Adhyaya 1
Priyavrata Accepts Kingship by Brahmā’s Instruction; Sapta-dvīpa Formation and Renunciation
পুৰাণৰ বংশ-পৰম্পৰা আৰু ধৰ্মৰাজ্য শাসনৰ প্ৰসঙ্গত পৰীক্ষিতে সোধে—আত্মসিদ্ধ ভক্ত প্ৰিয়ব্ৰত কেনেকৈ গৃহস্থ-বন্ধনত থাকিল? শুকদেৱে কয়—ভক্তসকল বন্ধনাতীত; তথাপি বাধাৰ আভাস দেখা দিব পাৰে, ভক্তি নষ্ট নহয়। নাৰদৰ পৰা ভক্তি-জ্ঞান লাভ কৰা প্ৰিয়ব্ৰতে স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ অনুৰোধতেও ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ দ্বিধা কৰে। তেতিয়া ব্ৰহ্মা বেদ-স্বরূপসমূহসহ অৱতৰি উপদেশ দিয়ে—পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞা কোনেও অমান্য কৰিব নোৱাৰে; ঈৰ্ষাহীনভাবে বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম পালন কৰি অন্তৰে ভগৱানৰ পদপদ্মত আশ্ৰয় ল’ব লাগে। প্ৰিয়ব্ৰতে ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰি শক্তিশালী শাসন কৰে, বৰ্হিষ্মতীক বিবাহ কৰি সন্তান লাভ কৰে। সূৰ্যক অনুসৰণ কৰি তেওঁৰ ৰথচক্ৰৰ ৰেখাই সাত সমুদ্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি ভূমণ্ডলক সাত দ্বীপ-সমুদ্ৰত বিভক্ত কৰে; সেয়া পুত্ৰসকলক অৰ্পণ কৰে। বাহিৰে গৃহস্থাসক্ত যেন লাগিলেও অন্তৰে তেওঁ মুক্তই থাকে। পাছত বৈৰাগ্য জাগি উঠিলে ৰাজ্য ভাগ কৰি আসক্তি ত্যাগ কৰি শুদ্ধ কৃষ্ণচেতনালৈ ঘূৰি আহে—স্কন্ধ ৫ৰ ভূগোল আৰু বংশবিস্তাৰৰ ভূমিকা ইয়াতেই স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে মুনি, আত্মাৰাম ভগৱদ্ভক্ত প্ৰিয়ব্ৰত কেনেকৈ গৃহস্থজীৱনত ৰমি আছিল? কিয়নো গাৰ্হস্থ্যই কৰ্মবন্ধনৰ মূল আৰু মানবজীৱনৰ উদ্দেশ্যক পৰাভৱ কৰে।
Verse 2
न नूनं मुक्तसङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, ভক্তসকল নিশ্চয়েই মুক্ত পুৰুষ; সেয়ে তেওঁলোক গৃহস্থালিৰ বিষয়ত এনেদৰে আসক্ত হ’ব নোৱাৰে।
Verse 3
महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥
হে বিপ্ৰর্ষে, যিসকল মহাত্মাই উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোক সেই পদপদ্মৰ ছাঁয়াতেই সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হয়; তেওঁলোকৰ চেতনা কুটুম্বত আসক্ত হ’ব নোৱাৰে।
Verse 4
संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে মহাব্ৰাহ্মণ, এইটো মোৰ ডাঙৰ সন্দেহ। যি পত্নী, গৃহ আৰু পুত্ৰাদিত আসক্ত আছিল, সেই প্ৰিয়ব্ৰত কেনেকৈ কৃষ্ণচেতনাত অচ্যুত পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে?
