Adhyaya 22
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
উদ্ধৱ-গীতাত শ্ৰীকৃষ্ণৰ অন্তৰঙ্গ উপদেশ আগবাঢ়ে। উদ্ধৱে সোধে—ঋষিসকলে সৃষ্টিৰ তত্ত্বসমূহ ২৮, ২৬, ২৫, ১৭ আদি ভিন্ন সংখ্যাত কিয় গণনা কৰে? শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে, সূক্ষ্ম আৰু স্থূল তত্ত্ব পৰস্পৰব্যাপ্ত আৰু তেওঁৰ মায়াই বিশ্লেষণৰ নানা দৃষ্টিভংগী সম্ভৱ কৰে; সেয়ে বহু গণনাও সত্যৰ বিৰোধী নহয়। তাৰ পাছত সাঙ্কখ্যৰ মুখ্য গঠন ব্যাখ্যা কৰে—গুণ, গুণক্ষোভকাৰী কাল, মহত্তত্ত্ব, অহংকাৰৰ ত্ৰিবিধ পৰিণাম, আৰু অধ্যাত্মিক-অধিদৈৱিক-অধিভৌতিক ত্ৰয়ী দৃষ্টি। পুনৰ উদ্ধৱে সোধে—পুৰুষ (জীৱ) আৰু প্ৰকৃতি পৰস্পৰবাসী যেন কিয় দেখা যায়? কৃষ্ণে ভোক্তাক প্ৰকৃতিৰ পৰা পৃথক দেখুৱাই বদ্ধ অনুভৱত তেওঁলোকৰ কাৰ্যগত জড়াজড়ি বুজায়। শেষত সংসাৰগতি বৰ্ণনা কৰে—কৰ্মযুক্ত মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহে সংস্কাৰ বহন কৰি দেহে দেহে যায়; ‘জন্ম’ আৰু ‘মৃত্যু’ অবিৰাম পৰিবর্তনত নতুন পৰিচয়মাত্ৰ। ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ পৰা সাৱধানতা আৰু নিন্দাত সহিষ্ণুতা সাধকৰ বাবে আৱশ্যক বুলি কৈ অধ্যায় শেষ হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে— হে বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভু! ঋষিসকলে সৃষ্টিৰ তত্ত্ব কিমান গণনা কৰিছে? মই আপোনাৰ মুখেৰে নব, একাদশ, পাঁচ আৰু তিন— অৰ্থাৎ মুঠ আঠাইশ তত্ত্বৰ বৰ্ণনা শুনিছোঁ। কিন্তু কিছুমানে ছাব্বিশ, কিছুমানে পঁচিশ; কিছুমানে সাত, ন’টা, ছয়, চাৰি, এগাৰ; আৰু কিছুমানে সতৰ, ষোল বা তেৰ কয়। এই ভিন্ন গণনাৰ আঁৰত প্ৰতিজন ঋষিৰ অভিপ্ৰায় কি আছিল? হে চিৰন্তন! দয়া কৰি মোক বুজাই কওক।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে— হে বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভু! ঋষিসকলে সৃষ্টিৰ তত্ত্ব কিমান গণনা কৰিছে? মই আপোনাৰ মুখেৰে নব, একাদশ, পাঁচ আৰু তিন— অৰ্থাৎ মুঠ আঠাইশ তত্ত্বৰ বৰ্ণনা শুনিছোঁ। কিন্তু কিছুমানে ছাব্বিশ, কিছুমানে পঁচিশ; কিছুমানে সাত, ন’টা, ছয়, চাৰি, এগাৰ; আৰু কিছুমানে সতৰ, ষোল বা তেৰ কয়। এই ভিন্ন গণনাৰ আঁৰত প্ৰতিজন ঋষিৰ অভিপ্ৰায় কি আছিল? হে চিৰন্তন! দয়া কৰি মোক বুজাই কওক।
