Adhyaya 29
Bhakti as the Easy and Supreme Yoga: Seeing Kṛṣṇa in All and Uddhava’s Departure to Badarikāśrama
উদ্ধৱ-গীতাৰ উপসংহাৰত উদ্ধৱে কয় যে চঞ্চল মন থকা লোকৰ বাবে শাস্ত্ৰীয় যোগত মনোনিগ্ৰহ কঠিন; সেয়ে তেওঁ সহজ আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য পথ বিচাৰে। তেওঁ একান্ত শৰণাগতিৰ মহিমা গায়—ৰামৰ হনুমানৰ প্ৰতি বিশেষ স্নেহ উদাহৰণ দি—আৰু ভগৱানৰ কৃপা বাহ্য আচার্য আৰু অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা ৰূপে প্ৰকাশ পায় বুলি স্তুতি কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে মৃত্যুজয়ী ভক্তি-সাধনা বৰ্ণনা কৰে: নিৰন্তৰ স্মৰণ, নিজৰ কৰ্তব্য তেওঁক অৰ্পণ, তীৰ্থ আৰু ভক্তসঙ্গৰ ওচৰত বাস, আৰু উৎসৱত কীৰ্তন তথা জনসম্মুখ পূজা। মূল অনুশীলন ‘সমদৰ্শন’—সকলো জীৱত পৰমাত্মাক দেখা—ইয়াৰ ফলত বিনয়, সন্মানজনক আচৰণ, আৰু ঈৰ্ষ্যা-অহংকাৰৰ দ্ৰুত নাশ হয়; সিদ্ধি নোহোৱালৈকে মন-বাক্য-কায়াৰে পূজা চলি থাকে। কৃষ্ণে কয় এই পথ তেওঁৰেই স্থাপিত, অব্যয়; শ্ৰৱণ-প্ৰচাৰৰ প্ৰশংসা কৰে, কিন্তু অযোগ্যক উপদেশ দিব নালাগে বুলি সীমা ৰাখে। কৰ্ম, যোগ, ৰাজনীতি বা বাণিজ্যৰে যি ফল বিচৰা হয়, ভক্তৰ বাবে সেয়া ভগৱানত সহজে মেলে; পূৰ্ণ সমৰ্পণে মুক্তি আৰু দিৱ্য ঐশ্বৰ্যসাম্য লাভ হয়। শেষত কৃতজ্ঞ উদ্ধৱে অচঞ্চল ভক্তি বিচাৰে; কৃষ্ণে তেওঁক শুদ্ধি, তপস্যা আৰু ধ্যানৰ বাবে বদৰিকাশ্ৰমলৈ পঠায়, আৰু উদ্ধৱ অশ্ৰুসিক্ত বিৰহে প্ৰস্থান কৰে—প্ৰভুৰ নিবৃত্তি আৰু জ্ঞান-সংৰক্ষণৰ সংক্রমণৰ সৈতে এই অধ্যায় সংযুক্ত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে: হে অচ্যুত প্ৰভু, যাৰ মন নিয়ন্ত্ৰণত নহয় তাৰ বাবে আপুনি বৰ্ণনা কৰা যোগচৰ্যা মই অতি দুৰূহ বুলি ভাবোঁ। অনুগ্ৰহ কৰি সৰলভাৱে কওক—মানুহে কেনেকৈ সহজে ইয়াত সিদ্ধি লাভ কৰিব পাৰে?
