Adhyaya 5
Ṛṣabhadeva Instructs His Sons: Tapasya, Mahātmā-Sevā, and Cutting the Heart-Knot
ঋষভদেৱ–ভৰত প্ৰসঙ্গ আগবঢ়াই এই অধ্যায়ত ৰাজকীয় পৰিৱেশৰ পৰা আঁতৰি প্ৰভুৰ পুত্ৰসকলক শাসন আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰ বাবে সাজু কৰা নিৰ্ণায়ক আধ্যাত্মিক উপদেশ দিয়া হয়। ঋষভদেৱ দুষ্প্ৰাপ্য মানৱজন্ম পশুৰ দৰে ইন্দ্ৰিয়ভোগত নষ্ট নকৰিবলৈ কৈ তপস্যাক শুদ্ধ ভক্তি আৰু নিত্য আনন্দৰ দুৱাৰ বুলি স্থাপন কৰে। তেওঁ মুক্তিৰ মূল চাবি মহাত্মাসেৱা বুলি ক’য় আৰু কামকেন্দ্ৰিক ভোগাসক্ত লোকৰ সঙ্গক নৰকীয় বন্ধনৰ পথ বুলি সতৰ্ক কৰে। কৰ্মে মনক কেনেকৈ ৰঞ্জিত কৰে, অজ্ঞানতাই পুনর্জন্ম কেনেকৈ চলাই ৰাখে, আৰু নাৰী–পুৰুষ আকর্ষণে ‘মই আৰু মোৰ’ নামৰ হৃদয়-গ্ৰন্থি কেনেকৈ বান্ধে—সেয়া বিশ্লেষণ কৰে। তাৰ পিছত গুৰু-আশ্ৰয়, শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন, সমতা, সংযম, শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন, ব্ৰহ্মচৰ্য, বৈৰাগ্য আৰু সাধনৰ প্ৰতিও অনাসক্তি—সহ সম্পূৰ্ণ ভক্তিযোগৰ বিধান দিয়ে। আশ্ৰিতক সংসাৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰিলে গুৰু/মাতা-পিতা/ৰাজা পদ গ্ৰহণ নকৰিব—এই সত্য দায়িত্ব স্পষ্ট কৰে। শেষত নিজৰ সচ্চিদানন্দ স্বৰূপ, ব্ৰাহ্মণ আৰু বেদৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা, সৰ্বভূত প্ৰতি অদ্বেষ, আৰু ইন্দ্ৰিয়ক সেৱাত নিয়োগ কৰাৰ কথা দৃঢ় কৰি, শুকদেৱে ঋষভদেৱৰ আদৰ্শ অৱধূত আচৰণৰ ভূমিকা ৰচনা কৰে; পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত তেওঁৰ বিচৰণ আৰু লোক-অপমানৰ বিস্তাৰ আহে।
Shlokas
Verse 1
ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥
ঋষভদেৱে ক’লে—হে পুত্ৰসকল, মানৱদেহ পাই কুকুৰ-শূকৰৰ দৰে মলভক্ষী জীৱকো পোৱা ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে দিন-ৰাতি কষ্ট কৰা উচিত নহয়। দিব্য তপস্যা কৰা; তাতে অন্তৰ শুদ্ধ হৈ ভক্তিসেৱাৰ দ্বাৰা অনন্ত ব্ৰহ্মসুখ লাভ হয়॥
Verse 2
महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥
মহৎজনৰ সেৱাই মুক্তিৰ দুৱাৰ; আৰু নাৰী-আসক্ত লোকৰ সঙ্গীৰ সঙ্গ তমোদুৱাৰ (নৰকৰ পথ)। মহাত্মাসকল সমদৰ্শী, প্ৰশান্ত, ক্ৰোধহীন, সকলোৰে হিতৈষী সাধু—ভক্তিসেৱাত সদা নিয়োজিত॥
Verse 3
ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥
যিসকলে ভগৱানত প্ৰেম বঢ়াব খোজে, তেওঁলোকে কৃষ্ণ-সম্পৰ্কহীন কামত ৰুচি নধৰে। দেহপালনত ব্যস্ত লোকৰ সৈতে মিহলি হ’ব নোখোজে। গৃহস্থ হ’লেও ঘৰ, পত্নী, সন্তান, বন্ধু বা ধনত আসক্ত নহয়; তথাপি কৰ্তব্যত উদাসীন নহয়—জীৱনধাৰণৰ বাবে যিমান লাগে সিমানেই গ্ৰহণ কৰে॥
