Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
এই অধ্যায়ত শ্ৰীকৃষ্ণে উদ্ধৱক সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—তিন গুণৰ জীৱনত দেখা পোৱা লক্ষণসমূহ বৰ্ণনা কৰি, সঙ্গ (সঙ্গতি) কেনেকৈ স্বভাৱ গঢ়ে সেয়া বুজাইছে। তেওঁ প্ৰতিটো গুণৰ আচৰণগত আৰু মানসিক চিহ্ন ক’লে, আৰু দেখুৱালে যে এই গুণসমূহৰ সংমিশ্ৰণৰ পৰা ‘মই’ ‘মোৰ’ বোধ আৰু সাধাৰণ সংসাৰিক লেনদেন কেনেকৈ জন্মে। গুণসমূহক উপাসনাৰ প্ৰেৰণা, জাগ্ৰত‑স্বপ্ন‑সুষুপ্তি অৱস্থা, দেৱ‑অসুৰ ফল, উচ্চ‑নীচ জন্ম, লগতে কৰ্ম, জ্ঞান, বাসস্থান, শ্ৰদ্ধা, আহাৰ, সুখ আদি ক্ষেত্ৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। শেষত মুক্তিৰ ক্ৰম—সত্ত্বে উন্নতি, সত্ত্বময় সাধনাৰে ৰজ‑তম জয়, আৰু গুণৰ প্ৰতি উদাসীন হৈ সত্ত্বকো অতিক্ৰম কৰি কেৱল কৃষ্ণভক্তিত অনন্য শৰণ লোৱা—বুলি উপদেশ দিছে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, মনোযোগে শুনা—জীৱে পৃথক পৃথক ভৌতিক গুণৰ সঙ্গত কেনেকৈ তদনুৰূপ স্বভাৱ লাভ কৰে, সেয়া মই তোমাক কওঁ।
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
মন আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযম, সহনশীলতা, বিবেচনা, তপ, সত্য, দয়া, স্মৃতি, সন্তোষ, ত্যাগ, নিৰাসক্তি, গুৰুত শ্ৰদ্ধা, অনুচিত কৰ্মত লাজ, দান, সৰলতা, বিনয় আৰু আত্মসন্তোষ—এইবোৰ সত্ত্বগুণৰ লক্ষণ। কামনা, বৃহৎ উদ্যোগ, ধৃষ্টতা, লাভতো অসন্তোষ, মিথ্যা অহংকাৰ, ভৌতিক উন্নতিৰ প্ৰাৰ্থনা, নিজকে আনৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ ভাবা, বিষয়সুখ, যুদ্ধৰ তাড়না, প্ৰশংসা শুনাৰ আসক্তি, আনক উপহাস, নিজৰ বীৰ্য প্ৰচাৰ, আৰু বলৰ দোহাই দি কৰ্ম ন্যায্য কৰা—এইবোৰ ৰজোগুণৰ লক্ষণ। অসহনীয় ক্ৰোধ, লোভ, শাস্ত্ৰবিৰোধী বাক্য, হিংসা, পৰজীৱী জীৱন, দম্ভ, দীঘলীয়া ক্লান্তি, কলহ, শোক, মোহ, বিষাদ, অতিনিদ্ৰা, মিথ্যা আশা, ভয় আৰু অলসতা—এইবোৰ তমোগুণৰ মুখ্য লক্ষণ। এতিয়া এই তিন গুণৰ সংমিশ্ৰণ শুনা।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
মন আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযম, সহনশীলতা, বিবেচনা, তপ, সত্য, দয়া, স্মৃতি, সন্তোষ, ত্যাগ, নিৰাসক্তি, গুৰুত শ্ৰদ্ধা, অনুচিত কৰ্মত লাজ, দান, সৰলতা, বিনয় আৰু আত্মসন্তোষ—এইবোৰ সত্ত্বগুণৰ লক্ষণ। কামনা, বৃহৎ উদ্যোগ, ধৃষ্টতা, লাভতো অসন্তোষ, মিথ্যা অহংকাৰ, ভৌতিক উন্নতিৰ প্ৰাৰ্থনা, নিজকে আনৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ ভাবা, বিষয়সুখ, যুদ্ধৰ তাড়না, প্ৰশংসা শুনাৰ আসক্তি, আনক উপহাস, নিজৰ বীৰ্য প্ৰচাৰ, আৰু বলৰ দোহাই দি কৰ্ম ন্যায্য কৰা—এইবোৰ ৰজোগুণৰ লক্ষণ। অসহনীয় ক্ৰোধ, লোভ, শাস্ত্ৰবিৰোধী বাক্য, হিংসা, পৰজীৱী জীৱন, দম্ভ, দীঘলীয়া ক্লান্তি, কলহ, শোক, মোহ, বিষাদ, অতিনিদ্ৰা, মিথ্যা আশা, ভয় আৰু অলসতা—এইবোৰ তমোগুণৰ মুখ্য লক্ষণ। এতিয়া এই তিন গুণৰ সংমিশ্ৰণ শুনা।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