Verse 5
श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—তুমি ঠিকেই কৈছা। উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ মহিমা, যি দিব্য শ্লোকৰে স্তুত, মহাভক্ত আৰু মুক্তজনৰ অতি প্ৰিয়। যাঁৰ চিত্ত প্ৰভুৰ পদপদ্মৰ মকৰন্দ-ৰসত আসক্ত, তেওঁলোকে কেতিয়াবা অলপ বাধাত থমকি থাকিলেও নিজৰ পৰম কল্যাণময় পদৱী সাধাৰণতে ত্যাগ নকৰে।
Verse 6
यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥
শুকদেৱে ক’লে—হে ৰাজন, ৰাজপুত্ৰ প্ৰিয়ব্ৰত পৰম ভাগৱত আছিল। গুৰু নাৰদৰ চৰণসেৱাৰে তেওঁ পৰমাৰ্থ সত্তত্ত্ব সহজে উপলব্ধি কৰিলে। ব্ৰহ্মসত্ৰত দীক্ষা ল’বলৈ উদ্যত থাকোঁতে, পিতাই শাস্ত্ৰোক্ত ধৰ্ম বুলি পৃথিৱী-পালনৰ দায়িত্ব ল’বলৈ ক’লে। কিন্তু প্ৰিয়ব্ৰত বাসুদেৱৰ অবিচ্ছিন্ন স্মৰণৰ সমাধি-যোগে সকলো ইন্দ্ৰিয়ক্ৰিয়া প্ৰভুসেৱাত লীন কৰি আছিল; সেয়ে পিতাৰ আদেশ অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰিলেও, ভক্তিত ব্যাঘাত হ’ব বুলি শংকাত তেওঁ তাক আনন্দে গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 7
अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥
তাৰ পাছত আদিদেৱ ভগৱান ব্ৰহ্মা, যি এই গুণ-বিসৰ্গ সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ আৰু ব্যৱস্থাত ধ্যানপূৰ্বক নিয়োজিত আৰু সমগ্ৰ জগতৰ অভিপ্ৰায় জানে, স্বয়ম্ভূ হৈ, ব্যক্ত বেদমূৰ্তি আৰু নিজৰ গণসমূহে পৰিবেষ্টিত হৈ, নিজৰ ধামৰ পৰা অৱতৰণ কৰিলে।
Verse 8
स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥
তেওঁ আকাশমণ্ডলত পথে পথে দেৱতাসকলৰ বিভিন্ন বিমান-শ্ৰেণীৰে পূজিত হৈ, তৰামণ্ডলৰে ঘেৰাও কৰা পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল। পথে পথে সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, সাধ্য, চাৰণ আৰু মুনিগণ দলে দলে তেওঁৰ গুণগান কৰিছিল। এইদৰে গন্ধমাদন পৰ্বতৰ দ্ৰোণী আলোকিত কৰি তেওঁ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 9
तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥
তাত নাৰদ মুনিয়ে হংসযানত আৰূঢ় নিজৰ পিতা ভগৱান হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাক দেখা মাত্ৰেই চিনিলে। তেতিয়া তেওঁ স্বায়ম্ভুৱ মনু আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ প্ৰিয়ব্ৰতৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ উঠি, হাত জোৰ কৰি গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে ব্ৰহ্মাৰ পূজা কৰিলে।
Verse 10
भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥
হে ভাৰত, নাৰদ, প্ৰিয়ব্ৰত আৰু স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে বৈদিক বিধি অনুসাৰে পূজাসামগ্ৰী আগবঢ়াই উৎকৃষ্ট স্তুতিবাক্যৰে ব্ৰহ্মাৰ গুণগান কৰিলে। তেতিয়া এই জগতৰ আদিপুৰুষ ভগৱান ব্ৰহ্মাই প্ৰিয়ব্ৰতৰ প্ৰতি দয়া কৰি, মৃদু হাঁহিৰে তাক চাই এইদৰে ক’লে।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥
শ্ৰীভগৱান ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাত প্ৰিয়ব্ৰত, মনোযোগে শুনা; মই তোমাক অমৃতসম হিতবচন ক’ম। আমাৰ মাপজোখৰ অতীত সেই পৰমেশ্বৰক লৈ ঈৰ্ষা নকৰিবা। আমি সকলোৱে—শিৱ, তোমাৰ পিতা আৰু এই মহর্ষি নাৰদ—তাঁৰ আদেশৰ অধীন; তেওঁৰ বিধান আমি বাধ্য হৈ বহন কৰোঁ।
Verse 12
न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥
পৰমেশ্বৰৰ আদেশ কোনো জীৱই এৰাই চলিব নোৱাৰে—না কঠোৰ তপস্যাৰে, না উচ্চ বিদ্যাৰে, না যোগশক্তি, শাৰীৰিক বীৰ্য বা বুদ্ধিবলে। ধৰ্মবলে, ধন-ঐশ্বৰ্যৰে, নিজে বা আনৰ সহায়ত—কোনো উপায়ে পৰম প্ৰভুৰ আদেশ ভংগ কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 13
भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥
হে প্ৰিয়ব্ৰত, পৰম পুৰুষোত্তমৰ আদেশে জীৱসকলে জন্ম-মৃত্যু, কৰ্ম, শোক-মোহ, সদা ভয়, আৰু সুখ-দুখ ভোগ কৰিবলৈ নানা দেহ গ্ৰহণ কৰে। এই সকলো অপ্রকাশিত বিধান অনুসাৰেই ঘটে।
Verse 14
यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥
বৎস, গুণ আৰু কৰ্ম অনুসাৰে বৈদিক বিধানে আমাক সকলোকে বৰ্ণাশ্ৰমৰ বিভাগৰ দোৰীত বান্ধি থৈছে; এই ব্যৱস্থা এৰাই যোৱা দুষ্কৰ। সেয়ে ঈশ্বৰৰ বাবে নিজ নিজ বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্ম পালন কৰা উচিত, যেনে নাকত দোৰী বান্ধি হাক দিয়া বলদ চলে।
Verse 15
ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥
প্ৰিয়ব্ৰত, গুণ আৰু কৰ্মৰ সঙ্গ অনুসাৰে ঈশ্বৰে আমাক দেহ আৰু সুখ-দুখ দিয়ে। সেয়ে যি অৱস্থাত ৰাখিছে তাতেই স্থিত হৈ, ভগৱানৰ পরিচালনাত চলা উচিত—যেনে চকু থকা মানুহে অন্ধক পথ দেখায়।
Verse 16
मुक्तोऽपि तावद्बिभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥
মুক্ত মানুহেও পূৰ্বকৰ্মে পোৱা দেহটো তেতিয়ালৈকে ধাৰণ কৰে; কিন্তু অহংকাৰশূন্য হৈ সেই ভোগ-দুখক জাগ্ৰত মানুহৰ সপোনৰ দৰে গণ্য কৰে। সি স্থিৰ থাকে আৰু ত্ৰিগুণৰ বশত আন এটা ভৌতিক দেহ পাবলৈ কৰ্ম নকৰে।
Verse 17
भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥
যি আত্মসংযমহীন, সি বন বন ঘূৰিলেও বন্ধনৰ ভয় থাকে, কিয়নো সি ছয় সহ-পত্নী—মন আৰু জ্ঞানেন্দ্ৰিয়—সহ বাস কৰে। কিন্তু ইন্দ্ৰিয়জয়ী, আত্মতৃপ্ত আৰু বিদ্বান মানুহক গৃহাশ্ৰমেও ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে।
Verse 18
य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥
যি গৃহস্থাশ্ৰমত থাকি মন আৰু পাঁচ ইন্দ্ৰিয়—এই ছয় শত্রুক—ক্রমে জয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, সি দুৰ্গত থকা ৰজাৰ দৰে শক্তিশালী শত্রুক পৰাস্ত কৰে। কামনা ক্ষীণ হ’লে সেই বিবেকী মানুহ নিৰ্ভয়ে সকলো ঠাইতে বিচৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 19
त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्न: । भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥
শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে প্ৰিয়ব্ৰত! পদ্মনাভ ভগৱানৰ চৰণকমলৰ কোষত আশ্ৰয় লৈ মনসহ ছয় ইন্দ্ৰিয় জয় কৰা। প্ৰভুৱে বিশেষভাৱে যি আদেশ দিছে, সেইমতে ইয়াত ভোগ গ্ৰহণ কৰা; আসক্তিমুক্ত হৈ স্বধৰ্মৰূপ প্ৰকৃতি পালন কৰা।
Verse 20
श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে ত্ৰিভুবনগুৰু ভগৱান ব্ৰহ্মাৰ উপদেশ পাই মহাভাগৱত প্ৰিয়ব্ৰতে নিজকে লঘু বুলি ভাবি মূৰ নত কৰিলে; “ঠিক তেনেই” বুলি গভীৰ সন্মানে আজ্ঞা গ্ৰহণ কৰি যথাযথভাৱে পালন কৰিলে।
Verse 21
भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥
মনুৱে যথাসাধ্য বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি ভগৱান ব্ৰহ্মাক সন্তুষ্ট কৰিলে। প্ৰিয়ব্ৰত আৰু নাৰদেও কোনো অসন্তোষ নথকাকৈ ব্ৰহ্মাক চালে। পিতাৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰিয়ব্ৰতক প্ৰবৃত্ত কৰি ব্ৰহ্মা নিজৰ ধাম সত্যলোকলৈ উভতি গ’ল, যি সাধাৰণ মন-বাক্যৰ প্ৰচেষ্টাৰে অবৰ্ণনীয়।
Verse 22
मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে ভগৱান ব্ৰহ্মাৰ সহায়তাৰে এইদৰে নিজৰ মনোৰথ পূৰ্ণ কৰিলে। দেৱর্ষি নাৰদৰ অনুমতিত তেওঁ পুত্ৰক সমগ্ৰ লোকমণ্ডলৰ শাসন-ৰক্ষা দায়িত্ব অৰ্পণ কৰিলে আৰু বিষয়-আশাৰ অতি বিষাক্ত সাগৰৰ পৰা উপশম লাভ কৰিলে।
Verse 23
इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्बन्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥
এইদৰে জগত্পতি প্ৰিয়ব্ৰত মহাৰাজ ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাৰে কৰ্মাধিকাৰত নিযুক্ত হ’ল। সমগ্ৰ জগতৰ বন্ধন ধ্বংস কৰা মহিমাসম্পন্ন আদিপুৰুষ ভগৱানৰ চৰণযুগল তেওঁ অবিৰত ধ্যান কৰিছিল। সেই ধ্যানপ্ৰভাৱে তেওঁৰ অন্তঃকৰণ মলৰহিত আছিল; তথাপি মহাজনসকলৰ আজ্ঞা মানিবলৈ তেওঁ পৃথিৱী শাসন কৰিলে।
Verse 24
अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতে প্ৰজাপতি বিশ্বকৰ্মাৰ কন্যা বৰ্হিষ্মতীক বিবাহ কৰিলে। তেওঁৰ গৰ্ভত প্ৰিয়ব্ৰতৰ সমান ৰূপ, স্বভাৱ, গুণ, কৰ্ম, বীৰ্য আৰু উদাৰতা থকা দহ পুত্ৰ জন্মিল; লগতে সৰ্বকনিষ্ঠা এক কন্যাও জন্মিল—তাইৰ নাম ঊৰ্জস্বতী।
Verse 25
आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥
সেই দহ পুত্ৰৰ নাম আছিল—আগ্নীধ্ৰ, ইধ্মজিহ্ব, যজ্ঞবাহু, মহাবীৰ, হিৰণ্যৰেতা, ঘৃতপৃষ্ঠ, সৱন, মেধাতিথি, বীতিহোত্ৰ আৰু কবি। এই সকলো নাম অগ্নিদেৱৰ নাম বুলিও জনা যায়।
Verse 26
एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥
এই দহজনৰ ভিতৰত কবি, মহাবীৰ আৰু সৱন—এই তিনিজন আছিল ঊৰ্ধ্বৰেতস, অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণ ব্ৰহ্মচাৰী। শৈশৱৰ আৰম্ভণিৰ পৰা ব্ৰহ্মচৰ্য জীৱনত অভ্যস্ত হৈ তেওঁলোকে আত্মবিদ্যাত নিপুণতা লাভ কৰি পৰমহংস আশ্ৰমকেই গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 27
तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥
এইদৰে জীৱনৰ আৰম্ভণিৰ পৰা বৈৰাগ্য-আশ্ৰমত স্থিত সেই তিনিজনে ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ৰিয়াকলাপ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি পৰম ঋষি হৈ উঠিল। সকলো জীৱসমষ্টিৰ আশ্ৰয় আৰু সংসাৰভয়ত ভীত লোকৰ একমাত্ৰ শৰণ—ভগৱান বাসুদেৱৰ শ্ৰীচৰণাৰবিন্দ তেওঁলোকে অবিৰত স্মৰণ কৰিছিল। সেই নিৰন্তৰ স্মৰণে তেওঁলোকৰ শুদ্ধ ভক্তিযোগ পৰিপক্ব হ’ল; ভক্তিৰ প্ৰভাৱত তেওঁলোকে হৃদয়স্থিত পৰমাত্মা, সৰ্বভূতাত্মা ভগৱানক প্ৰত্যক্ষ উপলব্ধি কৰি, নিজৰ সৈতে তেওঁৰ গুণগত অভেদ বুজিলে।
Verse 28
अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥
তেওঁৰ আন এগৰাকী পত্নীৰ গৰ্ভতো উত্তম, তামস আৰু ৰৈৱত নামৰ তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল। পিছলৈ তেওঁলোক মন্বন্তৰৰ অধিপতি (মনু) হ’ল।
Verse 29
एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥
কবি, মহাবীৰ আৰু সৱন আদি পুত্ৰসকল পৰমহংস-আশ্ৰমত সম্পূৰ্ণভাৱে শিক্ষিত হোৱাৰ পাছত জগত্পতি মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতে একাদশ অৰ্বুদ বছৰ ধৰি সমগ্ৰ বিশ্ব শাসন কৰিলে। তেওঁ যেতিয়া নিজৰ দুটা প্ৰবল বাহুৰে ধনুৰ ডোৰাত বাণ স্থিৰ কৰিবলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰিল, তেতিয়া ধৰ্ম-নিয়মৰ বিৰোধী সকলো প্ৰতিপক্ষ তেওঁৰ অতুল শাসন-পরাক্ৰম দেখি ভয়তে পলাই গ’ল। তেওঁ প্ৰিয় পত্নী বৰ্হিষ্মতীক গভীৰ স্নেহে ভাল পাইছিল; দিন বাঢ়াৰ লগে লগে তেওঁলোকৰ দাম্পত্য-আনন্দো বৃদ্ধি পালে। ৰাণীৰ সাজসজ্জা, চলাফেরা, উঠা, হাঁহি, মৃদু দৃষ্টি আৰু ক্ৰীড়া আদি নাৰীসুলভ ভাৱভংগীয়ে তেওঁৰ তেজ বৃদ্ধি কৰিলে; সেয়ে মহাত্মা হয়েও তেওঁ যেন সাধাৰণ পুৰুষৰ দৰে তাৰ আচৰণত মুগ্ধ হৈ বিবেক হেৰোৱা যেন দেখা গ’ল, কিন্তু বাস্তৱতে তেওঁ মহান আত্মাই আছিল।
Verse 30
यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥
ভগবান আদিত্যই সুমেৰু পৰ্বতক পৰিক্ৰমা কৰি ভূপৃষ্ঠক অর্ধেক অংশতহে আলোকিত কৰে আৰু অর্ধেক অংশ অন্ধকাৰত ঢাকি ৰাখে; এই অৱস্থা ভগৱদুপাসনাৰ দ্বাৰা লাভ কৰা অতিমানৱীয় প্ৰভাৱসম্পন্ন প্ৰিয়ব্ৰতক সন্তুষ্ট নকৰিলে। তেওঁ স্থিৰ কৰিলে—“য’ত ৰাতি, তাতো মই দিন কৰিম।” তাৰপিছত তেওঁ জ্যোতির্ময় সমবেগ ৰথত আৰূঢ় হৈ সূৰ্যদেৱৰ কক্ষপথ অনুসৰণ কৰি সাতবাৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে, যেন দ্বিতীয় সূৰ্য।
Verse 31
ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥
প্ৰিয়ব্ৰতে সূৰ্যৰ পিছে ৰথ চলাওঁতে ৰথচক্ৰৰ নেমিয়ে যি গভীৰ খাত সৃষ্টি কৰিলে, সেয়াই পাছত সাতটা সমুদ্ৰ হ’ল; আৰু সেই কাৰণেই ভূ-মণ্ডল সাতটা দ্বীপত বিভক্ত হ’ল।
Verse 32
जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्लृप्ता: ॥ ३२ ॥