Verse 4
नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥
যি ইন্দ্ৰিয়সুখকেই জীৱনৰ লক্ষ্য বুলি ভাবে, সি প্ৰমত্ত হৈ পাপকর্মত লিপ্ত হয়। পূৰ্ব দুষ্কৃতিৰ ফলত এই দেহ পোৱা হৈছে; দেহটো নশ্বৰ হ’লেও ক্লেশদায়ক—এই কথা সি নাজানে। সেয়ে বুদ্ধিমানৰ বাবে পুনৰ পুনৰ ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ কাৰণে কৰ্মত জড়োৱা শোভন নহয়॥
Verse 5
पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥
যেতিয়ালৈকে আত্মতত্ত্বৰ জিজ্ঞাসা নকৰে, তেতিয়ালৈকে অজ্ঞতাজনিত পৰাভৱ আৰু দুখ থাকে। পুণ্য বা পাপ—কৰ্মৰ ফল আছে; কৰ্মত লিপ্ত থাকিলে মন কৰ্মাত্মক হয় আৰু তাতেই দেহবন্ধন হয়। মন অশুদ্ধ থাকিলে চেতনা স্পষ্ট নহয়; আৰু ফলাসক্তি থাকিলে পুনৰ পুনৰ দেহ গ্ৰহণ কৰিব লাগে॥
Verse 6
एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥
অবিদ্যাৰে আচ্ছন্ন জীৱ কৰ্মবশে মনক বদ্ধ কৰে। যেতিয়ালৈকে মোৰ—বাসুদেৱৰ প্ৰতি—প্ৰেম নোজাগে, তেতিয়ালৈকে সি পুনঃপুনঃ দেহধাৰণৰ পৰা মুক্ত নহয়।
Verse 7
यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥
যেতিয়া বিদ্বানেও গুণময় এই জগতক যথাৰ্থ নেদেখি স্বাৰ্থত প্ৰমত্ত হয়, তেতিয়া সি স্মৃতি হেৰুৱাই মৈথুন-আধাৰিত গৃহত আশ্ৰয় লৈ নানা তাপ-দুঃখেই লাভ কৰে।
Verse 8
पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥
পুৰুষ-স্ত্ৰীৰ পাৰস্পৰিক আকর্ষণেই ভৌতিক জীৱনৰ মূল। ইয়াৰ ফলত হৃদয়-গ্ৰন্থি বদ্ধ হয় আৰু দেহ, ঘৰ, ক্ষেত্ৰ, সন্তান, আত্মীয় আৰু ধনত ‘মই’ ‘মোৰ’ এই মোহ বৃদ্ধি পায়।
Verse 9
यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥
যেতিয়া কৰ্মফলত আবদ্ধ মানুহৰ মন-হৃদয়ৰ দৃঢ় গ্ৰন্থি শিথিল হয়, তেতিয়া সি ঘৰ-স্ত্ৰী-সন্তানৰ আসক্তিৰ পৰা ঘূৰি ‘মই-মোৰ’ এই মূল মোহ ত্যাগ কৰি মুক্ত হৈ পৰম লোকলৈ যায়।
Verse 10
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
হে মোৰ পুত্ৰসকল, পৰমহংস সদ্গুৰুক আশ্ৰয় কৰি মোৰ—বাসুদেৱৰ প্ৰতি—শ্ৰদ্ধা আৰু প্ৰেম স্থাপন কৰা। বিষয়ভোগত বিতৃষ্ণা, সুখ-দুঃখৰ দ্বন্দ্ব সহ্য, সৰ্বত্ৰ জীৱৰ দুঃখাৱস্থা উপলব্ধি, তত্ত্বজিজ্ঞাসা আৰু ভক্তিৰ বাবে তপস্যা কৰা। মোৰ কথা শুনা, ভক্তসঙ্গ কৰা, মোৰ গুণ কীৰ্তন কৰা, সমদৃষ্টি ৰাখা, বৈৰ ত্যাগ কৰা, ক্ৰোধ-শোক শমোৱা আৰু দেহ-গৃহক আত্মা বুলি ধৰা বুদ্ধি ত্যাগ কৰা। শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন, একান্ত সাধনা, প্ৰাণ-ইন্দ্ৰিয়-মন জয়, বেদশাস্ত্ৰত দৃঢ় শ্ৰদ্ধা, নিত্য ব্ৰহ্মচৰ্য, অপ্ৰমাদ আৰু বাক্সংযম পালন কৰা। এইদৰে ভক্তিযোগে জ্ঞান-বিজ্ঞান উজ্জ্বল হৈ মিথ্যা অহংকাৰ দূৰ হ’ব।
Verse 11