Verse 2
प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥
হে পুণ্ডৰীকাক্ষ, সাধাৰণতে যোগীসকলে মন একাগ্ৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে; কিন্তু সমাধি সম্পূৰ্ণ নোহোৱাত সিহঁত বিষণ্ণ হয় আৰু মন-নিগ্ৰহৰ কষ্টত ক্লান্ত হয়।
Verse 3
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥
সেয়ে, হে অৰবিন্দলোচন বিশ্বেশ্বৰ, হংসসদৃশ পৰমহংসসকলে আনন্দ-দুগ্ধ আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় সুখে গ্ৰহণ কৰে। কিন্তু যোগ আৰু কৰ্মৰ কৃতিত্বত গৰ্ব কৰা লোকসকলে আপোনাৰ শৰণ নলয় আৰু আপোনাৰ মায়াত পৰাভূত হয়।
Verse 4
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥
হে অচ্যুত! ইয়াত আচৰিত কি—যে তুমি অনন্য শৰণাগত দাসসকলক অন্তৰঙ্গভাৱে আপোন কৰি লোৱা। ৰামচন্দ্ৰ অৱতাৰতেও, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে নিজৰ দীপ্ত মুকুটৰ আগভাগ তোমাৰ পদপীঠত থ’বলৈ স্পৰ্ধা কৰোঁতে, তুমি হনুমান আদি বানৰৰ প্ৰতি বিশেষ স্নেহ দেখুৱাইছিলা, কিয়নো তেওঁলোকে কেৱল তোমাৰেই শৰণ লৈছিল।
Verse 5
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥
তুমি সকলোৰে আত্মা, সৰ্বাধিক প্ৰিয় আৰাধ্য আৰু পৰমেশ্বৰ; শৰণাগত ভক্তক তুমি সকলো সিদ্ধি দিয়া। তেন্তে তোমাক কোনে ত্যাগ কৰিব? তোমাৰ উপকাৰ জানিও কোনে কৃতঘ্ন হ’ব? ভোগৰ বাবে কোনে আন কিবা ভজিব, যিয়ে তোমাক বিস্মৃত কৰে? আৰু আমি যিসকলে তোমাৰ পদধূলিৰ সেৱাত ৰত, আমাৰ কি অভাৱ থাকিব?
Verse 6
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
হে প্ৰভু! দিব্য কবি আৰু আধ্যাত্মিক শাস্ত্ৰজ্ঞসকলেও, ব্ৰহ্মাৰ দৰে দীঘলীয়া আয়ু পালে সত্ত্বেও, তোমাৰ ঋণ সম্পূৰ্ণকৈ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে। কিয়নো তুমি দেহধাৰীৰ অন্তৰ-বাহিৰৰ অশুভ দূৰ কৰি, বাহিৰে আচার্যৰূপে আৰু ভিতৰে অন্তৰ্যামী পৰমাত্মাৰূপে প্ৰকাশ পাই, জীৱক তোমাৰ ওচৰলৈ আহিবলৈ পথ দেখুৱাই দিয়া।
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: এইদৰে অতিশয় অনুৰক্তচিত্ত উদ্ধৱে সুধিলে, যিজনে জগতক নিজৰ লীলাৰ খেলনা কৰে, যিজনে স্বশক্তিৰে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱ ত্ৰিমূৰ্তি ধাৰণ কৰে, সেই নিয়ন্তাসকলৰ নিয়ন্তা ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে প্ৰেমভৰা মনোহৰ হাঁহিৰে উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হা, মই তোমাক মোৰ সুমঙ্গল ভক্তিধৰ্মসমূহ ক’ম; যিবোৰ শ্ৰদ্ধাৰে আচৰণ কৰিলে মর্ত্য মানুহে দুৰ্জয় মৃত্যুকো জয় কৰে।
Verse 9
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥
মোক সদায় স্মৰণ কৰি, তাড়াহুড়া নকৰাকৈ, সকলো কৰ্ম মোৰ অৰ্থে কৰা উচিত। মন আৰু বুদ্ধি মোক অৰ্পণ কৰি, মোৰ ভক্তিসেৱাত মনক প্ৰেমে স্থিৰ কৰা।
Verse 10
देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
মোৰ সাধু ভক্তসকলে যি পুণ্যস্থানত আশ্ৰয় লয়, সেই পবিত্ৰ দেশৰ আশ্ৰয় লোৱা। দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহৰ মাজত প্ৰকাশিত মোৰ ভক্তসকলৰ আদৰ্শ আচৰণ অনুসৰণ কৰা।
Verse 11
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥
একলাই হওক বা জনসমাৱেশত, গীত-নৃত্য আদি আৰু ৰাজসিক বৈভৱৰ সৈতে, মোৰ পূজাৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত পৰ্বদিন, যাত্ৰা, বিধি আৰু মহোৎসৱ আয়োজন কৰা।
Verse 12
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥
শুদ্ধ হৃদয়ে, সকলো জীৱৰ বাহিৰে-ভিতৰে ব্যাপি থকা মোকেই দেখা। আৰু নিজৰ ভিতৰত থকা পৰমাত্মাকো তেনেদৰে দেখা—সৰ্বব্যাপী আকাশৰ দৰে, ভৌতিক কলুষত অকলুষিত।
Verse 13
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
হে মহাদ্যুতি উদ্ধৱ! যি এইদৰে সকলো জীৱক মোৰ উপস্থিতিৰ ভাব লৈ দেখে আৰু এই দিব্য জ্ঞানৰ আশ্ৰয় লৈ সকলোকে যথোচিত সন্মান কৰে, সেয়াই সত্য জ্ঞানী। সি ব্ৰাহ্মণ আৰু চাণ্ডাল, চোৰ আৰু ব্ৰাহ্মণ্য-ধৰ্মৰ পোষক, সূৰ্য আৰু অগ্নিৰ সৰু স্ফুলিঙ্গ, আৰু সৌম্য আৰু ক্ৰূৰ—সকলকে সমদৃষ্টিতে দেখে।
Verse 14
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
হে মহাদ্যুতি উদ্ধৱ! যি সকলো জীৱত মোৰ উপস্থিতিৰ ভাব দেখে, এই দিব্য জ্ঞানৰ আশ্ৰয় লৈ সকলোকে যথোচিত সন্মান কৰে, সেয়াই প্ৰকৃত পণ্ডিত। সি ব্ৰাহ্মণ আৰু চাণ্ডাল, চোৰ আৰু ব্ৰাহ্মণ্য-ধৰ্মৰ পোষক, সূৰ্য আৰু অগ্নিৰ সৰু স্ফুলিঙ্গ, কোমল আৰু নিষ্ঠুৰ—সকলকে সমদৃষ্টিত দেখে।
Verse 15
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥
যি মানুহে সদায় সকলো লোকৰ ভিতৰত মোৰ উপস্থিতি ধ্যান কৰে, তাৰ ভিতৰৰ স্পৰ্ধা, ঈৰ্ষা, তিৰস্কাৰ আৰু অহংকাৰ—এই সকলো অতি সোনকালে নাশ হয়।
Verse 16
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥
নিজ সঙ্গীৰ উপহাস উপেক্ষা কৰি, দেহবোধ আৰু তাৰ সৈতে থকা লাজ ত্যাগ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ভূমিত দণ্ডৱৎ পৰি সকলোৰে আগত—কুকুৰ, চাণ্ডাল, গৰু আৰু গাধাৰ আগতো—প্ৰণাম কৰিব লাগে।
Verse 17
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥
যেতিয়ালৈকে সকলো জীৱৰ ভিতৰত মোৰ ভাৱ সম্পূৰ্ণকৈ উদয় নহয়, তেতিয়ালৈকে বাক্, মন আৰু দেহৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা এইদৰে মোৰ উপাসনা অব্যাহত ৰাখিব লাগে।
Verse 18
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥
এইদৰে সৰ্বব্যাপী পৰমপুৰুষৰ দিব্য জ্ঞান আৰু আত্মবুদ্ধিৰে সি সকলো ঠাইতে ব্ৰহ্মতত্ত্বকেই দেখে। সকলো সন্দেহৰ পৰা মুক্ত হৈ সি ফলাসক্ত কৰ্ম ত্যাগ কৰে।
Verse 19
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥
মন, বাক্য আৰু দেহকৰ্মৰ দ্বাৰা সকলো জীৱৰ ভিতৰত মোৰ ভাব উপলব্ধি কৰাই—এই প্ৰক্ৰিয়াক মই সৰ্বোত্তম সাধনা বুলি মানো।
Verse 20
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ, মোৰ ধৰ্ম আৰম্ভ কৰিলেও কেতিয়াও ক্ষয় নহয়; মই নিজেই একে স্থাপন কৰিছোঁ, ই নিৰ্গুণ আৰু নিষ্কাম। সেয়ে এই পথ গ্ৰহণ কৰা ভক্তৰ লেশমাত্ৰো ক্ষতি নহয়।
Verse 21
यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
হে সত্তম উদ্ধৱ, যদি মোৰ প্ৰতি যি ধৰ্ম নি:ফল উদ্দেশ্যে কল্পিত হয়, তেন্তে তাৰ পৰিশ্ৰম ভয়-আদি বৃথা অনুভৱৰ দৰে নিৰর্থক। কিন্তু নিষ্কামভাৱে মোক অৰ্পিত কৰ্ম, বাহ্যত নি:ফল দেখালেও, সেয়াই প্ৰকৃত ধৰ্মপ্ৰক্ৰিয়া।
Verse 22
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥
এই প্ৰক্ৰিয়াই বুদ্ধিমানসকলৰ পৰম বুদ্ধি আৰু মনীষীসকলৰ পৰম কৌশল; কিয়নো মর্ত্য মানুহে এই জীৱনতেই অস্থায়ী আৰু অসত্যক ব্যৱহাৰ কৰি মোক—অমৃত নিত্য সত্যক—প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 23
एष तेऽभिहित: कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥
এইদৰে মই তোমাক সংক্ষেপ আৰু বিস্তাৰ—দুয়ো ধৰণে—পৰম সত্যৰ বিজ্ঞানস্বৰূপ ব্ৰহ্মবাদৰ সম্পূৰ্ণ সাৰ ক’লোঁ; এই জ্ঞান দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰ্গম।
Verse 24
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥
মই তোমাক স্পষ্ট যুক্তিসহ এই জ্ঞান বাৰে বাৰে কৈছোঁ। যিয়ে ইয়াক যথাৰ্থভাৱে বুজে, সি সকলো সন্দেহ নাশ কৰি মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 25
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥
তোমাৰ প্ৰশ্নৰ এই উত্তৰ অতি স্পষ্ট; যিয়ে ইয়াক মনত ধাৰণ কৰে, সি বেদৰ সনাতন গোপন লক্ষ্য—পৰব্ৰহ্ম—প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 26
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
যিয়ে এই জ্ঞান মোৰ ভক্তসকলৰ মাজত উদাৰভাৱে বিলাই দিয়ে, সি ব্ৰহ্মদানৰ দাতা; তাক মই মোৰ নিজৰ স্বৰূপ নিজেই দান কৰোঁ।
Verse 27
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
যিয়ে এই পৰম পবিত্ৰ আৰু অতি নিৰ্মল জ্ঞান উচ্চস্বৰে পাঠ কৰে, সি দিনে দিনে শুদ্ধ হয়; কিয়নো জ্ঞান-দীপে সি মোক আনক দেখুৱায়।
Verse 28
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: शृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥
যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে, অব্যগ্ৰচিত্তে, নিত্য এই জ্ঞান শুনে আৰু মোৰ প্ৰতি পৰাভক্তি কৰে, সি কৰ্মবন্ধনত আবদ্ধ নহয়।
Verse 29
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥
হে প্ৰিয় সখা উদ্ধৱ, তুমি কি এই ব্ৰহ্মজ্ঞান সম্পূৰ্ণৰূপে বুজি পালা? তোমাৰ মনত উঠা মোহ আৰু শোক এতিয়া দূৰ হ’ল নে?
