ মুনিসকলক চিনাকি কৰি আত্মতত্ত্বৰ জ্ঞান বিচাৰে; অঙ্গিৰা নিজৰ পৰিচয় প্ৰকাশ কৰি কয় যে আগতে দিয়া পুত্ৰপ্ৰসাদ আছিল তাৰ ভোগাসক্তিৰ প্ৰতি এক ৰেহাই। গৃহ আৰু ৰাজঐশ্বৰ্যক তেওঁলোকে স্বপ্নৰ গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে ভয়-দুঃখৰ উৎস বুলি বিশ্লেষণ কৰি, দেহ-মন অতিক্ৰম কৰি আত্মানুসন্ধান আৰু ত্ৰিতাপাতীত পথত আগবঢ়ায়। শেষত নাৰদে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে—সাত ৰাতিৰ ভিতৰত ভগৱানৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দিয়া শক্তিশালী মন্ত্র উপদেশ দিব, যাৰ দ্বাৰা চিত্ৰকেতুৰ ভক্তিমাৰ্গে উত্থান আৰম্ভ হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभि: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—পুত্ৰৰ মৃতদেহৰ কাষতে নিজেও মৃতপ্ৰায় হৈ পৰি শোকত আচ্ছন্ন ৰজা চিত্ৰকেতুক মহর্ষি নাৰদ আৰু অঙ্গিৰাই সদ্বচনেৰে আত্মচেতনা বুজাই দিলে।
Verse 2
कोऽयं स्यात्तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । त्वं चास्य कतम: सृष्टौ पुरेदानीमत: परम् ॥ २ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! যি দেহটোৰ বাবে তুমি শোক কৰিছা, তাৰ সৈতে তোমাৰ সম্পৰ্ক কি? আৰু তুমি তাৰ কোন? তুমি এতিয়া পিতা-পুত্ৰ বুলি ক’ব পাৰা; কিন্তু এই সম্পৰ্ক আগতে আছিল নে, এতিয়াও সঁচাকৈ আছে নে, আৰু ভৱিষ্যতেও থাকিব নে?
Verse 3
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुका: । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिन: ॥ ३ ॥
হে ৰাজা! যেনেকৈ সোঁতৰ ঢৌৰ বেগে বালুকণাবোৰ কেতিয়াবা একেলগে হয়, কেতিয়াবা বিচ্ছিন্ন হয়; তেনেকৈ দেহধাৰী জীৱসকল কালের বলে কেতিয়াবা মিলিত হয়, কেতিয়াবা পৃথক হয়।
Verse 4
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च । एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया ॥ ४ ॥
যেনে মাটিত বোৱা বীজ কেতিয়াবা গজে আৰু কেতিয়াবা নুগজে, তেনেকৈ পৰমেশ্বৰৰ মায়াশক্তিৰ প্ৰেৰণাত কেতিয়াবা সন্তান হয়, কেতিয়াবা গৰ্ভধাৰণ নহয়। সেয়ে মাতাপিতৃত্বৰ এই ক্ষণস্থায়ী বন্ধনত শোক নকৰিবা; সকলো ভগৱদধীন।
Verse 5
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचरा: । जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भो: ॥ ५ ॥
হে ৰজা, তুমি আৰু আমি—তোমাৰ উপদেষ্টা, ৰাণী আৰু মন্ত্ৰীসকল—আৰু এই সময়ত বিশ্বজগতৰ সকলো চৰাচৰ একে কালে ক্ষণস্থায়ী অৱস্থাত আছোঁ। জন্মৰ আগতে এই অৱস্থা নাছিল, মৃত্যুৰ পাছতও নাথাকিব; সেয়ে ই অস্থায়ী, কিন্তু মিছা নহয়।
Verse 6
भूतैर्भूतानि भूतेश: सृजत्यवति हन्ति च । आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत् ॥ ६ ॥
ভূতেশ—পৰম পুৰুষ—ভূতসকলৰ দ্বাৰাই ভূতসকলৰ সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰায়। তেওঁ নিজে এই ক্ষণস্থায়ী প্ৰকাশত আসক্ত নহয়, তথাপি সাগৰতীৰত খেলি থকা শিশুৰ দৰে, সকলো নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখি লীলাৰূপে চলায়। সৃষ্টি কৰিবলৈ পিতাক, পালন কৰিবলৈ ৰজা/শাসনক, আৰু সংহাৰত সাপ আদি মাধ্যম কৰে; কিন্তু তেওঁলোকৰ স্বতন্ত্ৰ শক্তি নাই—মায়ামোহত জীৱে নিজকে কৰ্তা ভাবে।