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
হে মোৰ পুত্ৰসকল, তোমালোকে এজন অত্যন্ত উন্নত পৰমহংস গুৰুক গ্ৰহণ কৰা উচিত। এইদৰে, তোমালোকে পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ প্ৰতি বিশ্বাস আৰু প্ৰেম স্থাপন কৰা উচিত। তোমালোকে ইন্দ্ৰিয়তৃপ্তিক ঘৃণা কৰা উচিত আৰু সুখ আৰু দুখৰ দ্বন্দ্ব সহ্য কৰা উচিত।
Verse 12
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
সত্যৰ বিষয়ে দাৰ্শনিকভাৱে অনুসন্ধান কৰা। তাৰ পিছত ভক্তি সেৱাৰ বাবে সকলো ধৰণৰ তপস্যা কৰা। ইন্দ্ৰিয় ভোগৰ প্ৰচেষ্টা ত্যাগ কৰা আৰু ভগৱানৰ সেৱাত নিয়োজিত হোৱা। পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ বিষয়ে আলোচনা শুনা আৰু সদায় ভক্তসকলৰ সঙ্গ কৰা।
Verse 13
हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ নাম কীৰ্তন আৰু মহিমা প্ৰচাৰ কৰা, আৰু আধ্যাত্মিক স্তৰত সকলোকে সমান দৃষ্টিৰে চোৱা। শত্ৰুতা ত্যাগ কৰা আৰু ক্ৰোধ তথা শোকক বশ কৰা। শৰীৰ আৰু গৃহৰ সৈতে আত্মাৰ পৰিচয় ত্যাগ কৰা।
Verse 14
कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥
মোৰ মৰমৰ পুত্ৰসকল, মই তোমালোকক যেনেকৈ উপদেশ দিছো, তোমালোকে সেইমতে কাম কৰা উচিত। বৰ সাৱধান হবা। এই উপায়বোৰৰ দ্বাৰা তোমালোকে সকাম কৰ্মৰ অবিদ্যাৰ পৰা মুক্ত হবা আৰু হৃদয়ৰ বন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে ছিন্ন হৈ যাব।
Verse 15
पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टदृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥
যদি কোনোবাই ভগৱানৰ ধামলৈ উভতি যোৱাৰ বিষয়ে গুৰুতৰ হয়, তেন্তে তেওঁ পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ কৃপাক জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য বুলি গণ্য কৰা উচিত। অজ্ঞানী লোকসকল যিসকলে সকাম কৰ্মত লিপ্ত, তেওঁলোকক সকলো প্ৰকাৰে ভক্তি সেৱাত নিয়োজিত কৰা উচিত।
Verse 16
लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टदृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥
অবিদ্যাই দৃষ্টিভ্ৰষ্ট কৰা মূঢ় মানুহে নিজৰ প্ৰকৃত শ্ৰেয়সৰ পথ নাজানে। কামনাৰে বাঁধ খাই সি বিষয়ভোগেই বিচাৰে; ক্ষণিক ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে পৰস্পৰ ঈৰ্ষ্যা-বিদ্বেষৰ সমাজ গঢ়ি অনন্ত দুখৰ সাগৰত পৰে, তথাপি বুজি নাপায়।
Verse 17
कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥
অবিদ্যাৰ মাজত থাকি সংসাৰপথত আসক্ত কুবুদ্ধি মানুহক দেখি কোন সত্য জ্ঞানী, দয়ালু আৰু আত্মতত্ত্বজ্ঞে তাক ফললাভৰ কৰ্মত নিয়োজিত কৰি অধিক বন্ধনত পেলাব? যেনে ভুল পথত চলা অন্ধক বিপদৰ দিশে যাবলৈ কোন সজ্জনে অনুমতি দিব?
