Adhyaya 5
Nimi Questions the Yogendras: Varṇāśrama’s Purpose, Ritualism’s Fall, and Yuga-Avatāras with Kali-yuga Saṅkīrtana
ৰাজা নিমিয়ে যোগেন্দ্ৰসকলক সোধে—যিসকলে হৰিৰ পূজা অৱহেলা কৰে তেওঁলোকৰ গতি কি। চমস ক’লে যে বৰ্ণাশ্ৰম ভগৱানৰ পৰাই উদ্ভৱ; তেওঁৰ অবমাননাই আধ্যাত্মিক আৰু কৰ্মবন্ধনজনিত পতন আনে, বিশেষকৈ যেতিয়া বৈদিক কৰ্মকাণ্ড শুদ্ধিৰ বাবে নহয়, কাম, অহংকাৰ, হিংসা আৰু গৃহাসক্তিৰ বাবে কৰা হয়। ঋষিসকলে স্পষ্ট কৰে যে কাম-ভোগ, মাংস আৰু মদ্য আদি বিষয়ে শাস্ত্ৰীয় ছাড় ধীৰে ধীৰে বৈৰাগ্যলৈ নিবলৈ, শোষণৰ অনুমতি দিবলৈ নহয়; নিষ্ঠুৰতা আৰু ভণ্ড-ধৰ্ম নৰকীয় প্ৰতিক্ৰিয়াত বেঁধে ৰাখে। তাৰ পিছত নিমিয়ে যুগ অনুসৰি ভগৱানক কেনেকৈ আৰাধনা কৰা হয় সোধে। কৰভাজনে সত্যযুগত ধ্যান, ত্ৰেতাত যজ্ঞ, দ্বাপৰত বৈদিক-তান্ত্ৰিক বিধিৰে অৰ্চনা, আৰু কলিযুগত শ্ৰেষ্ঠ উপায়—কৃষ্ণনামৰ সমবেত সংকীৰ্তন—বৰ্ণনা কৰি নাম-প্ৰচাৰ কৰা কলিযুগ অৱতাৰৰ কথাও সূচায়। অধ্যায়ৰ শেষত কলিৰ বিশেষ সুলভতা, দক্ষিণ ভাৰতত ভক্তিৰ বিস্তাৰ, আৰু মুকুন্দত পূৰ্ণ শৰণ ল’লে অন্য সকলো ঋণৰ পৰা মুক্তি—এইবোৰ প্ৰশংসা কৰি ভক্তিতত্ত্বৰ বিস্তৃত স্থাপনালৈ কাহিনী আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
শ্ৰীৰাজাই ক’লে: হে যোগেন্দ্ৰসকল, আপোনালোক আত্মবিদ্যাত পৰম নিপুণ; যিসকলে সাধাৰণতে ভগৱান হৰিৰ ভজন নকৰে, যিসকলৰ কামনা অশান্ত আৰু আত্মসংযমহীন—তেওঁলোকৰ গতি কি?
