Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
উদ্ধৱলৈ শ্ৰীকৃষ্ণৰ ক্ৰমবদ্ধ উপদেশ আগবাঢ়ে। এই অধ্যায়ত ভেদ‑ভ্ৰম দূৰ কৰিবলৈ সাঙ্খ্য মতে সৃষ্টি‑প্ৰলয়ৰ কঠোৰ বিবেচনা দিয়া হৈছে। প্ৰকাশৰ আগতে দ্ৰষ্টা‑দৃশ্য এক পৰব্ৰহ্মতেই অভিন্ন; লীলা আৰু জীৱৰ ভোগ‑প্ৰবৃত্তিৰ বাবে সেই পৰতত্ত্ব প্ৰকৃতি আৰু জীৱ ৰূপে ভাসে। ভগৱানৰ দৃষ্টিত গুণসমূহ ক্ষুব্ধ হৈ সূত্ৰ/মহৎ, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা, স্থূলভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ অধিদেৱতা প্ৰকাশ পায়; ব্ৰহ্মাণ্ড গঠিত হয় আৰু পাছত ব্ৰহ্মাই লোক‑ব্যৱস্থা আৰু গতি‑গন্তব্যৰ দ্বিতীয় সৃষ্টি কৰে। তাৰ পিছত নিৰোধ‑ক্ৰমত দেহ‑বিশ্ব ধাপে ধাপে ভূত, গুণ, দেবতা, মন, অহংকাৰ, অব্যক্ত প্ৰকৃতি, কাল, মহাপুৰুষত লীন হৈ শেষত কেৱল পৰমাত্মাই অৱশিষ্ট থাকে। এই জ্ঞান সূৰ্যোদয়ৰ দৰে অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰ আঁতৰাই দ্বৈতবোধ পুনৰ প্ৰৱেশ নকৰিবলৈ ৰোধ কৰে আৰু বিবেকক স্থিৰ ভক্তি আৰু সংশয়নাশৰ পথত স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—এতিয়া মই তোমাক পূৰ্বাচাৰ্যসকলে সুদৃঢ়ভাৱে নিৰ্ণীত কৰা সাঙ্কখ্য-শাস্ত্ৰ বৰ্ণনা কৰিম। ইয়াক জানিলে মানুহে তৎক্ষণাৎ দ্বৈতৰ কল্পিত ভ্ৰম ত্যাগ কৰে।
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
আদিতে কৃতযুগত—যেতিয়া সকলেই আত্মবিবেকত নিপুণ আছিল—আৰু তাৰো আগতে প্ৰলয়কালতো, জ্ঞান আৰু জ্ঞেয় একেটাই, নিৰ্বিকল্প আছিল। দ্ৰষ্টা দৃশ্যৰ সৈতে অভিন্ন হৈ একাই অৱস্থিত আছিল।
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
সেই পৰম সত্য, মায়াৰ ফলৰূপে প্ৰকাশ পাইলেও দ্বৈতৰহিত, বাক্য আৰু মনৰ অগোচৰ, মহান; সি দ্বিধা হ’ল—প্ৰকৃতি আৰু জীৱ, যিসকলে প্ৰকৃতিৰ প্ৰকাশ ভোগ কৰিব খোজে।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
এই দুয়োটাৰ ভিতৰত এটা তত্ত্ব হৈছে প্ৰকৃতি—যি সূক্ষ্ম কাৰণ আৰু স্থূল কাৰ্য, দুয়োটাকেই ধাৰণ কৰে। আনটো হৈছে জ্ঞানস্বৰূপ পুৰুষ (জীৱ), যাক ভোক্তা বুলি কোৱা হয়।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
যেতিয়া মোৰ দৃষ্টিয়ে প্ৰকৃতি ক্ষোভিত হ’ল আৰু পুৰুষ (জীৱ)-ৰ অনুমতিও থাকিল, তেতিয়া প্ৰকৃতিৰ তিন গুণ—তম, ৰজ আৰু সত্ত্ব—প্ৰকাশ পালে, বদ্ধ জীৱসকলৰ অৱশিষ্ট বাসনা পূৰণ কৰিবলৈ।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
সেই গুণসমূহৰ পৰা সূত্ৰ (প্ৰধান) উৎপন্ন হ’ল আৰু তাৰ সৈতে মহৎ-তত্ত্ব সংযুক্ত হ’ল। তাৰ পিছত মহৎ-তত্ত্বৰ বিকাৰৰ পৰা অহংকাৰ জন্মিল, যি জীৱসকলৰ মোহৰ কাৰণ।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
তন্মাত্ৰা, ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ কাৰণ হোৱা অহংকাৰ চিত্-অচিত্ দুয়োটাকেই ধাৰণ কৰি ত্ৰিবিধ হয়: বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক), তৈজস (রাজস) আৰু তামস।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
