Adhyaya 12
Vṛtrāsura Instructs Indra on Providence and Devotion; The Slaying of Vṛtrāsura
পূৰ্বৱৰ্তী যুদ্ধধাৰাৰ পৰৱৰ্তী অংশ হিচাপে এই অধ্যায়ত ইন্দ্ৰ–বৃত্ৰাসুৰৰ সংঘাত অধিক তীব্ৰ হয়, আৰু একে সময়তে গভীৰ তত্ত্বোপদেশো উন্মোচিত হয়। দেহগত জয়তকৈ মৃত্যুকেই শ্ৰেয় বুলি মানি বৃত্ৰাসুৰ জ্বলি উঠা ত্ৰিশূল লৈ ইন্দ্ৰক আক্ৰমণ কৰে; ইন্দ্ৰ বজ্ৰেৰে তাৰ এটা বাহু ছেদন কৰে। বৃত্ৰাসুৰে ইন্দ্ৰক প্ৰহাৰ কৰি বজ্ৰ খসাই দিয়ে, ফলত ইন্দ্ৰ লজ্জাত ক্ষণকাল দ্বিধাগ্ৰস্ত হয়। তেতিয়া শত্রু হৈয়ো বৃত্ৰাসুৰ স্পষ্টকৈ কয়—সকল জীৱ আৰু শক্তি পৰম নিয়ন্তাৰ অধীন; জয়-পরাজয় দैৱবিধিৰ ফল; গুণসমূহ প্ৰকৃতিৰ ধৰ্ম, আত্মা সাক্ষী; সমভাব ৰাখি স্বধৰ্ম পালন কৰা উচিত। ইন্দ্ৰে তাৰ ভক্তিমহিমা বুজি কৰ্তব্যবুদ্ধিৰে পুনৰ যুদ্ধ আৰম্ভ কৰে। ইন্দ্ৰে বৃত্ৰাসুৰৰ বাকী হাতো কাটি দিয়ে; বৃত্ৰাসুৰে বিরাট ৰূপ ধৰি ইন্দ্ৰক গিলি পেলায়, কিন্তু নাৰায়ণ-কবচে ইন্দ্ৰ ৰক্ষিত থাকে। ইন্দ্ৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহি বজ্ৰেৰে এক বছৰ ধৰি ছেদন কৰি অৱশেষত বৃত্ৰাসুৰক বধ কৰে। বৃত্ৰাসুৰৰ জীৱ সঙ্কর্ষণৰ পাৰ্ষদ ৰূপে পৰম ধামলৈ গমন কৰা দেখা যায়; দেৱতাসকল আনন্দিত হলেও সিদ্ধ ভক্তবধৰ নৈতিক টানাপোড়েনো সূচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
শ্ৰীঋষিয়ে ক’লে—হে ৰাজন! দেহ ত্যাগ কৰিবলৈ ইচ্ছুক বৃত্ৰাসুৰে যুদ্ধত বিজয়তকৈ মৃত্যুকেই শ্ৰেয় বুলি ভাবিলে। সি ত্ৰিশূল ধৰি মহাবেগে দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ঝাঁপি পৰিল, যেন প্ৰলয়জলত কৈটভে মহাপুৰুষ ভগৱানক আক্ৰমণ কৰিছিল।
Verse 2
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
তাৰ পিছত অসুৰেন্দ্ৰ সেই বীৰ বৃত্ৰাসুৰে যুগান্তৰ অগ্নিশিখাৰ দৰে কঠোৰ অগ্ৰযুক্ত ত্ৰিশূল ঘূৰাই। ক্ৰোধে গর্জি সি তাক মহেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ ফালে নিক্ষেপ কৰি ক’লে, “হে পাপী! তই এতিয়া নিহত হ’বি!”