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে— হে বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভু! ঋষিসকলে তত্ত্ব কিমান গণনা কৰিলে? মই আপোনাৰ মুখেৰে নব, একাদশ, পাঁচ আৰু তিন— মুঠ আঠাইশ শুনিছোঁ। কিন্তু কিছুমানে ছাব্বিশ, কিছুমানে পঁচিশ; কিছুমানে সাত, ন’টা, ছয়, চাৰি, এগাৰ; আৰু কিছুমানে সতৰ, ষোল বা তেৰ কয়। এই সংখ্যাভেদ তেওঁলোকে যি যি অভিপ্ৰায়ে পৃথকভাবে গায়, সেই কথা দয়া কৰি আমাক কওক।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে— সকলো ভৌতিক তত্ত্ব সৰ্বত্ৰ উপস্থিত থাকিলেহে, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলে সিহঁতক পৃথক পৃথকভাৱে বিশ্লেষণ কৰা যুক্তিসংগত। তেওঁলোক সকলোৱে মোৰ মায়াশক্তিৰ আশ্ৰয়ত কথা কৈছিল; সেয়ে সত্যৰ বিরোধ নকৰাকৈ তেওঁলোকে যি ইচ্ছা ক’ব পাৰিছিল।
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
তুমি যেনেকৈ ক’লা তেনেকুৱা নহয়; মই যেনেকৈ কওঁ তেনেকুৱাই সত্য। তৰ্ককাৰীৰ বিশ্লেষণগত মতভেদৰ প্ৰেৰণা মোৰেই দুঃসাধ্য শক্তিসমূহ।
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
মোৰ শক্তিসমূহৰ পৰস্পৰ সংযোগৰ ফলত বক্তাসকলৰ মাজত বিভিন্ন মত জন্মে। কিন্তু যিসকলে বুদ্ধি মোৰ ওপৰত স্থিৰ কৰি ইন্দ্ৰিয়দমন কৰিছে, তেওঁলোকৰ বাবে ভেদ লুপ্ত হয় আৰু তৰ্কৰ কাৰণো শান্ত হয়।
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, তত্ত্বসমূহৰ পৰস্পৰ অনুপ্ৰৱেশৰ কাৰণে দাৰ্শনিকসকলে নিজৰ অভিপ্ৰায় অনুসাৰে মৌল তত্ত্বৰ সংখ্যা আগ-পিছ কৰি গণনা কৰে।
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
এটা তত্ত্বৰ ভিতৰতো আন তত্ত্বসমূহ প্ৰৱিষ্ট দেখা যায়। পূৰ্ব কাৰণতেই হওক বা পৰ ফলতেই—সৰ্বতোভাবে তত্ত্বত তত্ত্ব বিদ্যমান।
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
সেয়ে, এই চিন্তকসকলৰ মাজত যিয়েই কওক, আৰু তেওঁলোকে গণনাত তত্ত্বসমূহক পূৰ্ব সূক্ষ্ম কাৰণত ৰাখক বা পৰ প্ৰকাশিত ফলত—মই তেওঁলোকৰ সিদ্ধান্তক প্ৰামাণ্য মানো, কিয়নো প্ৰতিটো মতৰ বাবে যুক্তিসংগত ব্যাখ্যা সম্ভৱ।
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
অনাদি অজ্ঞানে আচ্ছন্ন জীৱে নিজে নিজে আত্মজ্ঞান লাভ কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে পৰম তত্ত্বজ্ঞ অন্য এজন জ্ঞানদাতা আৱশ্যক।
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
ইয়াত জীৱ আৰু পৰম নিয়ন্তাৰ মাজত অণুমাত্ৰ গুণভেদ নাই; ভেদ-কল্পনা ব্যৰ্থ, আৰু এই জ্ঞানো প্ৰকৃতিৰ গুণ।
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
প্ৰকৃতি আদিতে তিন গুণৰ সাম্য অৱস্থাত থাকে; গুণসমূহ আত্মাৰ নহয়, কেৱল প্ৰকৃতিৰ। সত্ত্ব, ৰজ, তম—সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ।
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
এই জগতত সত্ত্বক জ্ঞান, ৰজক কