Adhyaya 23
Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra (Viṣṇu’s Astral Form)
পঞ্চম স্কন্ধৰ লোকবিন্যাসৰ ঊৰ্ধ্বক্রম বৰ্ণনা কৰি শুকদেৱে সপ্তর্ষি-মণ্ডলৰ বহু ওপৰত ধ্ৰুৱলোক চিনাক্ত কৰে। তাত মহাৰাজ ধ্ৰুৱ অগ্নি, ইন্দ্ৰ, প্ৰজাপতি, কশ্যপ আৰু ধৰ্ম আদি দেৱ-ঋষিসকলৰ দ্বাৰা পূজিত চিৰস্থায়ী ভক্ত। ধ্ৰুৱতাৰাক স্থিৰ ধুৰা বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ চাৰিওফালে সকলো জ্যোতি ভগৱানৰ ইচ্ছাত কালৰ অদৃশ্য, অনিদ্ৰ শক্তিৰ প্ৰেৰণাে ঘূৰে; খুঁটিৰ চাৰিওফালে বলদ ঘূৰাৰ উপমাই কক্ষপথৰ স্তৰ আৰু কৰ্মনিয়ত গতি বুজায়। শেষত শিশুমাৰ-চক্ৰ—নক্ষত্র-গ্ৰহসমূহক কুণ্ডলিত শিশুমাৰাকাৰে দৰ্শন কৰি বাসুদেৱ ধ্যানৰ বাবে দৃশ্য মূৰ্তিৰূপে গ্ৰহণ; অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত নক্ষত্র, গ্ৰহ আৰু দেৱতাৰ বিন্যাস, হৃদয়ত নাৰায়ণ। ত্ৰিকাল মন্ত্রপূজা আৰু স্মৰণবিধিয়ে এই অধ্যায়ক বিশ্ববৰ্ণনাৰ পৰা শুদ্ধি আৰু ভগৱৎ-কেন্দ্ৰিত সাধনালৈ লৈ যায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন, সপ্তৰ্ষিলোকৰ ওপৰত তেৰ লক্ষ যোজন দূৰত যি স্থানক পণ্ডিতসকলে ভগৱান বিষ্ণুৰ পৰম পদ বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাত উত্তানপাদৰ পুত্ৰ মহাভাগৱত ধ্ৰুৱ মহাৰাজ সৃষ্টিৰ অন্তলৈকে জীয়াই থকা জীৱসকলৰ প্ৰাণাধাৰ ৰূপে আজিও অৱস্থিত। অগ্নি, ইন্দ্ৰ, প্ৰজাপতি, কশ্যপ আৰু ধৰ্ম তাত সমবেত হৈ সন্মানসহ প্ৰণাম কৰে আৰু সোঁফাল ৰাখি প্ৰদক্ষিণ কৰে। ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ মহিমা মই আগতেই বৰ্ণনা কৰিছোঁ।
Verse 2
स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥
ধ্ৰুৱলোক সকলো জ্যোতিৰ্গণ—গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ আদি—ৰ বাবে স্থিৰ স্তম্ভৰ দৰে আধাৰ। ভগৱানৰ ইচ্ছাৰে স্থাপিত সেই ধ্ৰুৱতৰা সদা দীপ্তিমান, আৰু অদৃশ্য তথা অতি প্ৰবল কালতত্ত্বই সিহঁতক অবিৰত ধ্ৰুৱৰ চাৰিওফালে ঘূৰাই ৰাখে।
Verse 3
यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥
যেন ধান মাড়িবলৈ বলদক এটা কেন্দ্ৰীয় খুঁটাত বেঁধি জোঁতা হয় আৰু সিহঁতে নিজৰ নিজৰ বৃত্তত চলে—এটা ওচৰত, এটা মাজত, এটা বাহিৰত—তেনেকৈ ধ্ৰুৱলোকক অবলম্বন কৰি গ্ৰহ আৰু হাজাৰ হাজাৰ নক্ষত্ৰ নিজৰ নিজৰ কক্ষপথত, কিছুমান ওপৰত কিছুমান তলত, পৰিভ্ৰমণ কৰে। ভগৱানে সিহঁতক কৰ্মফল অনুসাৰে প্ৰকৃতি-যন্ত্ৰত বেঁধি ৰাখিছে; বায়ুৰ প্ৰেৰণাত সিহঁতে কল্পান্তলৈকে আকাশত ঘূৰি থাকিব। সিহঁত আকাশত স্থিত থাকে যেন গধুৰ জলভাৰযুক্ত মেঘ ভাসে, বা যেন শ্যেন আদি মহাপক্ষী কৰ্মবশে উচ্চে উৰি ভূমিত নপৰে।
Verse 4
केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥
কিছুমান আচার্য এই গ্ৰহ-নক্ষত্ৰময় মহাযন্ত্ৰক জলে থকা শিশুমাৰ (ডলফিন) আকৃতিৰ দৰে বুলি বৰ্ণনা কৰে আৰু ইয়াক ভগৱান বাসুদেৱৰ দৃশ্য ৰূপ মানি যোগধাৰণাত ধ্যান কৰে, কিয়নো এই ৰূপ প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়।
Verse 5
यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥
এই শিশুমাৰ-ৰূপৰ মূৰ তললৈ আৰু দেহ কুণ্ডলী মৰা। তাৰ লেজৰ অগ্ৰভাগত ধ্ৰুৱলোক স্থাপিত; লেজৰ দেহভাগত প্ৰজাপতি, অগ্নি, ইন্দ্ৰ আৰু ধৰ্মৰ লোক; আৰু লেজৰ মূলত ধাতা আৰু বিধাতাৰ লোক। য’ত তাৰ কটি ধৰা হয় তাত বসিষ্ঠ, অঙ্গিৰা আদি সপ্তৰ্ষি আছে। সোঁফাললৈ ঘূৰা কুণ্ডলী দেহৰ সোঁ পাৰ্শ্বত অভিজিতৰ পৰা পুনৰ্বসু পৰ্যন্ত চৌদ্দ নক্ষত্ৰ, আৰু বাঁ পাৰ্শ্বত পুষ্যাৰ পৰা উত্তৰাষাঢ়া পৰ্যন্ত চৌদ্দ নক্ষত্ৰ। দুয়োফালে সমসংখ্যা থাকি দেহ সমতুল্য। তাৰ পিঠিত অজবীথী নামৰ নক্ষত্ৰগুচ্ছ আৰু উদৰত আকাশগঙ্গা (মিল্কি ৱে) আছে।
Verse 6
पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥
শিশুমাৰ-চক্ৰত কঁকালৰ সোঁ-বাাঁওফালে পুনৰ্বসু আৰু পুষ্য আছে। সোঁ-বাাঁও পাদত আৰ্দ্ৰা আৰু আশ্লেষা, নাসিকাত অভিজিত আৰু উত্তৰাষাঢ়া, চকুত শ্রৱণা আৰু পূৰ্বাষাঢ়া, কাণত ধনিষ্ঠা আৰু মূলা আছে। মঘা পৰা অনুৰাধা পৰ্যন্ত আঠ নক্ষত্ৰ (দক্ষিণায়ন) বাওঁফালৰ পাঁজৰত, আৰু মৃগশীৰ্ষ পৰা পূৰ্বভাদ্ৰ পৰ্যন্ত আঠ (উত্তৰায়ন) সোঁফালৰ পাঁজৰত প্ৰতিলোম ক্ৰমে স্থাপিত। কাঁধত শতভিষা আৰু জ্যেষ্ঠা।
Verse 7
उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥
শিশুমাৰৰ ওপৰৰ হনুত অগস্ত্য, তলৰ হনুত যমৰাজ, আৰু মুখত মঙ্গল আছে। তাৰ উপস্থত শনৈশ্চৰ, গলাৰ পিছফালৰ ককুদত বৃহস্পতি, বক্ষস্থলত সূৰ্য, আৰু হৃদয়ৰ অন্তঃমধ্যত নাৰায়ণ বিরাজমান। মনত চন্দ্ৰ, নাভিত শুক্ৰ, স্তনত অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়, আৰু প্ৰাণ-অপানত বুধ আছে। গলাত ৰাহু, সৰ্বাঙ্গত কেতু (ধূমকেতু), আৰু ৰোমকূপত অসংখ্য তাৰাগণ।
Verse 8
एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥
হে ৰাজন, এইদৰে বৰ্ণিত শিশুমাৰৰ দেহক ভগৱান বিষ্ণুৰ—সৰ্বদেৱতাময়—বাহ্য ৰূপ বুলি গ্ৰহণ কৰিব লাগে। প্ৰতিদিন প্ৰাতঃ, মধ্যাহ্ন আৰু সায়ং, মন-বাক্য সংযত কৰি, এই ৰূপ নীৰৱে নিৰীক্ষণ কৰি উপাসনা কৰিব আৰু এই মন্ত্র ক’ব: “জ্যোতিৰ্লোকৰ আশ্ৰয়, কালস্বৰূপ, গ্ৰহগতিৰ আধাৰ, দেবতাসকলৰ অধিপতি, মহাপুৰুষ! আপোনাক নমস্কাৰ; আমি আপোনাৰ ধ্যান কৰোঁ।”
Verse 9
ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥
গ্ৰহ, ঋক্ষ, তৰা আদি সকলো অধিদৈৱিক শক্তিৰ আশ্ৰয় আৰু পাপহৰণকাৰী—শিশুমাৰ-চক্ৰৰূপ ভগৱান বিষ্ণুৰ এই দেহ। যি ভক্ত এই মন্ত্রেৰে ত্ৰিকাল (প্ৰাতঃ, মধ্যাহ্ন, সায়ং) উপাসনা কৰে, সি নিশ্চয় পাপফলৰ পৰা মুক্ত হয়। আৰু যি কেৱল ত্ৰিকাল এই ৰূপক নমস্কাৰ কৰে বা স্মৰণ কৰে, তাৰ সদ্যকৃত পাপো শীঘ্ৰে নাশ পায়।
Frequently Asked Questions
Mahārāja Dhruva is the exemplary child devotee (previously narrated in Skandha 4) who attained a unique, enduring post by Viṣṇu’s grace. In SB 5.23, Dhruva-loka is central because it functions as the cosmic pivot (dhruva) around which stars and planets revolve, illustrating Sthāna (cosmic arrangement) and Poṣaṇa (divine maintenance) while honoring Dhruva’s bhakti as the spiritual reason behind his exalted station.
The chapter states that the luminaries revolve around Dhruva-loka due to the Supreme Lord’s arrangement, with kāla (the time factor) acting as the irresistible driver. Their relative positions—higher and lower—are compared to bulls yoked around a central post, indicating fixed orbits determined by karmic results and sustained by the mechanisms of material nature under divine sanction.
Śiśumāra-cakra is the astral configuration of stars, planets, and deities visualized as a coiled dolphin-like form. The Bhāgavatam presents it as the external form of Lord Viṣṇu, with nakṣatras and grahas positioned on specific limbs and organs, and Nārāyaṇa situated in the heart—making the cosmos itself a meditative icon of Vāsudeva.
Because it is “actually visible” as the night-sky arrangement, it provides a concrete support for dhyāna. The text frames this visibility as an aid for fixing the mind on Vāsudeva, transforming observation of cosmic order into remembrance of the Supreme Person who governs time and movement.
The chapter prescribes thrice-daily worship with a mantra addressing the Lord as time (kāla-rūpa), the resting place of planets, and master of the demigods, offering obeisances and meditation. It promises purification: chanting and worship three times daily frees one from sinful reactions, and even offering obeisances or remembering this form three times daily destroys recent sinful activities.