Verse 3
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
আকাশত উৰি অহা বৃত্ৰাসুৰৰ ত্ৰিশূল দীপ্ত উল্কাৰ দৰে আছিল। চাবলৈ দুষ্কৰ সেই জ্বলন্ত অস্ত্ৰকো নিৰ্ভীক ইন্দ্ৰই শতপৰ্ব বজ্ৰেৰে খণ্ড খণ্ড কৰিলে আৰু একে সময়তে বাসুকি নাগৰাজৰ দেহসম ডাঙৰ তাৰ এটা বাহুও ছিন্ন কৰিলে।
Verse 4
छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥
এটা বাহু ছিন্ন হ’লেও ক্ৰুদ্ধ বৃত্ৰ পৰিঘ হাতে লৈ বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ ধাৱি আহি ইন্দ্ৰৰ হনুত আঘাত কৰিলে; লগতে ইন্দ্ৰৰ বাহন ঐৰাৱতকো প্ৰহাৰ কৰিলে। ফলত মঘৱান ইন্দ্ৰৰ হাতৰ পৰা বজ্ৰ খসিল।
Verse 5
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
বৃত্ৰৰ সেই কৰ্ম অতি মহাদ্ভুত আছিল। দেৱ, অসুৰ, চাৰণ আৰু সিদ্ধসকলৰ দলসমূহে তাক প্ৰশংসা কৰিলে; কিন্তু পুৰুহূত ইন্দ্ৰ মহাসংকটত পৰিছে দেখি তেওঁলোকে ‘হা! হা!’ বুলি বৰকৈ ক্ৰন্দন কৰিলে।
Verse 6
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥
শত্ৰুৰ সন্মুখত নিজৰ হাতৰ পৰা বজ্ৰ খসাৰ বাবে ইন্দ্ৰ লজ্জিত হ’ল আৰু পৰাজিতৰ দৰে পুনৰ অস্ত্ৰ তুলিবলৈ সাহস নকৰিলে। তেতিয়া বৃত্ৰ ক’লে, “হে হৰ! বজ্ৰ তুলি লওক, নিজৰ শত্ৰুক বধ কৰক; এইটো বিষাদ কৰাৰ সময় নহয়।”
Verse 7
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
হে ইন্দ্ৰ! যুদ্ধ কৰা অধীন যোদ্ধাসকলৰ জয় সদায় একেটা পক্ষত নাথাকে। সদায় অজেয় কেৱল পৰমাত্মা—উৎপত্তি, স্থিতি আৰু লয়ৰ ঈশ্বৰ, সৰ্বজ্ঞ, আদি আৰু সনাতন পুৰুষোত্তম ভগৱান।
Verse 8
लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সকলো লোকৰ জীৱ আৰু লোকপাল দেৱতাসকলেও পৰমেশ্বৰৰ অধীনত সম্পূৰ্ণ বশীভূত। জালত ধৰা পখীৰ দৰে তেওঁলোকে স্বাধীন নহয়; সেই কালে ৰূপেই কাৰণ।
Verse 9
ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
ইন্দ্ৰিয়-তেজ, সহনশক্তি, বল, প্ৰাণশক্তি, অমৃতত্ব আৰু মৃত্যু—এই সকলো পৰম পুৰুষোত্তমৰ অধীন। ই নাজানি মূঢ় জন জড় দেহকেই কাৰণ বুলি মানে।
Verse 10
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥
হে মঘৱন ইন্দ্ৰ! কাঠৰ নাৰী-পুতলা বা পাত-ঘাঁহে গঢ়া মৃগ যেন নিজে নাচিব নোৱাৰে, চালকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; তেনেকৈ আমি সকলোৱে পৰম নিয়ন্তা ভগৱানৰ ইচ্ছামতে নৃত্য কৰোঁ—কোনো স্বাধীন নহয়।
Verse 11
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
তিন পুৰুষ—কাৰণোদকশায়ী, গৰ্ভোদকশায়ী আৰু ক্ষীৰোদকশায়ী বিষ্ণু—আৰু প্ৰকৃতি, মহত্তত্ত্ব, অহংকাৰ, পঞ্চভূত, ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি আৰু চেতনা—পৰম পুৰুষৰ নিৰ্দেশ আৰু অনুগ্ৰহ নোহোৱাকৈ সৃষ্টিৰ আদিতে সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।
Verse 12
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥
অবিদ্বান মানুহ সদায় নিৰ্ভৰশীল হৈও নিজেকেই ঈশ্বৰ বুলি মানে। ‘পিতামাতাৰ দ্বাৰা দেহ সৃষ্টি হয় আৰু আন কোনো এজেণ্টে নাশ কৰে’—ই সম্যক জ্ঞান নহয়; কিয়নো পৰমেশ্বৰেই অন্য জীৱৰ মাধ্যমে জীৱক সৃষ্টি আৰু গ্ৰাস কৰে।
Verse 13
आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥
যেনে মৃত্যু নেচালেও সময় আহিলে মানুহে আয়ু, শ্ৰী, কীৰ্তি আৰু ঐশ্বৰ্য সকলো ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়, তেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত বিজয়কালত পৰম ভগৱানৰ কৃপাৰে এই সকলো লাভ হয়।
Verse 14
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
সেয়ে, যিহেতু সকলো পৰম ভগৱানৰ ইচ্ছাৰ অধীন, কীৰ্তি-অকীৰ্তি, জয়-পরাজয়, সুখ-দুখ আৰু জীৱন-মৃত্যুত সমভাব ৰাখি চিন্তাৰহিত হৈ থাকিব লাগে।
Verse 15
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিনিগুণ আত্মাৰ নহয়, প্ৰকৃতিৰ গুণ। যিয়ে শুদ্ধ আত্মাক এই গুণসমূহৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ কেৱল সাক্ষী বুলি জানে, সি বন্ধনত নপৰে; সি মুক্ত।
Verse 16
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
হে শত্ৰু, মোক চোৱা—যুদ্ধত মোৰ অস্ত্ৰ আৰু বাহু কাটি গৈছে; মই পৰাজিত যেন। তথাপি তোমাৰ প্ৰাণ হৰণ কৰাৰ ইচ্ছাৰে মই যথাশক্তি যুদ্ধ কৰি আছোঁ। মই বিষণ্ণ নহয়; সেয়ে তুমিও বিষণ্ণতা ত্যাগ কৰি যুদ্ধ চলাই যোৱা।
Verse 17
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥
হে শত্ৰু, এই যুদ্ধক জুৱাৰ খেল বুলি ভাবা—ইয়াত প্ৰাণেই দাও, বাণেই পাশা, আৰু বাহন হোৱা পশুৱেই খেলপাট। কাৰ জয় কাৰ পৰাজয় কোনেও নাজানে; সকলো দেৱবিধিৰ অধীন।
Verse 18
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—বৃত্ৰাসুৰৰ সৰল আৰু উপদেশময় বাক্য শুনি ইন্দ্ৰই তেওঁক প্ৰশংসা কৰিলে আৰু পুনৰ বজ্ৰ হাতত ল’লে। মোহ আৰু কপটতা নথকাকৈ হাঁহি মাৰি বৃত্ৰাসুৰক এইদৰে ক’লে।
Verse 19
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
ইন্দ্ৰ ক’লে—অহো দানৱ! তোমাৰ এনে বিবেক দেখি বুজা যায় তুমি সিদ্ধ। তুমি সৰ্বাত্মা, জগতীশ্বৰ, সকলোৰে সুহৃদ ভগৱানৰ পূৰ্ণ ভক্ত।
Verse 20
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥
তুমি ভগৱান বিষ্ণুৰ জনমোহিনী বৈষ্ণৱী মায়া অতিক্ৰম কৰিছা। সেয়ে তুমি আসুৰ ভাব ত্যাগ কৰি মহাপুৰুষ-ভক্তৰ পদ লাভ কৰিছা।
Verse 21
खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥
হে বৃত্ৰাসুৰ! ই সত্যই মহা আশ্চৰ্য—ৰজোগুণ-প্ৰধান স্বভাৱ থকা তোমাৰ দৰে দানৱৰো শুদ্ধ সত্ত্বত স্থিত বাসুদেৱ ভগৱানত দৃঢ় মন স্থিৰ হৈছে।
Verse 22
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥
যাৰ ভগৱান হৰি—পৰম শ্ৰেয়সৰ ঈশ্বৰ—ত ভক্তি স্থিৰ, সি অমৃতৰ সাগৰত ক্ৰীড়া কৰে; তেন্তে সৰু খাঁদৰ পানীৰে তাৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 23