মন আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযম, সহনশীলতা, বিবেচনা, স্বধৰ্মত স্থিৰতা, সত্য, দয়া, স্মৃতি, সন্তোষ, ত্যাগ, বিষয়ভোগৰ পৰা বৈৰাগ্য, গুৰুত শ্ৰদ্ধা, অনুচিত কৰ্মত লাজ, দান, সৰলতা, বিনয় আৰু আত্মতৃপ্তি—এইবোৰ সত্ত্বগুণৰ লক্ষণ। কামনা, ডাঙৰ উদ্যোগ, ধৃষ্টতা, লাভতো অসন্তোষ, মিছা অহংকাৰ, ভৌতিক উন্নতিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা, নিজকে শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবা, ইন্দ্ৰিয়সুখ, যুদ্ধৰ তাড়না, প্ৰশংসা শুনিবলৈ আসক্তি, আনক উপহাস, নিজৰ বীৰ্য প্ৰদৰ্শন আৰু বলৰ জোৰে কৰ্ম ন্যায়সঙ্গত কৰা—এইবোৰ ৰজোগুণৰ লক্ষণ। অসহিষ্ণু ক্ৰোধ, লোভ, শাস্ত্ৰবিৰোধী বাক্য, হিংস্ৰ দ্বেষ, পৰজীৱী জীৱন, দম্ভ, দীঘলীয়া ক্লান্তি, কলহ, শোক, মোহ, দুখ, বিষণ্ণতা, অধিক নিদ্ৰা, মিছা আশা, ভয় আৰু আলস্য—এইবোৰ তমোগুণৰ লক্ষণ। এতিয়া এই তিন গুণৰ সংমিশ্ৰণ শুনা।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
মন আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযম, সহনশীলতা, বিবেচনা, স্বধৰ্মত স্থিৰতা, সত্য, দয়া, স্মৃতি, সন্তোষ, ত্যাগ, বিষয়ভোগৰ পৰা বৈৰাগ্য, গুৰুত শ্ৰদ্ধা, অনুচিত কৰ্মত লাজ, দান, সৰলতা, বিনয় আৰু আত্মতৃপ্তি—এইবোৰ সত্ত্বগুণৰ লক্ষণ। কামনা, ডাঙৰ উদ্যোগ, ধৃষ্টতা, লাভতো অসন্তোষ, মিছা অহংকাৰ, ভৌতিক উন্নতিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা, নিজকে শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবা, ইন্দ্ৰিয়সুখ, যুদ্ধৰ তাড়না, প্ৰশংসা শুনিবলৈ আসক্তি, আনক উপহাস, নিজৰ বীৰ্য প্ৰদৰ্শন আৰু বলৰ জোৰে কৰ্ম ন্যায়সঙ্গত কৰা—এইবোৰ ৰজোগুণৰ লক্ষণ। অসহিষ্ণু ক্ৰোধ, লোভ, শাস্ত্ৰবিৰোধী বাক্য, হিংস্ৰ দ্বেষ, পৰজীৱী জীৱন, দম্ভ, দীঘলীয়া ক্লান্তি, কলহ, শোক, মোহ, দুখ, বিষণ্ণতা, অধিক নিদ্ৰা, মিছা আশা, ভয় আৰু আলস্য—এইবোৰ তমোগুণৰ লক্ষণ। এতিয়া এই তিন গুণৰ সংমিশ্ৰণ শুনা।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’—এই বোধৰ ভিতৰতে তিন গুণৰ সংমিশ্ৰণ থাকে। মন, বিষয়, ইন্দ্ৰিয় আৰু দেহৰ প্ৰাণবায়ুৰ দ্বাৰা চলা জাগতিক ব্যৱহাৰো এই গুণসন্নিপাতৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
