Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

Hiraṇyakaśipu’s Austerities and Brahmā’s Boons

The Architecture of ‘Conditional Immortality’

तस्य मूर्ध्न: समुद्भ‍ूत: सधूमोऽग्निस्तपोमय: । तीर्यगूर्ध्वमधोलोकान् प्रातपद्विष्वगीरित: ॥ ४ ॥

tasya mūrdhnaḥ samudbhūtaḥ sadhūmo ’gnis tapomayaḥ tīryag ūrdhvam adho lokān prātapad viṣvag īritaḥ

তাৰ ঘোৰ তপস্যাৰ ফলত তাৰ মূৰৰ পৰা ধোঁৱাসহ অগ্নি উদ্ভৱ হ’ল। সেই অগ্নি ঊৰ্ধ্ব-অধঃ আৰু তিৰ্যকভাৱে সকলো লোকত বিয়পি সকলোকে অতি তপ্ত কৰিলে।

तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
मूर्ध्नःfrom (his) head
मूर्ध्नः:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
समुद्भूतःarisen, emerged
समुद्भूतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootसम् + उद् + भू (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अग्निः)
स-धूमःwith smoke
स-धूमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधूम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘स’ = सहार्थक उपपद (with smoke)
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तपो-मयःconsisting of austerity
तपो-मयः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (तपसा मयः/तपः-निर्मितः) विशेषणम् (अग्निः)
तीर्यक्horizontally, across
तीर्यक्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतीर्यक् (अव्यय/क्रियाविशेषण)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
ऊर्ध्वम्upward
ऊर्ध्वम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (अव्यय/क्रियाविशेषण)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
अधःdownward
अधः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअधः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
लोकान्worlds
लोकान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन
प्रातपत्heated, scorched
प्रातपत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + तप् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विष्वक्in all directions
विष्वक्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootविष्वक् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
ईरितःimpelled, driven forth
ईरितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootईर्/ईरय् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अग्निः)
H
Hiraṇyakaśipu

FAQs

This verse states that intense austerity can generate tremendous potency—so powerful it manifests like fire and can scorch the higher, lower, and intermediate worlds.

Śukadeva describes it to show the extreme, dangerous force of Hiraṇyakaśipu’s penance—an asura’s tapas aimed at domination, alarming the cosmos and setting the stage for Brahmā’s intervention.

Discipline has real power, but intention matters—Bhāgavata wisdom points seekers toward tapas guided by devotion and dharma, not ego-driven goals that harm others.