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰাজন! যুদ্ধক্ষেত্ৰতো ধৰ্ম আৰু ভক্তিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পাছত, ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰাসুৰে কৰ্তব্য বুলি ভাবি পুনৰ যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 24
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত! শত্ৰু দমনকাৰী বৃত্ৰাসুৰে নিজৰ লোৰ গদাডাল ঘূৰাই বাওঁহাতেৰে ইন্দ্ৰৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 25
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
তেতিয়া দেৱৰাজ ইন্দ্ৰই তেওঁৰ শতপৰ্ব বজ্ৰৰে বৃত্ৰাসুৰৰ গদা আৰু হাতীৰ শুঁৰৰ দৰে তেওঁৰ হাতখন একেলগে কাটি পেলালে।
Verse 26
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
দুয়োখন বাহু গুৰিৰ পৰা কটা যোৱাত প্ৰচুৰ ৰক্তক্ষৰণ হোৱা বৃত্ৰাসুৰক এনে দেখা গৈছিল যেন ইন্দ্ৰৰ দ্বাৰা ডেউকা কটা যোৱাত আকাশৰ পৰা খহি পৰা কোনো পৰ্বতহে।
Verse 27
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
মহাবলী বৃত্ৰাসুৰে তেওঁৰ তলৰ পাৰিটো মাটিত আৰু ওপৰৰ পাৰিটো আকাশত স্থাপন কৰিলে। তেওঁ পৰ্বতবোৰ কঁপাই তুলিলে আৰু ইন্দ্ৰ তথা তেওঁৰ বাহন ঐৰাৱতক গিলি পেলালে।
Verse 28
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
বৃত্ৰাসুৰ মহাপ্ৰাণ আৰু মহাবীৰ আছিল। সি তলৰ চোয়াল মাটিত থৈ ওপৰৰ চোয়াল আকাশত তুলিলে। তাৰ মুখ আকাশৰ দৰে গভীৰ, জিভা বৃহৎ সাপৰ দৰে লৰিছিল। কালসম ভয়ংকৰ দাঁতেৰে সি যেন ত্ৰিলোক গিলিবলৈ উদ্যত। অতি বৃহৎ দেহ ধৰি সি পৰ্বত কঁপাই দিলে আৰু ভৰিৰে পৃথিৱী চেপি চুৰমাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে—যেন হিমালয়েই হাঁটি আছে। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰৰ সন্মুখলৈ আহি বাহন ঐৰাৱতসহ ইন্দ্ৰক অজগৰে হাতীক গিলাৰ দৰে গিলি পেলালে।
Verse 29
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
বৃত্ৰাসুৰ মহাপ্ৰাণ আৰু মহাবীৰ আছিল। সি তলৰ চোয়াল মাটিত থৈ ওপৰৰ চোয়াল আকাশত তুলিলে। তাৰ মুখ আকাশৰ দৰে গভীৰ, জিভা বৃহৎ সাপৰ দৰে লৰিছিল। কালসম ভয়ংকৰ দাঁতেৰে সি যেন ত্ৰিলোক গিলিবলৈ উদ্যত। অতি বৃহৎ দেহ ধৰি সি পৰ্বত কঁপাই দিলে আৰু ভৰিৰে পৃথিৱী চেপি চুৰমাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে—যেন হিমালয়েই হাঁটি আছে। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰৰ সন্মুখলৈ আহি বাহন ঐৰাৱতসহ ইন্দ্ৰক অজগৰে হাতীক গিলাৰ দৰে গিলি পেলালে।
Verse 30
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥
ব্ৰহ্মা, অন্যান্য প্ৰজাপতি আৰু মহৰ্ষিসকলসহ দেৱতাসকলে যেতিয়া দেখিলে যে বৃত্ৰাসুৰে ইন্দ্ৰক গিলি পেলাইছে, তেতিয়া তেওঁলোক গভীৰ বিষাদত ডুব গ’ল। তেওঁলোকে আর্তস্বৰে চিঞৰি উঠিল—“হায়! কি মহা বিপদ! কি মহা বিপদ!”