Verse 7
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते । बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वत: ॥ ७ ॥
হে ৰজা, যেনে এটা বীজৰ পৰা আন এটা বীজ জন্মে, তেনেকৈ এটা দেহ (পিতা)ৰ পৰা আন এটা দেহ (মাতা)ৰ মাধ্যমেদি তৃতীয় দেহ (পুত্ৰ) উৎপন্ন হয়। দেহৰ উপাদানসমূহ নিত্য প্ৰবাহমান, আৰু তাত প্ৰকাশ পোৱা দেহী—জীৱাত্মা—ও শাশ্বত।
Verse 8
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृत: पुरा । जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पित: ॥ ८ ॥
দেহ‑দেহীৰ এই ভেদ, আৰু জাতি‑ব্যক্তি, দেশ‑ব্যক্তিত্ব আদি বিভাগ—অবিবেকী লোকৰ কল্পনা মাথোঁ; যেনে একেটা বস্তুতে নাম‑ৰূপৰ ভেদ আৰোপ কৰা হয়।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥ ९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—নাৰদ আৰু অঙ্গিৰাৰ উপদেশে আশ্বস্ত হৈ ৰজা চিত্ৰকেতু জ্ঞানত আশাবান হ’ল। তেওঁ হাতেৰে ম্লান মুখ মচি কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 10
श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् । अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ ॥ १० ॥
ৰজাই ক’লে—আপোনালোক দুয়ো জ্ঞানসমৃদ্ধ আৰু মহানসকলৰ মাজতো অতি মহান। অৱধূতৰ বেশ ধৰি পৰিচয় গোপন কৰি ইয়ালৈ আহিছে।
Verse 11
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रिया: । मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिन: ॥ ११ ॥
ভগৱানৰ প্ৰিয় বৈষ্ণৱ ব্ৰাহ্মণসকলে নিজৰ ইচ্ছামতে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰে আৰু কেতিয়াবা উন্মত্তৰ দৰে বেশ ধাৰে। আমাৰ দৰে ইন্দ্ৰিয়াসক্ত, গ্ৰাম্যবুদ্ধিৰ লোকক বোধ দিবলৈ আৰু অজ্ঞান দূৰ কৰিবলৈ তেওঁলোকে এনেদৰে কৰে।
Verse 12
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
হে মহাত্মাসকল, মই শুনিছোঁ যে অজ্ঞানত আৱৃত লোকক জ্ঞান বোধ দিবলৈ পৃথিৱীত বহু সিদ্ধ মহাপুৰুষ বিচৰণ কৰে—সনৎকুমাৰ, নাৰদ, ঋভু, অঙ্গিৰা, দেবল, অসিত, অপান্তৰতমা (ব্যাস), মার্কণ্ডেয়, গৌতম, বসিষ্ঠ, ভগৱান পৰশুৰাম, কপিল, শুকদেৱ, দুর্বাসা, যাজ্ঞবল্ক্য, জাতুকৰ্ণ, অৰুণি; লগতে ৰোমশ, চ্যৱন, দত্তাত্ৰেয়, আসুৰি, পতঞ্জলি, বেদশিৰ-ধৌম্য, পঞ্চশিখ, হিৰণ্যনাভ, কৌশল্য, শ্রুতদেৱ, ঋতধ্বজ আদি। আপোনালোক দুয়ো নিশ্চয় তেওঁলোকৰ মাজৰেই।
Verse 13
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
হে মহাত্মাসকল, মই শুনিছোঁ যে অজ্ঞানত আৱৃত লোকক জ্ঞান বোধ দিবলৈ পৃথিৱীত বহু সিদ্ধ মহাপুৰুষ বিচৰণ কৰে—সনৎকুমাৰ, নাৰদ, ঋভু, অঙ্গিৰা, দেবল, অসিত, অপান্তৰতমা (ব্যাস), মার্কণ্ডেয়, গৌতম, বসিষ্ঠ, ভগৱান পৰশুৰাম, কপিল, শুকদেৱ, দুর্বাসা, যাজ্ঞবল্ক্য, জাতুকৰ্ণ, অৰুণি; লগতে ৰোমশ, চ্যৱন, দত্তাত্ৰেয়, আসুৰি, পতঞ্জলি, বেদশিৰ-ধৌম্য, পঞ্চশিখ, হিৰণ্যনাভ, কৌশল্য, শ্রুতদেৱ, ঋতধ্বজ আদি। আপোনালোক দুয়ো নিশ্চয় তেওঁলোকৰ মাজৰেই।
Verse 14