Verse 18
गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥
যি নিজৰ আশ্ৰিতসকলক পুনঃপুন জন্ম-মৃত্যুৰ পথৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে, সি কেতিয়াও গুৰু, স্বজন, পিতা, জননী, পতি বা পূজ্য দেৱতা হোৱা উচিত নহয়।
Verse 19
इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥
মোৰ এই দেহ মানুহৰ দৰে দেখা যায়, কিন্তু ই ভৌতিক নহয়; ই সচ্চিদানন্দ-বিগ্ৰহ, অচিন্ত্য। প্ৰকৃতিৰ বাধ্যতাত মই দেহ গ্ৰহণ নকৰোঁ; মোৰ মধুৰ ইচ্ছাৰে ধাৰণ কৰোঁ। মোৰ হৃদয় শুদ্ধ সত্ত্বময়, য’ত ধৰ্ম আৰু ভক্তিযোগৰ পথ আছে; অধৰ্ম আৰু অভক্তিকৰ্ম মই হৃদয়ৰ পৰা দূৰে ত্যাগ কৰিছোঁ। সেয়ে আৰ্যজনে মোক পৰমেশ্বৰ ঋষভদেৱ বুলি স্তৱ কৰে।
Verse 20
तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥
সেয়ে, হে মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰসকল, তোমালোক সকলোৱে মোৰ হৃদয়ৰ পৰা জন্ম লৈছা—যি আধ্যাত্মিক গুণৰ আসন। সুতৰাং ভৌতিক আৰু ঈৰ্ষ্যাপৰায়ণ লোকৰ দৰে নহ’বা। ক্লেশৰহিত বুদ্ধিৰে ভক্তিসেৱাত মহান তোমালোকৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা ভৰতক ভজ আৰু সেবা কৰা; তেওঁৰ সেবাত মোৰ সেবাও অন্তৰ্ভুক্ত, আৰু প্ৰজাৰ পালন-শাসন স্বয়ং সিদ্ধ হ’ব।
Verse 21
भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥
জড় বস্তুতকৈ জীৱশক্তিযুক্ত লতা-তৃণ-গছ শ্ৰেষ্ঠ; তাতকৈ চলমান সৰীসৃপ; তাতকৈ বুদ্ধি বিকশিত পশু; তাতকৈ মানুহ; মানুহতকৈ প্ৰমথ; তাৰপিছত গন্ধৰ্ব আৰু সিদ্ধ—এইদৰে শ্ৰেষ্ঠতাৰ ক্ৰম কোৱা হৈছে।
Verse 22
भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥
দেৱ-অসুৰৰ মাজত ইন্দ্ৰ প্রধান; ইন্দ্ৰতকৈও ওপৰত ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ দক্ষ আদি; তেওঁলোকৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান শিৱ; শিৱতকৈও ওপৰত ব্ৰহ্মা, কিন্তু ব্ৰহ্মাও মোৰ অধীন; মই দ্বিজসকলৰ দেৱ—দ্বিজদেৱদেৱ।
Verse 23
न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥
হে বিপ্ৰসকল, এই জগতত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সমান বা তাতকৈ ওপৰত মই কাকো নেদেখোঁ। মানুহে শ্ৰদ্ধাৰে ব্ৰাহ্মণৰ মুখেদি যি অন্ন মোক নিবেদন কৰে, মই সেয়া পূৰ্ণ তৃপ্তিৰে গ্ৰহণ কৰোঁ; অগ্নিহোত্ৰত নিবেদিত অন্নত তেনেকুৱা আনন্দ নাপাওঁ।
Verse 24
धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥
মোৰ প্ৰাচীন, দীপ্ত দেহৰূপ বাণীয়েই বেদ; য’ত পৰম পবিত্ৰ সত্ত্ব স্থিত। ব্ৰাহ্মণসকলত শম, দম, সত্য, অনুগ্ৰহ, তপ, তিতিক্ষা আৰু জীৱ-ঈশ্বৰানুভৱ—এই গুণসমূহ প্ৰকাশ পায়।
Verse 25
मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥
মই অনন্ত, সৰ্বশক্তিমান, স্বৰ্গসুখ আৰু মুক্তিৰ দাতা; তথাপি যিসকল অকিঞ্চন, মোৰ ভক্ত ব্ৰাহ্মণ, তেওঁলোকে মোৰ পৰা ভোগ নাখোজে। যিসকল কেৱল মোৰ ভক্তিত লীন, তেওঁলোকৰ আন কাৰোবাৰ পৰা কি প্ৰয়োজন?
Verse 26
सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तदृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥
হে পুত্ৰসকল, চলমান বা অচল কোনো জীৱৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা নকৰিবা। মই সকলোৰে ভিতৰত অধিষ্ঠিত বুলি জানি, প্ৰতিক্ষণে সকলোকে সন্মান কৰা; তেনেদৰে মোৰেই পূজা হয়।
Verse 27
मनोवचोदृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥
মন, বাক্য, দৃষ্টি আৰু সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ সত্য কৰ্ম হ’ল সিহঁতক সম্পূৰ্ণভাৱে মোৰ সেৱাত নিয়োজিত কৰা। ইন্দ্ৰিয়সমূহ তেনে নোহোৱালে, জীৱ মহামোহময় সংসাৰবন্ধনৰ পৰা—যমৰাজৰ কঠোৰ পাষৰ দৰে—মুক্ত হ’ব নোৱাৰে।
Verse 28
श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এইদৰে সৰ্বজনৰ মহাহিতৈষী ভগৱান ঋষভদেৱে লোকশিক্ষাৰ বাবে নিজৰ পুত্ৰসকলক উপদেশ দিলে, যদিও তেওঁলোক সুসংস্কৃত আৰু শিক্ষিত আছিল। এই উপদেশ উপশমশীল, কৰ্মবন্ধন ত্যাগ কৰা মহামুনিসকলকো ভক্তি-জ্ঞান-ৱৈৰাগ্যলক্ষণ পৰমহংস ধৰ্ম শিকায়। তাৰপিছত তেওঁ নিজৰ শত পুত্ৰৰ জ্যেষ্ঠ, পৰম ভাগৱত আৰু বৈষ্ণৱজনপৰায়ণ ভৰতক ধৰণীপালনৰ বাবে সিংহাসনত অভিষিক্ত কৰিলে। তাৰপিছত গৃহতে থাকিও উন্মত্তৰ দৰে দিগম্বৰ, এলোমেলো কেশধাৰী হৈ থাকিল; যজ্ঞাগ্নিক নিজৰ ভিতৰত লীন কৰি ব্ৰহ্মাৱর্ত ত্যাগ কৰি জগতভ্ৰমণলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 29
जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥
অৱধূতবেশ গ্ৰহণ কৰি ভগৱান ঋষভদেৱে মানুহৰ সমাজত জড়, অন্ধ, মূক-বধিৰ, পিশাচ বা উন্মত্তৰ দৰে বিচৰণ কৰিলে। লোকে নানা নামে মাতিলেও তেওঁ মৌনব্ৰত গ্ৰহণ কৰি নীৰৱেই থাকিল; কাৰো সৈতে কথা নক’লে।
Verse 30
तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥
তেওঁ নগৰ, গাঁও, খনি, গ্ৰামাঞ্চল, উপত্যকা, উদ্যান, শিবিৰ, গোহাল, গোপালৰ ব্ৰজ, সৰাই, পৰ্বত, বন আৰু আশ্ৰম আদি ঠাইত পথেপথে পৰিভ্ৰমণ কৰিলে। য’তেই গ’ল, দুষ্ট লোকসকলে তেওঁক ঘেৰিলে—যেনেকৈ বন পৰা ওলাই অহা হাতীক মাখি ঘেৰে। তেওঁক ধমক দিয়া হ’ল, মাৰধৰ কৰা হ’ল, মূত্ৰ আৰু থুতু পেলোৱা হ’ল; কেতিয়াবা পাথৰ, মল আৰু ধূলি নিক্ষেপ কৰা হ’ল; কেতিয়াবা দুৰ্গন্ধযুক্ত বায়ু এৰি কটু বাক্য কোৱা হ’ল। কিন্তু তেওঁ এই সকলোকে অগ্ৰাহ্য কৰিলে, কিয়নো দেহৰ লক্ষণ এইধৰণৰ পৰিণামেই বুলি তেওঁ জানিছিল। তেওঁ আত্মিক স্তৰত স্থিত হৈ, পদাৰ্থ আৰু আত্মা পৃথক বুলি সম্পূৰ্ণ বুজি, দেহাভিমানহীন আৰু অক্রুদ্ধচিত্তে, একাকী সমগ্ৰ পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 31
अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सदृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवादृश्यत ॥ ३१ ॥
ভগৱান ঋষভদেৱৰ হাত, ভৰি আৰু বক্ষস্থল দীঘল আছিল; কাঁধ, মুখ আৰু অংগ-প্ৰত্যংগ অতি সুকুমাৰ আৰু সমমিত আছিল। স্বাভাৱিক হাঁহিৰে তেওঁৰ মুখ শোভিত; প্ৰভাতৰ শিশিৰে ভিজা নবকমলদলৰ দৰে বিস্তৃত ৰক্তিম বিশাল নয়ন অতি মনোহৰ আছিল আৰু দৰ্শনমাত্ৰে লোকৰ ক্লেশ হৰণ কৰিছিল। ললাট, কৰ্ণ, কণ্ঠ, নাসিকা আদি সকলো অংগ সুন্দৰ; তেওঁৰ মৃদু স্মিত নগৰৰ বিবাহিতা নাৰীৰ মনো কামদেৱৰ বাণৰ দৰে আকর্ষিত কৰিছিল। মূৰত কুটিল-জটিল কপিশ কেশৰ ভাৰী ভাৰ আছিল; দেহৰ উপেক্ষাত কেশ এলোমেলো, সেয়ে তেওঁ ভূতগ্ৰস্ত যেন দেখা দিছিল।
Verse 32
यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥
যেতিয়া ভগৱান ঋষভদেৱে দেখিলে যে সাধাৰণ লোক তেওঁৰ যোগাচৰণৰ প্ৰতি বিৰোধী, তেতিয়া সেই বিৰোধ নিষ্ফল কৰিবলৈ তেওঁ আজগৰ-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে। তেওঁ একে ঠাইতে শুই থাকি; শুইয়ে খাই-পান কৰি, মল-মূত্ৰ ত্যাগ কৰি, তাতেই গড়াগড়ি দি সমগ্ৰ দেহ লেপি ল’লে, যাতে বিৰোধীসকল ওচৰলৈ আহি বিঘ্ন নকৰে।
Verse 33
तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥
তেওঁ সেই অৱস্থাত থাকিলেও লোকসকলে তেওঁক বিঘ্ন নকৰিলে; কিন্তু তেওঁৰ মল-মূত্ৰৰ পৰা দুৰ্গন্ধ নোলাল। উল্টে, তাৰ সুগন্ধি বায়ুৱে চাৰিওফালে দহ যোজন পৰ্যন্ত দেশক মনোৰম সুবাসে ভৰাই তুলিলে।
Verse 34
एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥
এইদৰে ভগৱান ঋষভদেৱে গৰু, হৰিণ আৰু কাকৰ দৰে আচৰণ কৰিলে। কেতিয়াবা চলিছিল, কেতিয়াবা একে ঠাইতে থিয় হৈছিল, কেতিয়াবা বহিছিল, কেতিয়াবা শুই পৰিছিল—ঠিক গৰু, হৰিণ আৰু কাকৰ ন্যায়। সেইদৰে তেওঁ খাই-পান কৰি, মল-মূত্ৰ ত্যাগ কৰি, এইভাৱে লোকক বিভ্ৰান্ত কৰিছিল।
Verse 35
इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यदृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! যোগীসকলক যোগমাৰ্গ দেখুৱাবলৈ ভগৱান ঋষভদেৱে নানাবিধ যোগচৰ্যা আচৰি আশ্চৰ্য লীলা প্ৰদৰ্শন কৰিলে। তেওঁ কৈবল্যৰ অধিপতি আৰু অবিৰত পৰমানন্দানুভৱত লীন আছিল। সকলো ভূতৰ আত্মা যি ভগৱান বাসুদেৱ, তাত তেওঁ অব্যৱধান প্ৰেমভাবৰে একৰস হৈ থাকিল; সেয়ে তেওঁ সকলো সিদ্ধিত পৰিপূৰ্ণ আছিল। মনোবেগে আকাশগমন, অন্তর্ধান-প্ৰকটতা, পৰকায়প্ৰৱেশ, দূৰদৰ্শন আদি যোগৈশ্বৰ্য স্বয়ং তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিলেও, তেওঁ সেগুলি হৃদয়ে আনন্দ কৰি ব্যৱহাৰ নকৰিলে।
Frequently Asked Questions
He marks sense gratification as a non-distinctive goal that does not justify the rarity of human birth. The human advantage is buddhi and śāstra-guided inquiry, enabling tapasya that purifies the heart and awakens bhakti. Thus, pursuing the same end as animals wastes the unique capacity for nirodha (ending bondage) and attaining eternal devotional bliss.
Mahātmās embody realized detachment and devotion; serving them reshapes one’s saṅga, dissolves sex-centered material conditioning, and transmits bhakti-saṁskāras through instruction and example. This service redirects the mind from karmātmaka coloring toward Vāsudeva-bhakti, which alone breaks the cycle of repeated embodiment described in the chapter.
The hṛdaya-granthi is the binding identification produced by male–female attraction that expands into ‘I and mine’ (ahaṁ-mama): body, home, property, family, and status. It is slackened by purification—saintly association, regulated life, inquiry into truth, and sustained bhakti practices (especially hearing/chanting and sense engagement in service)—until detachment becomes natural and liberation follows.
One who cannot deliver dependents from repeated birth and death should not accept such roles. The principle is that authority is sacred and teleological: it must aim at the dependent’s ultimate welfare (mokṣa/bhakti), not merely social maintenance or karmic prosperity.
He identifies the Vedas as Bhagavān’s eternal sound-form (śabda-brahma) and praises brāhmaṇas as those who study, assimilate, and mercifully teach Vedic conclusions with sattvic qualities (śama, dama, satya, tapas, titikṣā, anubhava, etc.). The glorification underscores that true ritual culminates in devotion and that honoring realized Vedic carriers is a direct way to honor the Lord.