যেতিয়া মানুহে ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামত দৃঢ়ভাৱে নিবিষ্ট হয়, তেতিয়া তাৰ প্ৰচেষ্টাৰে লাভ হোৱা শ্ৰদ্ধা, ধন আৰু বিষয়-ৰতি—ইয়াত প্ৰকৃতিৰ তিন গুণৰ পাৰস্পৰিক সংযোগ প্ৰকাশ পায়।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
যেতিয়া মানুহে প্ৰবৃত্তিলক্ষণ গৃহাশ্ৰমত বিষয়ভোগৰ ইচ্ছাৰে আসক্ত হৈ, তাৰ ফলত স্বধৰ্ম পালন কৰিবলৈ স্থিৰ হয়, তেতিয়া প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহৰ সংযোগ প্ৰকাশ পায়।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
যাৰ ভিতৰত শম-দম আদি গুণ থাকে, তাক সত্ত্বপ্ৰধান বুলি বুজা যায়। কাম আদি থাকিলে ৰজোগুণী, আৰু ক্ৰোধ আদি থাকিলে তমোগুণী চিনা যায়।
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
পুৰুষ হওক বা নাৰী, যেতিয়া কোনোজন ফলাসক্তি নথকাকৈ নিজৰ নিয়ত কৰ্ম মোক অৰ্পণ কৰি ভক্তিৰে মোক ভজে, তেতিয়া তাক সত্ত্বপ্ৰকৃতিস্থ বুলি জানিব লাগে।
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
যেতিয়া কোনোজন ভৌতিক লাভৰ আশাৰে নিজৰ নিয়ত কৰ্মেৰে মোক ভজে, তেতিয়া তাক ৰজঃপ্ৰকৃতিস্থ বুলি জানিব লাগে। আৰু যি অন্যক হিংসা কৰাৰ ইচ্ছাৰে ভজে, সি তামস।
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিন গুণ জীৱৰ; মোৰ নহয়। ইহঁতে চিত্তত উদ্ভৱ হৈ জীৱক দেহ আদি সৃষ্ট বস্তুত আসক্ত কৰি এইদৰে বন্ধনত আবদ্ধ কৰে।
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
যেতিয়া দীপ্ত, বিশুদ্ধ আৰু মঙ্গলকাৰী সত্ত্বগুণে ৰজ আৰু তমক জয় কৰি প্ৰাধান্য লাভ কৰে, তেতিয়া মানুহ সহজে সুখ, ধৰ্ম, জ্ঞান আদি সদ্গুণেৰে সমৃদ্ধ হয়।
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
যেতিয়া আসক্তি, ভেদবোধ আৰু চঞ্চল কৰ্ম সৃষ্টিকাৰী ৰজোগুণে তম আৰু সত্ত্বক জয় কৰে, তেতিয়া মানুহে যশ আৰু ধন-সমৃদ্ধি লাভৰ বাবে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰে। ৰজসত সি উদ্বেগ আৰু সংঘৰ্ষ অনুভৱ কৰে।
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
যেতিয়া মূঢ় আৰু জড় তমোগুণে ৰজ আৰু সত্ত্বক জয় কৰে, তেতিয়া সি চেতনাক আচ্ছাদিত কৰি মানুহক মূৰ্খ আৰু নিস্তেজ কৰি তোলে। শোক-মোহত পৰি সি অতিনিদ্ৰা কৰে, মিছা আশা পোষে আৰু আনৰ প্ৰতি হিংসা দেখুৱায়।
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
যেতিয়া চিত্ত প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল হয় আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিষয়ৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ শান্ত হয়, তেতিয়া দেহত থাকিও নিৰ্ভয়তা আৰু মনৰ সৈতে অসঙ্গতা জন্মে। এই অৱস্থাক সত্ত্বগুণৰ প্ৰাধান্য বুলি জানিবা—ইয়াত মোক উপলব্ধি কৰাৰ সুযোগ থাকে।