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
হে মহাত্মা, মই শুনিছোঁ যে অজ্ঞানত আৱৃত লোকসকলক জ্ঞান দান কৰিবলৈ পৃথিৱীত বিচৰণ কৰা মহাসিদ্ধসকলৰ মাজত সনৎকুমাৰ, নাৰদ, ঋভু, অঙ্গিৰা, দেৱল, অসিত, অপান্তৰতমা (ব্যাস), মার্কণ্ডেয়, গৌতম, বসিষ্ঠ, ভগৱান পৰশুৰাম, কপিল, শুকদেৱ, দুৰ্বাসা, যাজ্ঞবল্ক্য, জাতুকৰ্ণ আৰু অৰুণি আছে। আনসকল হ’ল ৰোমশ, চ্যৱন, দত্তাত্ৰেয়, আসুৰি, পতঞ্জলি, বেদশিৰ ধৌম্য, মুনি পঞ্চশিখ, হিৰণ্যনাভ, কৌশল্য, শ্রুতদেৱ আৰু ঋতধ্বজ। নিশ্চয় আপুনিও তেওঁলোকৰ মাজৰ এজন।
Verse 15
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
হে মহাত্মা, মই শুনিছোঁ যে অজ্ঞানত আৱৃত লোকসকলক জ্ঞান দান কৰিবলৈ পৃথিৱীত বিচৰণ কৰা মহাসিদ্ধসকলৰ মাজত সনৎকুমাৰ, নাৰদ, ঋভু, অঙ্গিৰা, দেৱল, অসিত, অপান্তৰতমা (ব্যাস), মার্কণ্ডেয়, গৌতম, বসিষ্ঠ, ভগৱান পৰশুৰাম, কপিল, শুকদেৱ, দুৰ্বাসা, যাজ্ঞবল্ক্য, জাতুকৰ্ণ আৰু অৰুণি আছে। আনসকল হ’ল ৰোমশ, চ্যৱন, দত্তাত্ৰেয়, আসুৰি, পতঞ্জলি, বেদশিৰ ধৌম্য, মুনি পঞ্চশিখ, হিৰণ্যনাভ, কৌশল্য, শ্রুতদেৱ আৰু ঋতধ্বজ। নিশ্চয় আপুনিও তেওঁলোকৰ মাজৰ এজন।
Verse 16
तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधिय: प्रभू । अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥ १६ ॥
সেয়ে হে প্ৰভু, আপোনালোক দুয়োজনে মোক সত্য জ্ঞান দিব পাৰে। মই গাঁৱৰ শূকৰ-কুকুৰৰ দৰে পশুৰ ন্যায় মূঢ়বুদ্ধি, অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰত নিমগ্ন; দয়া কৰি মোৰ উদ্ধাৰৰ বাবে জ্ঞানদীপ জ্বলাই দিয়ক।
Verse 17
श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप । एष ब्रह्मसुत: साक्षान्नारदो भगवानृषि: ॥ १७ ॥
অঙ্গিৰা ঋষিয়ে ক’লে—হে ৰজা, তুমি যেতিয়া পুত্ৰ কামনা কৰিছিলা, তেতিয়া মইয়েই তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছিলোঁ। পুত্ৰ দান কৰা সেই অঙ্গিৰাই মই। আৰু এই ঋষি সাক্ষাৎ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ, ভগৱান নাৰদ মহর্ষি।
Verse 18
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
হে ৰজা, পুত্ৰশোকত তুমি এই দুস্তৰ অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰত নিমগ্ন হৈছা। মহাপুৰুষসকলক গম্য তত্ত্ব স্মৰণ কৰি, তোমাৰ অনুগ্ৰহৰ বাবে আমি দুয়ো ইয়ালৈ আহিছোঁ। তুমি ব্ৰাহ্মণ্য আৰু ভগৱদ্ভক্ত; সেয়ে এইদৰে শোকত ডুবি থকা তোমাৰ বাবে অনুচিত। আধ্যাত্মিক জ্ঞানত উন্নতসকল জাগতিক লাভ-ক্ষতিত বিচলিত নহয়।
Verse 19
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
হে ৰাজন, তুমি পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ উন্নত ভক্ত; পুত্ৰশোকে নিমগ্ন হোৱা তোমাৰ বাবে শোভন নহয়। অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰত লীন এই মিথ্যা শোকৰ পৰা তোমাক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আমি দুয়ো আহিছোঁ; ব্ৰাহ্মণপ্ৰিয় ভগৱদ্ভক্ত হৈ তুমি বিষাদত নপৰিবা।
Verse 20
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागत: । ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्यहम् ॥ २० ॥