Verse 30
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
এই উপদেশ দম্ভী, নাস্তিক আৰু ছলনাকাৰীক নিদিবা। যি শ্ৰদ্ধাৰে নুশুনে, যি ভক্ত নহয়, আৰু যি বিনয়হীন—তাকো নিদিবা।
Verse 31
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥
এই জ্ঞান সেইজনক ক’ব লাগে যি এই দোষসমূহৰ পৰা মুক্ত, ব্ৰাহ্মণৰ কল্যাণকামী, প্ৰিয়, সাধু আৰু শুচি। আৰু শূদ্ৰ আৰু নাৰীৰ মাজতো যদি পৰমেশ্বৰ প্ৰতি ভক্তি থাকে, তেন্তে তেওঁলোকো যোগ্য শ্ৰোতা।
Verse 32
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
যেতিয়া জিজ্ঞাসু এই জ্ঞান বুজি পায়, তেতিয়া তাৰ বাবে আৰু একো জানিবলগীয়া নাথাকে। যেনেকৈ অমৃতসম মধুৰ পীয়ূষ পান কৰিলে তৃষ্ণা নাথাকে।
Verse 33
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥
হে তাত, জ্ঞান, কৰ্ম, যোগ, জীৱিকা-ব্যৱসা আৰু দণ্ডধাৰণ (ৰাজশাসন)—এই পথসমূহে মানুহে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ লাভ কৰিব খোজে। কিন্তু তুমি মোৰ ভক্ত; সেয়ে এই সকলো পথৰ ফল তুমি সহজে মোৰ ভিতৰতে পাবা।
Verse 34
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
যেতিয়া মর্ত্যই সকলো কৰ্মফল ত্যাগ কৰি সম্পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণেৰে মোক নিবেদন কৰে আৰু মোৰ সেৱা কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হয়, তেতিয়া সি জন্ম-মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত হৈ মোৰ ঐশ্বৰ্যত অংশীদাৰ হয়।
Verse 35
श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ এই বচন শুনি আৰু যোগমাৰ্গ সম্পূৰ্ণকৈ বুজি উদ্ধৱে হাত জোৰি প্ৰণাম কৰিলে। প্ৰেমে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হ’ল, চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল; সি একো ক’ব নোৱাৰিলে।
Verse 36
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
হে ৰাজন! প্ৰেমে ঘূৰ্ণিত চিত্তক ধৈৰ্যৰে স্থিৰ কৰি, যদুবীৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি গভীৰ কৃতজ্ঞতাৰে উদ্ধৱে হাত জোৰি মূৰ নত কৰি প্ৰভুৰ পদপদ্ম স্পৰ্শ কৰিলে, তাৰ পিছত ক’লে।
Verse 37
श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ ক’লে—হে অজ, আদ্য প্ৰভু! মোক আচ্ছন্ন কৰা মোহৰ মহাঅন্ধকাৰ আপোনাৰ সান্নিধ্যত দূৰ হ’ল। দীপ্ত সূৰ্যৰ ওচৰলৈ যোৱা জনৰ ওপৰত শীত, অন্ধকাৰ আৰু ভয় কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাব?
Verse 38
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
আপুনি অনুকম্পাশীল হৈ, মোৰ সামান্য শৰণাগতিৰ প্ৰতিদানস্বৰূপে, আপোনাৰ দাস মোক দিব্য জ্ঞানৰ প্ৰদীপ দান কৰিলে। সেয়ে কৃতজ্ঞ ভক্তে আপোনাৰ পদমূল ত্যাগ কৰি আন কাৰ শৰণ ল’ব?