দ্বীপসমূহৰ নাম জম্বু, প্লক্ষ, শাল্মলি, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ। প্ৰতিটো দ্বীপ আগৰ দ্বীপতকৈ ক্ৰমে দ্বিগুণ ডাঙৰ; আৰু প্ৰতিটোৰ চাৰিওফালে এটা দ্ৰৱ পদাৰ্থ আছে, তাৰ পাছতেই পৰৱৰ্তী দ্বীপ অৱস্থিত।
Verse 33
क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥
সাতটা সমুদ্ৰত ক্ৰমে লৱণজল, ইক্ষুৰস (উখুৰ ৰস), সুৰা, ঘৃত, ক্ষীৰ (দুধ), দধিমণ্ড (মথিত দহিৰ সাৰ/মঠা) আৰু শুদ্ধ মিঠা পানীয় জল আছে। এই সাত সমুদ্ৰে সাত দ্বীপক পৰিখাৰ দৰে চাৰিওফালে ঘেৰি ৰাখে, আৰু প্ৰতিটো সমুদ্ৰৰ প্ৰস্থ সেই দ্বীপৰ সমান যাক ই ঘেৰে। ৰাণী বৰ্হিষ্মতীৰ স্বামী মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতে জম্বু আদি দ্বীপসমূহৰ শাসন নিজৰ পুত্ৰসকল—আগ্নীধ্ৰ, ইধ্মজিহ্ব, যজ্ঞবাহু, হিৰণ্যৰেতা, ঘৃতপৃষ্ঠ, মেধাতিথি আৰু বীতিহোত্ৰ—ক ক্ৰমে একেকটা দ্বীপৰ একেকজন অধিপতি কৰি দান কৰিলে।
Verse 34
दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥
তাৰ পিছত ৰজা প্ৰিয়ব্ৰতে নিজৰ কন্যা ঊৰ্জস্বতীক উশনস্ (শুক্ৰাচাৰ্য)ৰ সৈতে বিবাহ দিলে। তেওঁৰ গৰ্ভত কাব্যসুতা দেবযানী নামে কন্যা জন্মিল।
Verse 35
नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন! যিয়ে উৰুক্ৰম ভগৱানৰ পদপদ্মৰ ধূলিৰ আশ্ৰয় লয়, সি ক্ষুধা, তৃষ্ণা, শোক, মোহ, জৰা আৰু মৃত্যু—এই ছয় ঢৌ অতিক্ৰম কৰি মন আৰু পঞ্চেন্দ্ৰিয় জয় কৰে। কিন্তু শুদ্ধ ভক্তৰ বাবে ই আশ্চৰ্য নহয়; কিয়নো চাণ্ডালেও একবাৰ ভগৱানৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিলেই তৎক্ষণাৎ বন্ধনমুক্ত হয়।
Verse 36
स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥
অপৰিমিত বল-পরাক্ৰমসম্পন্ন মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতে এদিন ভাবিলে—দেৱৰ্ষি নাৰদৰ চৰণত আত্মসমৰ্পণ কৰি কৃষ্ণচেতনাৰ পথত থাকিলেও, গুণপ্ৰবাহৰ সংসৰ্গে মই পুনৰ ভৌতিক কৰ্মত জড়াই পৰিছোঁ। তেতিয়া তেওঁৰ মন অস্থিৰ হ’ল আৰু বৈৰাগ্যভাৱে তেওঁ ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 37
अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥
তেতিয়া ৰজাই নিজকে ধিক্কাৰ দি ক’লে—হায়! মই কিমান অসাধু আচৰণ কৰিলোঁ; ইন্দ্ৰিয়ৰ বশ হৈ অবিদ্যাই ৰচনা কৰা বিষম বিষয়ৰ অন্ধকূপত পৰি গ’লোঁ। যথেষ্ট, যথেষ্ট! এতিয়া আৰু ভোগ নহয়। চাওক, মই পত্নীৰ হাতত নাচি থকা বান্দৰৰ দৰে বিনোদনৰ খেলনা হৈ পৰিছোঁ; ধিক্ ধিক্ মোক।
Verse 38
परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥
পৰমদেৱ ভগৱানৰ কৃপাৰে মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ চেতনা পুনৰ জাগ্ৰত হ’ল। তেওঁ আজ্ঞাকাৰী পুত্ৰসকলৰ মাজত যথোচিতভাৱে পৃথিৱীৰ সকলো সম্পত্তি ভাগ কৰি দিলে। যাৰ সৈতে তেওঁ বহু ভোগ কৰিছিল সেই মহিষীকেও, আৰু মহাবৈভৱময় ৰাজ্যকেও, যেন মৃতদেহ ত্যাগ কৰাৰ দৰে পৰিত্যাগ কৰিলে। হৃদয়ত বৈৰাগ্য স্থাপন কৰি আৰু হৰিৰ লীলানুভৱৰ প্ৰভাৱে হৃদয় শুদ্ধ কৰি, তেওঁ পুনৰ ভগৱদ্ভক্ত নাৰদৰ পদবীৰ পথ অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 39
तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥
তেওঁৰ বিষয়ে এই প্ৰসিদ্ধ শ্লোকসমূহ— ঈশ্বৰৰ শক্তি নোহোৱাকৈ মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ এনে কৰ্ম কোনে কৰিব পাৰে? তেওঁ ৰথচক্ৰৰ ৰেখাৰে যেন ছাঁ কাটি সাত সাগৰৰ সীমা প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 40
भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्गिरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥
যিজনে নদী, পৰ্বত আৰু অৰণ্য আদিৰে পৃথিৱীৰ বিন্যাস স্থিৰ কৰিলে, আৰু প্ৰজাৰ শান্তিৰ বাবে দ্বীপে দ্বীপে বিভাগ কৰি সীমাৰেখা স্থাপন কৰিলে।
Verse 41
भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥
ভৌম, দিব্য আৰু মানৱ— কৰ্মযোগে লাভ কৰা যি মহিমা, নাৰদমুনিৰ প্ৰিয় ভক্ত মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতে তাক নৰকসম বুলি গণিলে; তথাপি তেওঁ ধৰ্মময় যশ অৰ্জন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Because Brahmā establishes that the Supreme Lord’s order is unavoidable for all beings—from Brahmā to an ant. Priyavrata accepted rulership not from personal desire but as service to the divine plan and to his superiors (Manu, Brahmā), while keeping his consciousness sheltered at the Lord’s lotus feet. This preserves bhakti while fulfilling dharma.
The chapter distinguishes uncontrolled wandering from controlled household discipline: the true danger is the unconquered mind and senses (the ‘six co-wives’). A self-satisfied, learned person who systematically conquers the mind and senses can live as a gṛhastha without being harmed, treating karmic happiness and distress like a dream—without generating new bondage.
They are Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara, each surrounded by corresponding oceans of salt water, sugarcane juice, liquor, ghee, milk, yogurt, and sweet water. They are narrated to show the cosmic-scale effects of a devotee-king acting under divine empowerment, and to transition Canto 5 into its broader cosmographical exposition.
Because resistance to one’s prescribed duty can subtly become envy toward the Lord’s governance—treating divine arrangement as negotiable. Brahmā reframes duty as alignment with the Supreme will: obedience without ego preserves devotion, whereas refusal can mask personal preference as spirituality.