মই যেতিয়া প্ৰথমবাৰ তোমাৰ ঘৰলৈ আহিছিলোঁ, তেতিয়াই পৰম জ্ঞান দিব পাৰিছিলোঁ; কিন্তু তোমাৰ মন বিষয়াসক্ত দেখি মই কেৱল পুত্ৰহে দিলোঁ—যি আনন্দ আৰু শোক দুয়োটাৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 21
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
হে ৰাজন, এতিয়া সন্তান থকা লোকৰ তাপ তুমি নিজেই অনুভৱ কৰিছা। পত্নী, ঘৰ, ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য, ইন্দ্ৰিয়বিষয় আৰু নানা সম্পদ—সকলো অস্থায়ী; ৰাজ্য, সেনাবল, কোষাগাৰ, দাস-ভৃত্য, মন্ত্ৰী, বন্ধু আৰু আত্মীয়—সকলো শোক, মোহ, ভয় আৰু ক্লেশৰ কাৰণ। এইবোৰ গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে—অৰণ্যত কল্পিত অস্থিত্বহীন প্ৰাসাদ; স্বপ্ন, মায়া আৰু মনোৰথৰ সমান।
Verse 22
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
হে ৰাজন, এতিয়া সন্তান থকা লোকৰ তাপ তুমি নিজেই অনুভৱ কৰিছা। পত্নী, ঘৰ, ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য, ইন্দ্ৰিয়বিষয় আৰু নানা সম্পদ—সকলো অস্থায়ী; ৰাজ্য, সেনাবল, কোষাগাৰ, দাস-ভৃত্য, মন্ত্ৰী, বন্ধু আৰু আত্মীয়—সকলো শোক, মোহ, ভয় আৰু ক্লেশৰ কাৰণ। এইবোৰ গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে—অৰণ্যত কল্পিত অস্থিত্বহীন প্ৰাসাদ; স্বপ্ন, মায়া আৰু মনোৰথৰ সমান।
Verse 23
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
হে ৰাজন, এতিয়া সন্তান থকা লোকৰ তাপ তুমি নিজেই অনুভৱ কৰিছা। পত্নী, ঘৰ, ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য, ইন্দ্ৰিয়বিষয় আৰু নানা সম্পদ—সকলো অস্থায়ী; ৰাজ্য, সেনাবল, কোষাগাৰ, দাস-ভৃত্য, মন্ত্ৰী, বন্ধু আৰু আত্মীয়—সকলো শোক, মোহ, ভয় আৰু ক্লেশৰ কাৰণ। এইবোৰ গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে—অৰণ্যত কল্পিত অস্থিত্বহীন প্ৰাসাদ; স্বপ্ন, মায়া আৰু মনোৰথৰ সমান।
Verse 24
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवा: । कर्मभिर्ध्यायतो नानाकर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २४ ॥
স্ত্ৰী, পুত্ৰ আৰু ধন আদি যি দৃশ্য বস্তু, সেয়া স্বপ্ন আৰু মনৰ কল্পনাৰ দৰে; প্ৰকৃততে তাৰ স্থায়ী সত্তা নাই। পূৰ্বকৰ্মবশে মনত নানা বিকল্প জন্মে, আৰু সেই বিকল্পৰ পৰাই পুনৰ কৰ্ম প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 25
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: । देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृत: ॥ २५ ॥
এই দেহ জীৱৰ, যি পঞ্চভূত দ্ৰব্য, জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ সংযোগ। মনৰ দ্বাৰা জীৱ আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক আৰু আধ্যাত্মিক—তিন প্ৰকাৰ তাপে পীড়িত হয়; সেয়ে এই শৰীৰ দুঃখৰ উৎস।
Verse 26
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मन: । द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६ ॥
