Adhyaya 6
Ṛṣabhadeva’s Indifference to Siddhis, Vigilance Toward the Mind, and the Kali-yuga Rise of Anti-Vedic धर्म
পূৰ্ব অধ্যায়সমূহৰ ঋষভদেৱ-চৰিত আগবাঢ়ে। পৰীক্ষিত সোধে—স্বাভাৱিকভাৱে সিদ্ধি লাভ কৰা পৰম শুদ্ধ ভক্তে সেই শক্তিসমূহ কিয় অৱজ্ঞা কৰে? শুকদেৱে মনৰ অবিশ্বাস্যতা বুজায়—শিকাৰীৰ কবলত পৰা জন্তুৰ দৰে; শিৱ আৰু সৌভৰি আদি মহানসকলেও বিচলিত হৈছিল, সেয়ে সাধকে সদায় সাৱধান থাকিব লাগে। ঋষভদেৱে অৱধূতসদৃশ আচৰণ কৰে—মূঢ় যেন দেখা, নগ্ন ভ্ৰমণ, মুখত পাথৰ থোৱা—ইয়াৰ দ্বাৰা যোগীসকলক সূক্ষ্মদেহ-আসক্তি ত্যাগ কৰি ভগৱৎ-চেতনাত সত্য সন্ন্যাসৰ চূড়ান্ততা শিকায়। বনাগ্নিত দেহান্ত যেন দেখা যোৱা ঘটনাই লীলাৰ উপদেশমূলক স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত কলিযুগ-ভৱিষ্যবাণী—অৰ্হৎ ৰজাই বাহ্য আচাৰ অনুকৰণ কৰি বেদবিৰোধী মত (ইয়াত জৈনধৰ্মৰ আৰম্ভণি) প্ৰচলন কৰে; ফলত শৌচ, পূজা আৰু বেদ-প্ৰামাণ্য ত্যাগ কৰা পাশণ্ড প্ৰবৃত্তি বৃদ্ধি পায়। শেষত ঋষভদেৱৰ মঙ্গলগান—তাঁৰ লীলা শ্ৰৱণ-কীৰ্তনে শুদ্ধ ভক্তি দিয়ে; মুকুন্দ-সেৱাৰ তুলনাত মুক্তিও তুচ্ছ।
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ঋষিয়ে ক’লে—তুমি সত্য কৈছা; কিন্তু ইয়াত কিছুমানে অস্থিৰ মনৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস নকৰে, যেন ধূৰ্ত শিকারীয়ে শিকাৰক লৈও সাৱধান থাকে।
Verse 2
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে ৰাজা, তুমি ঠিক কৈছা। যেন ধূৰ্ত শিকারীয়ে পশু ধৰি থ’লেও পলাই যাব পাৰে বুলি বিশ্বাস নকৰে; তেনেকৈ উন্নত সাধকে মনক বিশ্বাস নকৰি তাৰ গতি সদায় লক্ষ্য কৰে।
Verse 3
तथा चोक्तम्— न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । यद्विश्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥
সেয়ে কোৱা হৈছে—অস্থিৰ মনৰ সৈতে কেতিয়াও বন্ধুত্ব নকৰিবা। মনত অতিধিক বিশ্বাস ৰাখিলে দীঘলীয়া তপস্যা আৰু ঐশ্বৰ্যও খসিব পাৰে।
Verse 4
नित्यं ददाति कामस्यच्छिद्रं तमनु येऽरय: । योगिन: कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥
যি যোগীয়ে মনক বন্ধু কৰি ঢিল দিয়ে, তাৰ মন কাম-ক্রোধ-লোভ আদি শত্রুক সদায় ফাঁক দিয়ে; যেন অশুচি আচৰণৰ স্ত্ৰীয়ে পৰপুৰুষৰ টানত পতিৰ বিনাশ ঘটায়।
Verse 5
कामो मन्युर्मदो लोभ: शोकमोहभयादय: । कर्मबन्धश्च यन्मूल: स्वीकुर्यात्को नु तद् बुध: ॥ ५ ॥
কাম, ক্রোধ, মদ, লোভ, শোক, মোহ, ভয় আদি সকলো মনৰেই মূল; এইবোৰৰ দ্বাৰাই কৰ্মবন্ধন হয়। তেন্তে কোন জ্ঞানীয়ে মনক বিশ্বাস কৰিব?