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
অতি ক্ৰিয়াশীলতাই বুদ্ধিৰ বিকৃতি, গ্ৰহণেন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়ৰ পৰা নাছুটাৰ অৱস্থা, কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ অসুস্থতা, আৰু মনৰ অস্থিৰ ভ্ৰান্তি—এই লক্ষণসমূহেৰে ৰজোগুণ চিনাক্ত কৰা।
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
যেতিয়া চিত্ত অৱসন্ন হৈ শেষত লয় হয় আৰু মনোযোগ ধাৰণত অক্ষম হয়, তেতিয়া মন নষ্টপ্ৰায় হৈ অজ্ঞান আৰু গ্লানি প্ৰকাশ কৰে। এই অৱস্থাক তমোগুণৰ প্ৰাধান্য বুলি জানিবা।
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
সত্ত্বগুণৰ বৃদ্ধিত দেৱতাসকলৰ বল বৃদ্ধি পায়। ৰজোগুণৰ বৃদ্ধিত অসুৰসকলৰ আৰু হে উদ্ধৱ, তমোগুণৰ বৃদ্ধিত ৰাক্ষসসকলৰ বল বৰ্ধিত হয়।
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
সত্ত্বগুণৰ পৰা জাগৰণ, ৰজোগুণৰ পৰা স্বপ্ন আৰু তমোগুণৰ পৰা গভীৰ নিদ্ৰা আহে বুলি জানিব। চতুৰ্থ অৱস্থা বা তুৰীয় এই তিনিওটাৰ মাজত ব্যাপ্ত হৈ থাকে।
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
সত্ত্বগুণৰ দ্বাৰা বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকল উৰ্দ্ধলোকলে গমন কৰে। তমোগুণৰ দ্বাৰা জীৱ অধোগতি প্ৰাপ্ত হৈ নিম্ন যোনিত জন্ম লয় আৰু ৰজোগুণৰ দ্বাৰা মনুষ্য লোকত ভ্ৰমণ কৰে।
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
যিসকলে সত্ত্বগুণত স্থিত হৈ শৰীৰ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোক স্বৰ্গলোকলৈ যায়; যিসকলে ৰজোগুণত মৃত্যু বৰণ কৰে, তেওঁলোক মনুষ্য লোকত থাকে; আৰু যিসকলে তমোগুণত মৰে, তেওঁলোক নৰকলৈ যায়। কিন্তু যিসকল ত্ৰিগুণাতীত, তেওঁলোকে মোকহে পায়।
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
যি কৰ্ম মোক অৰ্পণ কৰা হয় আৰু ফলৰ আশা নকৰাকৈ কৰা হয়, সেয়া সাত্ত্বিক বুলি গণ্য কৰা হয়। ফলৰ কামনাৰে কৰা কৰ্ম ৰাজসিক আৰু হিংসা তথা ঈৰ্ষাৰে প্ৰেৰিত কৰ্ম তামসিক।
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
কৈবল্যস্বৰূপ জ্ঞান সাত্ত্বিক; দ্বৈত-ভিত্তিক বিকল্পময় জ্ঞান ৰাজস; জড় প্ৰাকৃত জ্ঞান তামস। কিন্তু যি জ্ঞান মোৰ ওপৰত নিষ্ঠ, সেয়া নিৰ্গুণ—গুণাতীত বুলি স্মৃত।
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
বনত বাস কৰা সাত্ত্বিক; গাঁও/নগৰত বাস ৰাজস; জুৱাঘৰত বাস তামস। আৰু য’ত মোৰ নিবাস, সেই স্থান নিৰ্গুণ—গুণাতীত।
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
আসক্তিহীন কৰ্তা সাত্ত্বিক; ৰাগত অন্ধ কৰ্তা ৰাজস; স্মৃতিভ্ৰষ্ট হৈ ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিবেক হেৰোৱা কৰ্তা তামস। কিন্তু যি মোৰ আশ্ৰয় লয়, সি নিৰ্গুণ—গুণাতীত।
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
আধ্যাত্মিক জীৱনৰ প্ৰতি নিবদ্ধ শ্ৰদ্ধা সাত্ত্বিক; ফলকামী কৰ্মত শ্ৰদ্ধা ৰাজস; অধৰ্মত স্থিত শ্ৰদ্ধা তামস। কিন্তু মোৰ সেবাভক্তিত শ্ৰদ্ধা নিৰ্গুণ—শুদ্ধ গুণাতীত।
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
পথ্য, পবিত্ৰ আৰু সহজে পোৱা আহাৰ সাত্ত্বিক বুলি স্মৃত; ইন্দ্ৰিয়ক তৎক্ষণাৎ সুখ দিয়া অতি প্ৰিয় আহাৰ ৰাজস; আৰু অশুচি তথা কষ্টদায়ক আহাৰ তামস।
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
আত্মাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সুখ সাত্ত্বিক, বিষয়ভোগৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সুখ ৰাজস, আৰু মোহ-দৈন্যৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সুখ তামস; কিন্তু মোৰ আশ্ৰয়ত থকা সুখ নিৰ্গুণ, অতীত।
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
দ্ৰব্য, দেশ, কৰ্মফল, কাল, জ্ঞান, কৰ্ম, কৰ্তা, শ্ৰদ্ধা, চেতনাৰ অৱস্থা, জীৱৰ আকৃতি/যোনি আৰু মৃত্যুৰ পাছৰ গতি—এই সকলো প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ।
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! ভোগী জীৱ (পুৰুষ) আৰু অব্যক্ত প্ৰকৃতিৰ সংযোগত উদ্ভৱ হোৱা সকলো অৱস্থা গুণময়। দেখা, শোনা, বা বুদ্ধিত ধ্যান কৰা—সকলো গুণৰেই গঠিত।
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
হে সৌম্য উদ্ধৱ! জীৱৰ এই সকলো সংসাৰ-অৱস্থা গুণজাত কৰ্মবন্ধনৰ ফল। যি জীৱ চিত্তজাত এই গুণসমূহ জয় কৰে, সি ভক্তিযোগে মোৰ প্ৰতি নিষ্ঠাবান হৈ মোৰ শুদ্ধ প্ৰেমভাব লাভ কৰে।
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
সেয়ে জ্ঞান-বিজ্ঞান বিকাশ কৰিব পৰা এই মানৱদেহ লাভ কৰি, বিচক্ষণসকলে গুণসঙ্গ ঝাৰি পেলাই একান্তভাৱে মোৰ প্ৰেমভক্তিত লীন হওক।
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
নিঃসঙ্গ, অপ্ৰমত্ত আৰু জিতেন্দ্ৰিয় বিদ্বান মুনিয়ে মোৰ ভজন কৰিব লাগে। সত্ত্বগুণৰ সেৱাৰে ৰজ আৰু তম জয় কৰিব লাগে।
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
ভক্তিত স্থিৰ, শান্তবুদ্ধি মুনিয়ে গুণসমূহৰ প্ৰতি নিৰপেক্ষ হৈ সত্ত্বকেও জয় কৰিব লাগে। তেতিয়া গুণমুক্ত জীৱ বন্ধনৰ কাৰণ ত্যাগ কৰি মোক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
মনৰ সূক্ষ্ম সংস্কাৰ আৰু ভৌতিক চেতনাজাত গুণৰ পৰা মুক্ত জীৱ মোৰ পৰব্ৰহ্ম স্বৰূপৰ অনুভৱে সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হয়। সি ন বাহিৰে ভোগ বিচাৰে, ন অন্তৰত তাক স্মৰণ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.