সেয়ে শান্ত মনৰে আত্মাৰ গতি বিচাৰ কৰা—তুমি দেহ নে মন নে আত্মা? ক’ৰ পৰা আহিলা, দেহ ত্যাগ কৰি ক’লৈ যাবা, আৰু কিয় জড় শোকৰ অধীন—ই বুজা। দ্বৈতত স্থায়ী সত্যৰ বিশ্বাস ত্যাগ কৰি অনাৱশ্যক আসক্তি এৰি শান্তি লাভ কৰা।
Verse 27
श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ २७ ॥
শ্ৰী নাৰদ ক’লে—হে ৰাজন, মোৰ পৰা এই পৰম মঙ্গলময় মন্ত্ৰ-উপনিষদ শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰা। ইয়াক ধাৰণ কৰিলে সাত ৰাতিৰ ভিতৰত তুমি সর্ববিভু সঙ্কর্ষণ প্ৰভুক সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰিবা।
Verse 28
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य । सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ २८ ॥
হে নৰেন্দ্ৰ, পূৰ্বকালত শিৱ আদি দেৱতাসকলে সঙ্কর্ষণ প্ৰভুৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লৈ দ্বৈতৰ ভ্ৰম ত্যাগ কৰিছিল; তৎক্ষণাৎ তেওঁলোকে অতুল আৰু অনতিক্ৰম্য আধ্যাত্মিক মহিমা লাভ কৰিছিল। তুমিও অচিৰেই সেই একেই পৰম অৱস্থালৈ উপনীত হ’বা।
Frequently Asked Questions
They are not denying affection; they are dismantling the metaphysical error that the self is defined by temporary bodily roles. By asking whether the relationship existed before birth or will persist after death, they redirect Citraketu from social identity (upādhi) to the eternal ātmā, thereby curing grief rooted in misidentification.
The analogy frames embodied association as a time-driven convergence and divergence rather than an ultimate union. Just as waves gather and disperse grains without personal intention, kāla brings jīvas together in families and then separates them, showing that lamentation cannot alter the law-like movement of time.
Citraketu describes exalted Vaiṣṇavas who sometimes conceal their stature by unconventional dress or behavior. Their apparent eccentricity protects them from worldly honor and allows them to move freely to enlighten conditioned souls; the emphasis is that true knowledge is measured by realization, not social presentation.
Gandharva-nagara refers to an illusory ‘city in the sky’—something perceived yet lacking enduring substance. The sages use it to show that worldly securities (kingdom, treasury, relatives) appear solid but are unstable and therefore become sources of fear, lamentation, and delusion when treated as permanent.
The analysis of impermanence clears the ground by reducing attachment and false identity; mantra-upadeśa then provides the positive spiritual method to anchor consciousness in Bhagavān. The promised darśana within seven nights illustrates poṣaṇa: when devotion is properly directed, the Lord reciprocates tangibly, transforming grief into realization.