Verse 2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
শ্ৰীচমসে ক’লে: বিশ্বৰূপ পুৰুষৰ মুখ, বাহু, ঊৰু আৰু পদৰ পৰা—গুণৰ ভিন্ন সংযোগে—ব্ৰাহ্মণাদি চাৰিটা বৰ্ণ জন্মিল; আৰু লগতে চাৰিটা আশ্ৰমো উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
এই বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ যি কোনো সদস্যে নিজৰ সৃষ্টিৰ উৎস সাক্ষাৎ ঈশ্বৰ পুৰুষোত্তমক ভজন নকৰে বা অৱজ্ঞা কৰে, তেওঁ নিজৰ স্থানৰ পৰা পতিত হৈ অধোগতিলৈ যায়।
Verse 4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
কিছুমান লোক হৰিকথাৰ পৰা দূৰ আৰু অচ্যুতৰ কীৰ্তনৰ পৰাও দূৰ; নাৰী, শূদ্ৰ আদি এনে লোক আপোনালোকৰ দৰে মহাপুৰুষৰ কৰুণাৰ যোগ্য।
Verse 5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
হে ৰাজন, ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যসকলে শ্ৰৌত দীক্ষাৰে দ্বিজত্ব লাভ কৰি হৰিৰ পদপদ্মৰ ওচৰলৈ আহিলেও, আম্নায়বাদত মোহিত হৈ জড় দৰ্শনত বিভ্ৰান্ত হয়।
Verse 6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
কৰ্মতত্ত্বত অজ্ঞ, অহংকাৰত স্তব্ধ, মূৰ্খ হলেও নিজকে পণ্ডিত বুলি মানে—বেদৰ মধুৰ বাক্যত উল্লসিত হৈ দেৱতাসকলৰ আগত চাটুকাৰ অনুৰোধ কৰে।
Verse 7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
ৰজোগুণৰ প্ৰভাৱত তেওঁলোক ভয়ংকৰ সংকল্পধাৰী, অতিশয় কামুক আৰু সাপৰ দৰে ক্ৰোধী হয়। দম্ভী, অহংকাৰী আৰু পাপী হৈ অচ্যুতপ্ৰিয় ভক্তসকলক উপহাস কৰে।
Verse 8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
তেওঁলোকে ভগৱানৰ উপাসনা ত্যাগ কৰি ঘৰত স্ত্ৰীসকলকেই যেন পূজা কৰে; ফলত ঘৰবোৰ মৈথুনপৰায়ণ হয়। এনে গৃহস্থসকলে পৰস্পৰে তেনে আশীৰ্বাদ দি উৎসাহিত কৰে। দেহধাৰণৰ বাবে যজ্ঞক উপায় বুলি ধৰি, অন্নবিতৰণ আৰু দক্ষিণাবিহীন অনধিকৃত যজ্ঞ কৰে আৰু ফল নাজানি ছাগলী আদি পশুক নিৰ্দয়ভাৱে হত্যা কৰে।
Verse 9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
ধন, ঐশ্বৰ্য, উচ্চ বংশ, বিদ্যা, ত্যাগ, ৰূপ, বল আৰু বৈদিক কৰ্মসফলতাৰ পৰা জন্মা মিথ্যা গৰ্বে তেওঁলোকৰ বুদ্ধি অন্ধ হয়। সেই মদত তেওঁলোকে পৰমেশ্বৰ আৰু হৰিপ্ৰিয় ভক্তসকলক নিন্দা-অৱমাননা কৰে।
Verse 10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
ভগৱান প্ৰতিটো দেহধাৰীৰ হৃদয়ত চিৰস্থায়ীভাৱে অৱস্থিত, তথাপি আকাশৰ দৰে অসঙ্গ হৈ পৃথক থাকে। বেদত তেওঁৰ মহিমা গীত; কিন্তু অল্পবুদ্ধিয়ে শুনিব নোখোজে, ভোগ-মনগঢ়া কথাত সময় নষ্ট কৰে।
Verse 11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
এই জগতত জীৱ স্বভাৱতে কাম, মাংস আৰু মদ্যসেৱালৈ ঢলে; সেয়ে শাস্ত্ৰে ইয়াক উৎসাহ নেদিয়ে। বিবাহ, যজ্ঞবলি আৰু বিধিপূৰ্বক সুৰাগ্ৰহণৰ ব্যৱস্থাো শেষত নিবৃত্তি-বৈৰাগ্যৰ বাবেই।
Verse 12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
ধনৰ যথাৰ্থ ফল একমাত্ৰ ধৰ্ম; তাৰ ভিত্তিত জ্ঞান আৰু বিজ্ঞান পক্ব হৈ পৰম সত্যৰ সাক্ষাৎ আৰু শান্তি দিয়ে। কিন্তু ভোগবাদীয়ে ধন গৃহ-পরিয়ালতহে খৰচ কৰে আৰু নেদেখে যে অজেয় মৃত্যু শীঘ্ৰে এই দুর্বল দেহ ধ্বংস কৰিব।
Verse 13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
বৈদিক বিধি অনুসাৰে যজ্ঞত অৰ্পিত সুৰা পিছত পান নহয়, কেৱল গন্ধ গ্ৰহণৰ বাবে। তেনেদৰে পশুবলি অনুমোদিত, কিন্তু ব্যাপক হত্যাৰ বিধান নাই। যৌনতাো বিবাহত সন্তানৰ বাবে, ভোগৰ বাবে নহয়; কিন্তু অল্পবুদ্ধিয়ে এই বিশুদ্ধ স্বধৰ্ম নুবুজে।
Verse 14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
যিসকল পাপীয়ে প্ৰকৃত ধৰ্মতত্ত্ব নাজানে, তথাপি নিজকে অতি ধৰ্মিক বুলি মানি, বিশ্বাসী নিৰ্দোষ পশুৰ ওপৰত নিৰ্ভয়ে হিংসা কৰে—পৰজন্মত সেই পশুৱেই তেওঁলোকক ভক্ষণ কৰিব।
Verse 15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
বদ্ধ জীৱসকলে নিজৰ মৃতদেহ-সদৃশ দেহ আৰু তাৰ সৈতে জড়িত আত্মীয়-স্বজন আৰু সামগ্ৰীত গভীৰ স্নেহে আবদ্ধ হয়। এই অহংকাৰী মূঢ় অৱস্থাত তেওঁলোকে অন্য জীৱ আৰু সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত ভগৱান হৰিৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা-দ্বেষ কৰে; সেই অপৰাধে ক্ৰমে নৰকলৈ পতিত হয়।
Verse 16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
যিসকলে কৈবল্য-জ্ঞান লাভ কৰা নাই, তথাপি সম্পূৰ্ণ ঘোৰ অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰত ডুবি যোৱা নাই, তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধৰ্ম-অৰ্থ- কাম—এই ত্ৰিবৰ্গীয় পথ অনুসৰণ কৰে। পৰমাৰ্থ চিন্তা কৰিবলৈ অৱকাশ নথকাৰ বাবে তেওঁলোকে নিজৰ আত্মাৰেই ঘাতক হয়।
Verse 17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
এই আত্মহনকসকল কেতিয়াও শান্ত নহয়, কিয়নো অজ্ঞানে জ্ঞানমানি হৈ তেওঁলোকে ভাবে যে মানৱ বুদ্ধিৰ উদ্দেশ্য কেৱল ভৌতিক জীৱনৰ বিস্তাৰ। প্ৰকৃত আধ্যাত্মিক কৰ্তব্য অৱহেলা কৰি তেওঁলোকে সদায় কষ্ট পায়; ডাঙৰ আশা-সপোন থাকিলেও কালৰ অনিবার্য গতি সেয়া ধ্বংস কৰে।
Verse 18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
যিসকলে বাসুদেৱৰ পৰা পৰাঙ্মুখ, তেওঁলোকে প্ৰভুৰ মায়াশক্তিয়ে ৰচনা কৰা ঘৰ, সন্তান, বন্ধু আৰু স্ত্ৰীসকলত আসক্ত হয়। শেষত কালবশত তেওঁলোকে সেয়া সকলো ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয় আৰু অনিচ্ছাতেও ঘোৰ অন্ধকাৰময় অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
শ্ৰী ৰজা (নিমি) সুধিলে—প্ৰত্যেক যুগত সেই ভগৱান কোন কালে, কোন বৰ্ণত আৰু কেনে ৰূপে প্ৰকাশ পায়? আৰু মানৱসমাজত তেওঁ কোন নামৰে আৰু কোন বিধি-নিয়মে পূজিত হয়? অনুগ্ৰহ কৰি ইয়াত কওক।
Verse 20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
শ্ৰী কৰভাজনে ক’লে—কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি—এই চাৰিযুগতে কেশৱ নানা বৰ্ণ, নাম আৰু ৰূপ ধৰি নানা বিধিৰে পূজিত হয়।