Verse 31
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
অসুৰেন্দ্ৰে গিলি পেলালেও ইন্দ্ৰ দানৱৰ উদৰত গৈ মৰিল নহয়। কিয়নো তেওঁ মহাপুৰুষ নাৰায়ণ সদৃশ দিব্য কবচে আৱৃত আছিল আৰু যোগমায়াৰ বলেও সুৰক্ষিত আছিল।
Verse 32
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
অত্যন্ত শক্তিশালী ইন্দ্ৰই নিজৰ বজ্ৰেৰে বৃত্ৰাসুৰৰ উদৰ বিদীৰ্ণ কৰি বাহিৰ ওলাই আহিল। তাৰ পাছত বলাসুৰ-বধকাৰী ইন্দ্ৰই পৰাক্ৰমে শত্রুৰ মূৰ তৎক্ষণাৎ কাটি পেলালে; সেয়া পৰ্বতশৃংগৰ দৰে উঁচু আছিল।
Verse 33
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
যদিও বজ্ৰটো বৃত্ৰাসুৰৰ ডিঙিৰ চাৰিওফালে তীব্ৰ বেগেৰে ঘূৰি আছিল, তথাপিও তেওঁৰ মূৰটো শৰীৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিবলৈ ৩৬০ দিন বা এবছৰ সময় লাগিছিল। তাৰপাছত উপযুক্ত সময়ত তেওঁৰ মূৰটো মাটিত পৰিল।
Verse 34
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
যেতিয়া বৃত্ৰাসুৰ নিহত হ’ল, তেতিয়া আকাশত গন্ধৰ্ব আৰু সিদ্ধসকলে আনন্দত দুন্দুভি বজালে। তেওঁলোকে বৈদিক মন্ত্ৰেৰে ইন্দ্ৰৰ স্তুতি কৰিলে আৰু তেওঁৰ ওপৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 35
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন! তেতিয়া বৃত্ৰাসুৰৰ দেহৰ পৰা আত্মজ্যোতি নিৰ্গত হ’ল আৰু সকলো দেৱতাই চাই থাকোঁতেই সেয়া ভগৱান সংকৰ্ষণৰ নিত্যধামত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames the battle as duty under providence (daiva): embodied beings are not independent arbiters of victory, and lamentation is ignorance of the Lord’s supervision. His instruction is not sentimental pacifism but spiritual clarity—perform one’s role without illusion, knowing outcomes rest with Bhagavān. This also reveals Vṛtrāsura’s bhakti: he seeks the Lord’s will, even if it arrives through his own death.
The chapter explicitly distinguishes external designation from internal consciousness. Indra observes Vṛtrāsura’s discrimination, endurance, and fixation on Vāsudeva in pure goodness—symptoms of devotion that surpass bodily identity and social category. The Bhāgavata’s point is that bhakti is defined by surrender and God-centered intent; a devotee may appear in any birth, while demoniac mentality can exist even amid “heavenly” power.
The wooden doll analogy teaches īśvara-sarva-niyantṛtva: beings act as instruments moved by the supreme controller, so independence is illusory. The gambling match analogy addresses uncertainty in worldly struggle: even with strategy and strength, the decisive factor is providence under the Lord’s sanction. Together they cultivate samatā—steady performance of duty without pride in success or despair in failure.
Indra is protected by the Nārāyaṇa-kavaca, described as identical with Nārāyaṇa Himself—signifying that divine protection is not merely symbolic but the Lord’s personal shelter. Thus, even within the demon’s belly, Indra does not die; he then pierces Vṛtrāsura’s abdomen with the vajra and emerges to complete the destined slaying.
The text emphasizes cosmic timing: the weapon revolves with great speed, yet the separation completes only at the “suitable time” for Vṛtrāsura’s death, measured as 360 days (a full solar-lunar cycle of northern and southern courses). The narrative underscores that even divine weapons operate under the Lord’s overarching will and the ordained moment (kāla) governing embodied events.
Vṛtrāsura’s living spark is seen returning ‘back to Godhead’ to become an associate of Lord Saṅkarṣaṇa. This implies that liberation is awarded according to devotional consciousness rather than battlefield alignment. The Bhāgavata thereby teaches that bhakti can be perfected even amid conflict when one’s heart is fixed on the Supreme Lord.