তমোগুণী অহংকাৰৰ পৰা তন্মাত্ৰাসমূহ জন্মিল আৰু তাৰ পৰা স্থূল ভূতসমূহ উৎপন্ন হ’ল। ৰজোগুণী অহংকাৰৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়সমূহ প্ৰকাশ পালে, আৰু সত্ত্বগুণী (বৈকৃত) অহংকাৰৰ পৰা একাদশ দেবতা উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
মোৰ প্ৰেৰণাত এই সকলো তত্ত্ব নিয়মবদ্ধভাৱে একেলগে মিলি কাৰ্য কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু একত্ৰ হৈ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড সৃষ্টি কৰিলে; সেয়াই মোৰ উৎকৃষ্ট অধিষ্ঠান।
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
কাৰণ-জলত ভাঁহি থকা সেই অণ্ডৰ ভিতৰত মই স্বয়ং প্ৰকাশিত হ’লোঁ। মোৰ নাভিৰ পৰা ‘বিশ্ব’ নামৰ পদ্ম উদ্ভৱ হ’ল, আৰু তাতেই স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা জন্মিল।
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
বিশ্বাত্মা ব্ৰহ্মা মোৰ অনুগ্ৰহত ৰজোগুণেৰে যুক্ত হৈ মহাতপস্যাত নিয়োজিত হ’ল আৰু ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ—এই তিন লোকক তেওঁলোকৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাসহ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
স্বর্লোক দেৱতাসকলৰ নিবাস হিচাপে স্থাপিত হ’ল, ভুবর্লোক ভূত-প্ৰেতাদি সত্তাৰ স্থান হ’ল, আৰু ভূর্লোক মানুহ আৰু অন্যান্য মর্ত্য জীৱৰ আবাস হ’ল। মুক্তিৰ বাবে সাধনা কৰা সিদ্ধসকল এই তিন ভাগৰ ওপৰলৈ উন্নীত হয়।
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
প্ৰভু ব্ৰহ্মাই পৃথিৱীৰ তলত অসুৰ আৰু নাগসকলৰ বাবে লোক সৃষ্টি কৰিলে। এইদৰে ত্ৰিগুণময় কৰ্ম অনুসাৰে ত্ৰিলোকৰ সকলো গতি নিৰ্ধাৰিত হ’ল।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
যোগ, তপস্যা আৰু সন্ন্যাসৰ দ্বাৰা মহৰ্লোক, জনলোক, তপোলোক আৰু সত্যলোকৰ নিৰ্মল গতি লাভ হয়; কিন্তু ভক্তিযোগে মোৰ পৰম ধাম প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
মই কালস্বৰূপ বিধাতা হৈ এই জগতত কৰ্মফল সজাই ৰাখিছোঁ। সেয়ে গুণপ্ৰবাহৰ এই মহা-স্ৰোতত জীৱ কেতিয়াবা ওপৰলৈ উঠে, কেতিয়াবা আকৌ নিমজ্জিত হয়।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
এই জগতত যি কিবা দৃশ্যমান—সৰু বা ডাঙৰ, কৃশ বা স্থূল—সেয়া নিশ্চয়েই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ (জীৱাত্মা) উভয়ৰ সংযুক্ত ৰূপ।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
যাৰ যি আদি আৰু অন্ত, সেয়াই তাৰ মধ্যও। বিকাৰ কেৱল ব্যৱহাৰৰ সুবিধাৰ বাবে দিয়া নাম-ৰূপ—যেনে সোণৰ পৰা কঙ্কণ-কুণ্ডল, মাটিৰ পৰা ঘট-থালি; আৰম্ভ আৰু শেষত সোণ-মাটি থাকে, সেয়ে মধ্যতো সেয়াই আধাৰ।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
যি পূৰ্ব পদাৰ্থক উপাদান কৰি আন ৰূপলৈ বিকৃত হয়, যাৰ আদি আৰু অন্ত সেই—সেই ‘সত্য’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