Verse 21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
সত্যযুগত ভগৱান শ্বেতবৰ্ণ, চতুৰ্বাহু, জটাধাৰী আৰু বল্কলবস্ত্ৰধাৰী। তেওঁ কৃষ্ণমৃগচৰ্ম, উপবীত, জপমালা আৰু ব্ৰহ্মচাৰীৰ দণ্ড-কমণ্ডলু ধাৰণ কৰে।
Verse 22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
সেই সময়ত মানুহ শান্ত, নিৰ্বৈৰ, সকলো জীৱৰ সুহৃদ আৰু সমভাবী হয়। তেওঁলোকে তপস্যা, শম (মন-নিয়ন্ত্ৰণ) আৰু দম (ইন্দ্ৰিয়-নিয়ন্ত্ৰণ) দ্বাৰা পৰম দেৱক পূজা কৰে।
Verse 23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
সত্যযুগত ভগৱানক হংস, সুপৰ্ণ, বৈকুণ্ঠ, ধৰ্ম, যোগেশ্বৰ, অমল, ঈশ্বৰ, পুৰুষ, অব্যক্ত আৰু পৰমাত্মা—এই নামসমূহে গীত কৰা হয়।
Verse 24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
ত্ৰেতাযুগত ভগৱান ৰক্তবৰ্ণে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়। তেওঁ চতুৰ্বাহু, সোণালী কেশধাৰী আৰু ঋগ্-সাম-যজুৰ—তিন বেদৰ দীক্ষাৰ প্ৰতীক ত্ৰিমেখলা ধাৰণ কৰে। যজ্ঞক্ৰিয়াৰ উপাসনা-জ্ঞানৰূপে তেওঁৰ লক্ষণ স্ৰুক্, স্ৰুৱা আদি যজ্ঞোপকৰণ।
Verse 25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
ত্রেতা-যুগত ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু পৰম সত্য জানিবলৈ আগ্ৰহী মানুহে ত্ৰয়ী বেদত বৰ্ণিত যজ্ঞবিধিৰ দ্বাৰা, সকলো দেৱতাক নিজৰ ভিতৰত ধাৰণ কৰা ভগৱান হৰিক পূজা কৰে।
Verse 26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
ত্রেতা-যুগত ভগৱানক বিষ্ণু, যজ্ঞ, পৃশ্নিগৰ্ভ, সৰ্বদেৱ, উৰুক্ৰম, বৃষাকপি, জয়ন্ত আৰু উৰুগায়—এই নামসমূহে কীৰ্তন কৰা হয়।
Verse 27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
দ্বাপৰ-যুগত ভগৱান শ্যামবৰ্ণ হৈ পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি অৱতীৰ্ণ হয়; শ্ৰীৱৎস আদি চিহ্ন আৰু বিশেষ অলংকাৰ-লক্ষণে তেওঁৰ দিব্য দেহ চিনাক্ত হয়, আৰু তেওঁ নিজৰ অস্ত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।
Verse 28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
হে নৃপ! দ্বাপৰ-যুগত পৰম পুৰুষক জানিবলৈ ইচ্ছুক মানুহে, মহাৰাজক সন্মান কৰা ভাৱত, বেদ আৰু তন্ত্ৰ—উভয়ৰ বিধান অনুসাৰে পূজা কৰে।
Verse 29
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
হে বাসুদেৱ, আপোনাক নমস্কাৰ; হে সঙ্কর্ষণ, আপোনাক নমস্কাৰ; হে প্ৰদ্যুম্ন, হে অনিরুদ্ধ, হে ভগৱান—আপোনাক প্ৰণাম। হে নাৰায়ণ ঋষি, হে মহাত্মা পুৰুষ, হে বিশ্বেশ্বৰ, হে বিশ্বস্বরূপ, হে সৰ্বভূতান্তৰাত্মা—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
হে পৰমেশ্বৰ বাসুদেৱ! আপোনালৈ নমস্কাৰ; আৰু আপোনাৰ ৰূপ শংকৰ্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিৰুদ্ধলৈও নমস্কাৰ। হে ভগৱান, আপোনালৈ পুনঃপুনঃ প্ৰণাম। হে নাৰায়ণ ঋষি, হে মহাপুৰুষ, হে বিশ্বেশ্বৰ, হে বিশ্বস্বৰূপ, হে সৰ্বভূতান্তৰ্যামী—আপোনালৈ নমঃ।
