Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 7
Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra
Viṣṇu’s Astral Form
उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥
uttarā-hanāv agastir adharā-hanau yamo mukheṣu cāṅgārakaḥ śanaiścara upasthe bṛhaspatiḥ kakudi vakṣasy ādityo hṛdaye nārāyaṇo manasi candro nābhyām uśanā stanayor aśvinau budhaḥ prāṇāpānayo rāhur gale ketavaḥ sarvāṅgeṣu romasu sarve tārā-gaṇāḥ.
শিশুমাৰৰ ওপৰৰ হনুত অগস্ত্য, তলৰ হনুত যমৰাজ, আৰু মুখত মঙ্গল আছে। তাৰ উপস্থত শনৈশ্চৰ, গলাৰ পিছফালৰ ককুদত বৃহস্পতি, বক্ষস্থলত সূৰ্য, আৰু হৃদয়ৰ অন্তঃমধ্যত নাৰায়ণ বিরাজমান। মনত চন্দ্ৰ, নাভিত শুক্ৰ, স্তনত অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়, আৰু প্ৰাণ-অপানত বুধ আছে। গলাত ৰাহু, সৰ্বাঙ্গত কেতু (ধূমকেতু), আৰু ৰোমকূপত অসংখ্য তাৰাগণ।
FAQs
This verse maps the grahas, stars, and divine beings onto the limbs of the Virāṭ-puruṣa, showing the cosmos as an ordered manifestation within the Lord’s universal form, with Nārāyaṇa placed centrally in the heart.
The placement signifies that although planets and cosmic forces appear prominent, the indwelling Lord is the true center and sustaining reality of the universe, just as the heart sustains the body.
By seeing the world as pervaded and governed by the Supreme, one cultivates reverence, reduces anxiety about material forces, and strengthens bhakti through remembrance that the Lord is the inner controller of all arrangements.