Verse 6
अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणैर्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥
ভগৱান ঋষভদেৱ যদিও এই ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সকলো ৰজা আৰু সম্ৰাটৰ শিৰোমণি আছিল, তথাপিও অৱধূতৰ বেশ আৰু ভাষা গ্ৰহণ কৰি তেওঁ নিজকে জড় আৰু সাংসাৰিক বান্ধোনত আৱদ্ধৰ দৰে আচৰণ কৰিছিল। ফলস্বৰূপে কোনেও তেওঁৰ ঐশ্বৰিক মহিমা লক্ষ্য কৰিব পৰা নাছিল। যোগীসকলক দেহত্যাগৰ শিক্ষা দিয়াৰ বাবেই তেওঁ এই আচৰণ গ্ৰহণ কৰিছিল। তথাপিও, ভগৱান বাসুদেৱ কৃষ্ণৰ পূৰ্ণ অংশ হিচাপে তেওঁ তেওঁৰ স্বৰূপ বজায় ৰাখিছিল।
Verse 7
तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्क्रममाण: कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यदृच्छयोपगत: कुटकाचलोपवन आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥
প্ৰকৃততে ভগৱান ঋষভদেৱৰ কোনো ভৌতিক শৰীৰ নাছিল, কিন্তু যোগমায়া হেতু তেওঁ নিজৰ শৰীৰক ভৌতিক বুলি গণ্য কৰিছিল। যিহেতু তেওঁ এজন সাধাৰণ মানুহৰ দৰে লীলা কৰিছিল, সেয়েহে তেওঁ দেহৰ প্ৰতি আসক্তি ত্যাগ কৰিছিল। এই নীতি অনুসৰণ কৰি তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্ব ভ্ৰমণ কৰিবলৈ ধৰিলে। ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁতে তেওঁ দক্ষিণ ভাৰতৰ কৰ্ণাটক প্ৰদেশলৈ আহে আৰু কোঙ্ক, ভেঙ্ক আৰু কুটক অতিক্ৰম কৰে। তেওঁৰ এনেদৰে ভ্ৰমণ কৰাৰ কোনো পৰিকল্পনা নাছিল, কিন্তু তেওঁ কুটকাচলৰ ওচৰ পাই তাত থকা এখন অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেওঁ মুখত শিল ৰাখি উলংগ অৱস্থাত আৰু পাগলৰ দৰে আউল-বাউল চুলিৰে অৰণ্যৰ মাজেৰে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 8
अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहान: सह तेन ददाह ॥ ८ ॥
তেওঁ বিচৰণ কৰি থাকোঁতেই বনজুইৰ সূত্ৰপাত হ’ল। বতাহৰ কোবত বাঁহবোৰৰ ঘৰ্ষণৰ ফলত এই জুইৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেই জুইত কুটকাচলৰ ওচৰৰ সমগ্ৰ অৰণ্য আৰু ভগৱান ঋষভদেৱৰ শৰীৰ ভস্মীভূত হৈ গ’ল।
Verse 9
यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहित: स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्द: सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে মহাৰাজ পৰীক্ষিতক ক’লে: হে ৰাজন, কোঙ্ক, ভেঙ্ক আৰু কুটকৰ ৰজা অৰ্হৎ ঋষভদেৱৰ কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে শুনিলে আৰু ঋষভদেৱৰ নীতি অনুকৰণ কৰি এক নতুন ধৰ্ম ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে। কলিযুগৰ সুযোগ লৈ ৰজা অৰ্হৎ মোহিত হৈ নিৰাপদ বৈদিক নীতি ত্যাগ কৰিলে আৰু বেদৰ বিৰোধী এক মনগঢ়া ধৰ্ম ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰিলে। সেয়াই আছিল জৈন ধৰ্মৰ আৰম্ভণি। আন বহুতো নামমাত্ৰ ধৰ্মই এই নাস্তিক ব্যৱস্থা অনুসৰণ কৰিছিল।
Verse 10
येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिता: स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषका: प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥
মানুহৰ মাজত অধম আৰু ভগৱানৰ মায়াৰ দ্বাৰা মোহিত লোকসকলে মূল বৰ্ণাশ্ৰম ধৰ্ম আৰু ইয়াৰ নিয়ম-নীতি ত্যাগ কৰিব। তেওঁলোকে দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰা আৰু ভগৱানৰ পূজা কৰা এৰি দিব। পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা ত্যাগ কৰি আৰু ভগৱানক অৱহেলা কৰি তেওঁলোকে অৰ্থহীন নীতি গ্ৰহণ কৰিব। নিয়মীয়াকৈ স্নান নকৰা বা মুখ নোধোৱাৰ ফলত তেওঁলোক সদায় অপৰিষ্কাৰ হৈ থাকিব আৰু তেওঁলোকে নিজৰ চুলি ছিঙি পেলাব। এটা মনগঢ়া ধৰ্ম অনুসৰণ কৰি তেওঁলোকে উন্নতি লাভ কৰিব। এই কলিযুগত মানুহ অধাৰ্মিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি বেছি আগ্ৰহী হয়। ফলস্বৰূপে এই লোকসকলে স্বাভাৱিকতে বৈদিক কৰ্তৃত্ব, বৈদিক অনুগামী, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱান আৰু ভক্তসকলক নিন্দা কৰিব।
Verse 11
ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयाऽऽश्वस्तास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ११ ॥
নীচ স্বভাৱৰ লোকসকলে ঘোৰ অজ্ঞানে বৈদিক নীতিৰ পৰা বিচ্যুত ধৰ্ম-পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰে; মনগঢ়া মত অনুসৰি তেওঁলোকে নিজেই গভীৰতম অন্ধকাৰত পতিত হয়।
Verse 12
अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थ: ॥ १२ ॥
এই অৱতাৰ ৰজোগুণে আচ্ছন্ন লোকসকলক কৈবল্য-তত্ত্ব উপদেশ দিবলৈ।
Verse 13
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति— अहो भुव: सप्तसमुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् । गायन्ति यत्रत्यजना मुरारे: कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३ ॥
পণ্ডিতসকলে তেওঁৰ অনুকূল শ্লোক গায়— “আহা! সাত সাগৰেৰে বেষ্টিত এই পৃথিৱীৰ দ্বীপ আৰু বৰ্ষসমূহৰ ভিতৰত ভাৰতবৰ্ষ সৰ্বাধিক পুণ্যময়। ইয়াৰ লোকসকলে মুৰাৰিৰ অৱতাৰসমূহৰ মঙ্গলকৰ কৰ্ম গায়।”
Verse 14
अहो नु वंशो यशसावदात: प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराण: । कृतावतार: पुरुष: स आद्य- श्चचार धर्मं यदकर्महेतुम् ॥ १४ ॥
“আহা! প্ৰিয়ব্ৰতৰ বংশ যশে উজ্জ্বল আৰু নিৰ্মল; সেই বংশতেই আদ্য পুৰুষ, পুৰাণ পুৰুষোত্তম অৱতাৰ লৈ অৱতীৰ্ণ হৈ, কৰ্মফল-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়া ধৰ্ম আচৰণ কৰিলে।”
Verse 15
को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे- न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी । यो योगमाया: स्पृहयत्युदस्ता ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्ना: ॥ १५ ॥
“কোন যোগীয়ে মনৰ দ্বাৰাও ভগৱান ঋষভদেৱৰ পৰম অৱস্থাৰ অনুসৰণ কৰিব পাৰে? অন্য যোগীসকলে যি যোগসিদ্ধিৰ বাবে লালায়িত থাকে, সেয়াও তেওঁ তুচ্ছ জ্ঞান কৰি ত্যাগ কৰিলে; তেন্তে তেওঁৰ তুলনা কোনে কৰিব?”