Verse 31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
হে উৰ্বীশ ৰাজন! এইদৰে দ্বাপৰযুগত লোকসকলে জগদীশ্বৰক স্তৱ কৰিছিল। আৰু কলিযুগতো বিভিন্ন শাস্ত্ৰীয় তন্ত্ৰ-বিধান অনুসৰি ভগৱানক আৰাধনা কৰে—এতিয়া মোৰ পৰা ই শুনা।
Verse 32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
কলিযুগত সুমেধাৱী লোকসকলে প্ৰধানকৈ সংকীৰ্তন-যজ্ঞৰ দ্বাৰা সেই অৱতাৰক আৰাধনা কৰে, যি সদায় কৃষ্ণনাম গায়। তেওঁ কৃষ্ণবৰ্ণ, কিন্তু তেওঁৰ কান্তি শ্যাম নহয়; তেওঁ স্বয়ং কৃষ্ণ। তেওঁ অঙ্গ-উপাঙ্গ, অস্ত্ৰ আৰু পাৰ্ষদসহ উপস্থিত।
Verse 33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি মহাপুৰুষ; মই আপোনাৰ পদ্মচৰণ বন্দনা কৰোঁ—সেইবোৰেই সদা ধ্যানযোগ্য। সেই চৰণে জড়জীৱনৰ অপমান আৰু ক্লেশ নাশ কৰে আৰু জীৱৰ পৰম কামনা—শুদ্ধ প্ৰেমভক্তি—দান কৰে। সেইবোৰ সকলো তীৰ্থৰ আশ্ৰয়, ভক্তিমাৰ্গৰ সাধুসকলৰ আধাৰ; শিৱ আৰু ব্ৰহ্মাৰ দৰে দেবতাও সেগুলিক নমস্কাৰ কৰে। আপুনি প্ৰণতক ৰক্ষা কৰে, দাসৰ দুঃখ হৰণ কৰে; আপোনাৰ চৰণ জন্ম-মৃত্যুৰ সাগৰ পাৰ কৰোৱা নাও।
Verse 34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
হে মহাপুৰুষ! মই আপোনাৰ পদ্মচৰণ বন্দনা কৰোঁ। আপুনি সেই ৰাজ্যলক্ষ্মী আৰু ঐশ্বৰ্য ত্যাগ কৰিলে, যি ত্যাগ কৰা অতি দুৰূহ আৰু যাক দেবতাসকলেও কামনা কৰে। ধৰ্মত অচল হৈ, আৰ্য (ব্ৰাহ্মণ) বচন/শাপ মানি আপুনি অৰণ্যলৈ গ’ল। কৰুণাবশে আপুনি মায়ামৃগৰ পিছে ধাৱমান পতিত জীৱসকলক অনুসৰণ কৰিলে, আৰু একে সময়তে আপোনাৰ প্ৰিয় অভিলষিত—শ্যামসুন্দৰ—ক সন্ধান কৰাতো লীন থাকিল।
Verse 35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন, যুগ অনুসাৰে ভগৱান হৰি বিভিন্ন নাম-ৰূপে প্ৰকাশ পায়; জ্ঞানী মানুহে সেই যুগানুৰূপ নাম-ৰূপতেই তেওঁৰ পূজা কৰে, কিয়নো তেওঁ সকলো শ্ৰেয়ৰ দাতা।
Verse 36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
গুণজ্ঞানী আৰু সাৰগ্ৰাহী আৰ্যজন কaliyugক সন্মান কৰে; কিয়নো এই যুগত কেৱল সংকীৰ্তনেৰে জীৱনৰ পৰম সিদ্ধি সহজে লাভ হয়।
Verse 37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
এই সংসাৰত ভ্ৰমি থকা দেহধাৰীসকলৰ বাবে ইয়াতকৈ ডাঙৰ লাভ নাই—ভগৱানৰ সংকীৰ্তন; ইয়াৰ দ্বাৰা পৰম শান্তি লাভ হয় আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ সংসাৰ নাশ হয়।
Verse 38
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, কৃতাদি যুগৰ প্ৰজাই কaliyugত জন্ম ল’বলৈ ইচ্ছা কৰে; কিয়নো কলিত নাৰায়ণ-পরায়ণ ভক্ত থাকিব—তেওঁলোক বহু ঠাইত থাকিব, কিন্তু দ্ৰাবিড় দেশত বিশেষকৈ অধিক হ’ব।
Verse 39
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
য’ত তাম্ৰপৰ্ণী, কৃতমালা, পয়স্বিনী, মহাপুণ্যা কাবেৰী আৰু প্ৰতীচী মহানদী বৈ যায়।