Verse 39
वृक्णश्च मे सुदृढ: स्नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
দাশাৰ্হ, বৃষ্ণি, অন্ধক আৰু সাত্বত বংশৰ প্ৰতি মোৰ যি অতি দৃঢ় স্নেহ-পাশ তোমাৰ স্বমায়াই সৃষ্টিৰ বিস্তাৰৰ বাবে প্ৰসাৰিত কৰিছিল, সেয়া এতিয়া আত্মজ্ঞান-শস্ত্ৰে ছিন্ন হৈছে।
Verse 40
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
হে মহাযোগী! তোমাক নমস্কাৰ। মই শৰণাগত; মোক এনেকুৱা উপদেশ দিয়া যেন তোমাৰ চৰণকমলত মোৰ ৰতি অচল আৰু অনপায়িনী হয়।
Verse 41
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ, মোৰ আদেশ লৈ ‘বদৰিকা’ নামৰ মোৰ আশ্ৰমলৈ যা। তাত মোৰ পদতীৰ্থৰ পৰা উত্থিত পবিত্ৰ জলে স্পৰ্শ আৰু স্নান কৰি শুচি হ’বা, আৰু আলকনন্দা নদীৰ দৰ্শনে সকলো পাপ-কল্মষ ধুই পেলাবা। বাকলবস্ত্ৰ পিন্ধি, অৰণ্যত স্বাভাৱিকভাৱে যি পোৱা যায় সেয়াই ভোজন কৰা; সন্তুষ্ট আৰু নিষ্কাম হৈ থাকিবা। দ্বন্দ্ব সহিষ্ণু, সুস্বভাৱ, ইন্দ্ৰিয়সংযমী, শান্ত আৰু সমাহিত বুদ্ধিৰে জ্ঞান-বিজ্ঞানসম্পন্ন হ’বা। মই যি উপদেশ দিছোঁ তাৰ সাৰ একান্তত নিৰন্তৰ ভাবি, বাক্-চিত্ত মোক নিবিষ্ট কৰি মোৰ ধৰ্মত ৰত হোৱা। এইদৰে ত্ৰিগুণৰ গতি অতিক্ৰম কৰি শেষত তুমি মোৰ ওচৰলৈ উভতি আহিবা।
Verse 42
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
অলকনন্দা নদীৰ দৰ্শনে সকলো কল্মষ ধুই যাব; হে প্ৰিয়, বাকলবস্ত্ৰ পিন্ধা, অৰণ্যত স্বাভাৱিকভাৱে যি পোৱা যায় সেয়াই খোৱা, আৰু সুখতো নিঃস্পৃহ হৈ থাকা।
Verse 43
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
দ্বন্দ্ব সহিষ্ণু হোৱা, সুস্বভাৱ হোৱা, ইন্দ্ৰিয়সংযমী হোৱা; শান্ত আৰু সমাহিত বুদ্ধিৰে জ্ঞান-বিজ্ঞানসম্পন্ন হোৱা।
Verse 44
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে—হে উদ্ধৱ, মোৰ আজ্ঞা লৈ মোৰ বদৰিকাশ্ৰমলৈ যোৱা। তাত মোৰ পদপদ্মৰ পৰা উদ্ভূত তীৰ্থজল স্পৰ্শ কৰি আৰু তাত স্নান কৰি শুচি হোৱা। অলকনন্দাৰ দৰ্শনে সকলো পাপ-কল্মষ ধুই যাব। বাকলবস্ত্ৰ পিন্ধা, অৰণ্যত স্বাভাৱিকভাৱে যি পোৱা যায় সেয়াই ভক্ষণ কৰা; সন্তুষ্ট আৰু নিঃস্পৃহ হৈ থাকা। দ্বন্দ্ব সহিষ্ণু, সুস্বভাৱ, ইন্দ্ৰিয়সংযমী, শান্ত আৰু একাগ্ৰ বুদ্ধিৰে জ্ঞান-বিজ্ঞানসম্পন্ন হোৱা। মই তোমাক যি একান্ত উপদেশ দিলোঁ তাৰ সাৰ ধ্যান কৰা; বাক্য আৰু চিত্ত মোৰ মাজত স্থিৰ কৰি মোৰ ধৰ্মত ৰত হোৱা। তেনেহ’লে ত্ৰিগুণৰ গতি অতিক্ৰম কৰি শেষত মোকেই লাভ কৰিবা।
Verse 45
श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে সংসাৰদুখ নাশ কৰা বুদ্ধিসম্পন্ন শ্ৰীহৰিয়ে সম্বোধন কৰাত উদ্ধৱে প্ৰভুক প্ৰদক্ষিণ কৰি তেওঁৰ পদত পৰি মূৰ থৈ দিলে। উদ্ধৱ দ্বন্দ্বৰ প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত আছিল যদিও বিদায়ৰ ক্ষণত তেওঁৰ হৃদয় ভাঙি গৈছিল; অশ্ৰুসিক্ত চিত্তে তেওঁ নিজৰ অশ্ৰুৰে প্ৰভুৰ কমলপদ ভিজাই দিলে।
Verse 46
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥
অতি দুস্ত্যজ স্নেহৰ বাবে বিচ্ছেদভয়ত কাতৰ উদ্ধৱে প্ৰভুৰ সান্নিধ্য ত্যাগ কৰিব নোৱাৰিলে। শেষত গভীৰ বেদনাৰে তেওঁ পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম কৰিলে, স্বামীৰ পাদুকা মূৰত ধাৰণ কৰিলে আৰু দুঃখাৰ্ত হৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 47
ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥
তাৰ পিছত মহাভাগৱত উদ্ধৱে প্ৰভুক অন্তৰত গভীৰভাৱে স্থাপন কৰি বদৰিকাশ্ৰমলৈ গ’ল। জগতৰ একমাত্ৰ বন্ধু শ্ৰীকৃষ্ণে যিদৰে উপদেশ দিছিল, সেইদৰে তাত তপস্যাত স্থিত হৈ তেওঁ হৰিৰ পৰম গতি—স্বধাম—লাভ কৰিলে।
Verse 48
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥
যোগেশ্বৰসকলে সেৱা কৰা কমলপদধাৰী শ্ৰীকৃষ্ণে ভক্তক যি আনন্দসমুদ্ৰে ভৰপূৰ জ্ঞানামৃত ক’লে, তাক যি কোনোবাই সত্য শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰে বা অনুশীলন কৰে, সি এই জগততে থাকিয়েই মুক্ত হয়।
Verse 49
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
মই আদিপুৰুষ, সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰণাম কৰোঁ। ভক্তসকলৰ সংসাৰভয় নাশ কৰিবলৈ বেদকৰ্তা প্ৰভুৱে ভ্ৰমৰৰ দৰে বেদসাৰ—জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ অমৃত সংগ্ৰহ কৰি আনন্দসাগৰৰ পৰা সেই মধুৰ ৰস নিজৰ সেৱকভক্তসকলক পান কৰালে।
Frequently Asked Questions
Uddhava observes that many yogīs become frustrated trying to steady the mind and perfect samādhi. Kṛṣṇa therefore presents bhakti-centered yoga: remembrance of Him, offering all duties to Him, associating with devotees, celebrating His worship through kīrtana and festivals, and cultivating Paramātmā-darśana—seeing Him within all beings—so the mind becomes naturally absorbed by devotion rather than forced restraint.
It is operationalized through conduct: honoring every being because the Lord is present within, abandoning rivalry and envy, and practicing radical humility (daṇḍavat obeisances even to socially disregarded beings). The text states that until this vision is fully mature, one should continue deliberate worship with speech, mind, and body—so inner realization and outer discipline reinforce each other.
Kṛṣṇa restricts it from hypocritical, atheistic, dishonest, non-devotional, faithless, or proud hearers. It should be taught to the pure and saintly, kindly disposed, and dedicated to the welfare of brāhmaṇas; additionally, common workers and women are included if they possess devotion—indicating bhakti as the decisive qualification (adhikāra), not social status.
Badarikāśrama is prescribed as a place of purification and steady sādhana: bathing in sacred waters (Alakanandā), living simply, tolerating dualities, and meditating on Kṛṣṇa’s instructions with fixed attention. The outcome is transcendence of the three guṇas and return to the Lord’s abode—showing a concrete post-instruction regimen that stabilizes realization and completes the path to mukti.
It dramatizes viraha-bhakti (devotion in separation) and marks the narrative pivot into nirodha: as Kṛṣṇa’s earthly līlā nears withdrawal, the Lord entrusts His essence-teaching to Uddhava, who carries it forward through practice and transmission. The devotee’s grief is not ignorance but intensified love, while the instruction ensures liberation for faithful hearers.