Verse 16
इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चरिताभिहरणं परममहामङ्गलायनमिदमनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्याश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवर्तते ॥ १६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—ভগৱান ঋষভদেৱ সকলো বৈদিক জ্ঞান, মানুহ, দেৱতা, গাই আৰু ব্ৰাহ্মণৰ পৰম গুৰু। মই তেওঁৰ বিশুদ্ধ দিৱ্য চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰিছোঁ; ই সকলো জীৱৰ পাপকর্ম নাশ কৰে। এই লীলাকথা পৰম মঙ্গলৰ ভঁৰাল। যি আচার্য-পৰম্পৰা অনুসৰি শ্ৰদ্ধাৰে সাৱধান হৈ শুনে বা শুনোৱে, সি ভগৱান বাসুদেৱৰ চৰণকমলত একান্ত নিৰ্মল ভক্তি নিশ্চয় লাভ কৰে।
Verse 17
यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोपतप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था: ॥ १७ ॥
যি পৰাভক্তিত মুনিজনে নানা পাপময় সংসাৰ-তাপত দগ্ধ আত্মাক নিৰন্তৰ স্নান কৰায়, সেই পৰম আনন্দতেই তেওঁলোক তৃপ্ত হয়। সেই ভক্তিৰ ফলত মুক্তিও স্বয়ং সেৱা কৰিবলৈ আহে; তথাপি ভক্তসকলে তাক গ্ৰহণ নকৰে, কিয়নো ভগৱানৰ নিজৰ হৈ তেওঁলোক সকলো উদ্দেশ্যত পৰিপূৰ্ণ।
Verse 18
राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रिय: कुलपति: क्व च किङ्करो व: । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥
হে ৰাজন! তোমালোক যাদৱসকলৰ (আৰু পাণ্ডৱসকলৰ) বাবে ভগৱান মুকুন্দেই পালনকৰ্তা, গুৰু, আৰাধ্য দেৱ, প্ৰিয় বন্ধু আৰু কুলপতি; তদুপৰি কেতিয়াবা দূত বা সেৱকৰূপেও তোমালোকৰ কুলক সেৱা কৰে। যিসকলে তেওঁৰ কৃপাৰ বাবে ভজন কৰে, তেওঁলোকক তেওঁ মুক্তি সহজে দিয়ে; কিন্তু নিজৰ প্ৰত্যক্ষ সেৱা—ভক্তিযোগ—ইমান সহজে দান নকৰে।
Verse 19
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्ण: श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धे: । लोकस्य य: करुणयाभयमात्मलोक- माख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मै ॥ १९ ॥
ভগৱান ঋষভদেৱে নিত্য নিজৰ স্বৰূপ-লাভ অনুভৱ কৰিছিল; সেয়ে তেওঁ পূৰ্ণ আত্মাৰাম আৰু বাহ্য ভোগৰ তৃষ্ণাৰহিত আছিল। দেহাত্ম-বুদ্ধিত পৰি দীৰ্ঘকাল সুপ্ত থকা লোকক তেওঁ কৰুণাৰে আত্মতত্ত্ব আৰু আত্মলোক—জীৱনৰ লক্ষ্য—উপদেশ দিলে। সেই ভগৱান ঋষভদেৱলৈ আমাৰ নমস্কাৰ।
Frequently Asked Questions
Because siddhis are incidental and potentially distracting; they are not the prayojana (ultimate goal). Śukadeva emphasizes that the mind remains a risk-factor even for advanced practitioners, and siddhis can empower subtle ego, sense-enjoyment, or complacency. Ṛṣabhadeva’s neglect teaches that the mature bhakta seeks only Vāsudeva’s service, not secondary attainments, and that true perfection is freedom from identification with the subtle body (liṅga-śarīra), not the acquisition of extraordinary abilities.
It presents the mind as inherently restless and capable of cheating at any moment. The text uses exemplars (Śiva’s agitation upon Mohinī and Saubhari’s fall) to show that mere attainment of yogic maturity does not grant immunity from mental turbulence. If the yogī gives the mind an opening, it allies with enemies like lust, anger, and greed—leading to spiritual “death,” i.e., renewed bondage through karma and desire.
Arhat is described as a ruler of Koṅka, Veṅka, and Kuṭaka who hears of Ṛṣabhadeva and imitates externals while abandoning Vedic principles, thereby introducing a Veda-opposed system identified here as the beginning of Jain dharma. The warning is that in Kali-yuga, people—overwhelmed by rajas and tamas—tend to reject varṇāśrama, purity disciplines, and devotion, adopting concocted doctrines that deride Vedic authority, brāhmaṇas, the Lord, and devotees, resulting in further degradation.
The narrative frames these acts as didactic līlā: Ṛṣabhadeva adopts avadhūta behavior to demonstrate radical detachment and the method of giving up bodily identification, especially with the subtle body that carries karma and desires. The forest fire episode signals the conclusion of His manifest pastimes and reinforces that His ‘end’ is not a karmic death but a teaching device—encouraging practitioners to transcend fear, lamentation, and attachment by steady bhakti and vigilance over the mind.
Mukti is portrayed as insignificant for pure devotees because loving service to Mukunda is itself the complete fulfillment of life. Even if liberation personified offers service, devotees do not prioritize it; bhakti is higher than liberation because it is relational, positive, and centered on the Lord’s pleasure rather than the self’s relief.