যাৰ উপাদান প্ৰকৃতি, যাৰ আধাৰ পৰম পুৰুষ মহাবিষ্ণু, আৰু যাক কাল প্ৰকাশ কৰে—প্ৰকৃতি, বিষ্ণু আৰু কাল—এই ত্ৰয়েই মই পৰব্ৰহ্ম।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
যেতিয়ালৈকে ভগৱানৰ দৃষ্টি প্ৰকৃতিত থাকে, তেতিয়ালৈকে সৃষ্টিৰ ধাৰা ক্ৰমে ক্ৰমে নিত্য চলি থাকে আৰু গুণসমূহৰ মহান বিস্তাৰ প্ৰকাশ পায়।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
মই বিৰাট্-ৰূপৰ আধাৰ; লোকসমূহৰ পুনঃপুনঃ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ দ্বাৰা সি অনন্ত বৈচিত্ৰ্য প্ৰকাশ কৰে। পঞ্চভূতৰ সমন্বয়ে সি ভুবনসহ বিশেষ ৰূপ প্ৰকাশ কৰে।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
প্ৰলয়ত জীৱৰ নশ্বৰ দেহ অন্নত লীন হয়; অন্ন ধান্যত, ধান্য ভূমিত, ভূমি গন্ধ-তন্মাত্ৰাত। গন্ধ জলত, জল ৰসত, ৰস অগ্নিত, অগ্নি ৰূপত; ৰূপ স্পৰ্শত, স্পৰ্শ বায়ুত, বায়ু আকাশত, আকাশ শব্দ-তন্মাত্ৰাত। ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিজ নিজ অধিষ্ঠাতৃ দেৱতাত, সিহঁত মনত, মন সাত্ত্বিক অহংকাৰত; শব্দ তামস অহংকাৰত, সি মহত্তত্ত্বত; মহত্তত্ত্ব গুণত, গুণ অব্যক্তত, অব্যক্ত কালত; কাল মহাপুৰুষত, আৰু সেই জীৱবীজ অজন পৰমাত্মা মোৰ মাজত লীন হয়। মই একাই আত্মা, নিজতে স্থিত; সৃষ্টি-প্ৰলয় মোৰ পৰাই প্ৰকাশ পায়।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
গোন্ধ পানীত লীন যায়, আৰু পানী নিজৰ গুণ ৰসত লীন হয়। ৰস অগ্নিত আৰু অগ্নি ৰূপত লীন হৈ যায়।
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ৰূপ বায়ুত, বায়ু স্পৰ্শত লীন হয়। স্পৰ্শ আকাশত আৰু আকাশ শব্দত লীন হয়। ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিজৰ উৎস দেৱতাসকলত লীন হয়।
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
হে সৌম্য, ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ উৎস মনত (সাত্ত্বিক অহংকাৰ) লীন হয়। শব্দ তামসিক অহংকাৰত আৰু সেই অহংকাৰ মহৎ-তত্ত্বত লীন হয়।
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
সেই মহৎ-তত্ত্ব নিজৰ গুণসমূহত লীন হয়। সেই গুণবোৰ অব্যক্ত প্ৰকৃতিত লীন হয় আৰু সেই অব্যক্ত অবিনাশী কালত লীন হয়।
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
কাল মায়াময় জীৱত (মহাপুৰুষত) লীন হয়, আৰু জীৱ মোৰ লগত (অজন্মা পৰমাত্মাত) লীন হয়। অৱশেষত কেৱল আত্মাহে অৱশিষ্ট থাকে, যি নিজৰ মাজত স্থিত।
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
যেনেকৈ আকাশৰ অন্ধকাৰ সূৰ্যোদয়ত নাশ হয়, তেনেকৈ প্ৰলয়-তত্ত্বৰ এই জ্ঞান গম্ভীৰ সাধকৰ মনৰ দ্বৈত-ভ্ৰম দূৰ কৰে। মায়া কোনোভাবে হৃদয়ত সোমালেও তাত স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে।
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
পৰ আৰু অপৰ দুয়োটাকে সম্যক দেখা মই, সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ক অনুলোম-প্ৰতিলোম বিশ্লেষণৰে কোৱা এই সাঙ্ক্যবিধি সন্দেহ-গ্ৰন্থি ছেদি ভ্ৰম নাশ কৰে।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).