Verse 40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, কৃতযুগ আদি যুগৰ প্ৰজাসকলে কলিযুগত জন্ম ল’বলৈ আকাঙ্ক্ষা কৰে; কিয়নো কলিত নাৰায়ণ-পরায়ণ বহু ভক্ত হ’ব, বিশেষকৈ দ্ৰাবিড় দেশত। তাম্ৰপৰ্ণী, কৃতমালা, পয়স্বিনী, মহাপুণ্য কাবেৰী আৰু প্রতীচী মহানদীৰ পবিত্ৰ জল পান কৰা মানুহসকল প্ৰায়ে বাসুদেৱৰ নিৰ্মলচিত্ত ভক্ত হয়।
Verse 41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
হে ৰাজন, যিজনে সকলো জড় কৰ্তব্য ত্যাগ কৰি সৰ্বশৰণ্য মুকুন্দৰ পদপদ্মত সম্পূৰ্ণ আশ্ৰয় লৈছে, সি দেৱতা, মহর্ষি, জীৱ, আত্মীয়-বন্ধু, মানুহ বা পিতৃসকলৰ দাসো নহয়, ঋণীও নহয়। কিয়নো এই সকলোয়ে পৰমেশ্বৰৰ অংশ; সেয়ে প্ৰভু-সেৱাত আত্মসমৰ্পিতজনক পৃথককৈ তেওঁলোকক সেৱা কৰিব নালাগে।
Verse 42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
যিজনে আন সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি প্ৰিয় ভক্তৰ দৰে পৰমেশ্বৰ হৰিৰ পদমূল ভজে, সি প্ৰভুৰ অতি প্ৰিয়। এনে শৰণাগতজন অজানিতে কেতিয়াবা পাপকর্মত পতিত হলেও, সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত ভগৱান তৎক্ষণাৎ সেই পাপৰ প্ৰতিক্ৰিয়া দূৰ কৰে।
Verse 43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
শ্ৰী নাৰদ মুনি ক’লে—এইদৰে ভাগৱত-ধৰ্মৰ তত্ত্ব শুনি মিথিলাৰ ৰজা নিমি পৰম সন্তুষ্ট হ’ল আৰু যজ্ঞাচাৰ্যসকলৰ সৈতে জয়ন্তীৰ পুত্ৰ মুনিসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Verse 44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
তাৰ পিছত সেই সিদ্ধ মুনিসকল সকলোৰে চকুৰ সন্মুখতে অন্তৰ্ধান হ’ল। ৰজা নিমিয়ে তেওঁলোকৰ পৰা শিকাৰ ধৰ্মনীতি শ্ৰদ্ধাৰে পালন কৰিলে আৰু এইদৰে পৰম গতি—ভগৱৎপ্ৰাপ্তি—লাভ কৰিলে।
Verse 45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
হে মহাভাগ বসুদেৱ, তুমি শুনা ভাগৱত-ধৰ্মসমূহ শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰি আচৰণ কৰা; নিঃসঙ্গ হৈ তুমি পৰম পদ লাভ কৰিবা।
Verse 46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
তোমালোক দম্পতি দুজনৰ যশে সঁচাকৈ জগত ভৰি পৰিছে; কিয়নো ভগৱান ঈশ্বৰ হৰি তোমালোকৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈছে।
Verse 47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
কৃষ্ণক পুত্ৰ বুলি গ্ৰহণ কৰি তোমালোকে যি পুত্ৰস্নেহ প্ৰকাশ কৰিছা—দৰ্শন, আলিঙ্গন, কথোপকথন, একেলগে শয়ন-আসন আৰু ভোজন—এই স্নেহময় সান্নিধ্যত তোমালোকৰ অন্তৰ সম্পূৰ্ণ পবিত্ৰ হৈছে; তোমালোক সিদ্ধ।
Verse 48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
শিশুপাল, পৌণ্ড্ৰক, শাল্ব আদি বৈৰী ৰজাসকলেও শয়ন-আসন আদি অৱস্থাত কৃষ্ণৰ গতি, লীলা, ভক্তসকলৰ প্ৰতি প্ৰেমদৃষ্টি আদি ঈৰ্ষাৰে ধ্যান কৰিছিল; এইদৰে সদা কৃষ্ণত লীন হৈ তেওঁলোকেও প্ৰভুৰ ধামত মুক্তি লাভ কৰিলে। তেন্তে অনুকূল প্ৰেমভাৱে সদায় কৃষ্ণত মন স্থিৰ কৰা লোকৰ কৃপাফলৰ কথা কি ক’ব!
Verse 49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
কৃষ্ণক সাধাৰণ শিশু বুলি নাভাবিবা; তেওঁ সৰ্বাত্মা, অব্যয়, পৰমেশ্বৰ ভগৱান। মায়াৰ দ্বাৰা মানুহ-ভাব ধৰি নিজৰ অচিন্ত্য ঐশ্বৰ্য গোপন কৰি ৰাখিছে।
Verse 50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
পৃথিৱীৰ ভাৰ হোৱা অসুৰ-স্বভাৱ ৰজাসকলক বিনাশ কৰিবলৈ আৰু সাধু ভক্তসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ ভগৱান অৱতীৰ্ণ হল। তেওঁৰ কৃপাৰে দুষ্ট আৰু ভক্ত—উভয়েই মুক্তি লাভ কৰে; সেয়ে তেওঁৰ দিব্য যশ সকলো লোকত বিস্তৃত।
Verse 51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এই কথা শুনি মহাভাগ্যবান বসুদেৱ অতি বিস্মিত হল। আৰু মহাভাগ্যা দেবকীৰ সৈতে দুয়োজনে হৃদয়ত সোমোৱা মোহ আৰু উদ্বেগ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
যি কোনো একাগ্ৰচিত্তে এই পুণ্য ইতিহাস ধাৰণ কৰি মনন কৰে, সি এই জীৱনতেই সকলো কলুষ ধুই শুদ্ধ হয় আৰু পৰব্ৰহ্ম-সিদ্ধিৰ যোগ্য হয়।
Frequently Asked Questions
Because the chapter targets karma-kāṇḍa pursued under rajas for pride, lust, and violence—where sacrifice becomes a tool for sense-gratification and demigod-appeasement rather than a purification meant to culminate in Hari-bhakti. The Vedic allowances (marriage, sacrificial meat, ritual wine) are framed as regulated concessions designed to lead to renunciation (nivṛtti) and devotion, not as independent goals.
It presents a yuga-wise progression: Satya-yuga emphasizes meditation and sense-control with the Lord described as white and ascetic; Tretā-yuga emphasizes yajña taught in the three Vedas with the Lord described as red and sacrificially equipped; Dvāpara-yuga emphasizes regulated arcana honoring the Lord as a royal person, integrating Vedic and tantric prescriptions with the Lord described as dark-blue with ornaments and weapons; Kali-yuga emphasizes saṅkīrtana—congregational chanting of Kṛṣṇa’s names—as the most accessible means to perfection.
The verse describes an incarnation who promotes congregational chanting of Kṛṣṇa’s names, is Kṛṣṇa Himself though not blackish in complexion, and is accompanied by associates and confidential companions. In the Gauḍīya Vaiṣṇava reading, this is understood as Śrī Caitanya Mahāprabhu, the yuga-avatāra who inaugurates the saṅkīrtana movement.
It means that when one takes exclusive shelter of Mukunda and serves Him directly, one fulfills the ultimate obligation to all beings because all are parts of the Supreme. Thus separate, independent servicing of demigods, forefathers, or social claims is no longer binding as a debt; devotion to the Lord becomes the integrating fulfillment of duties.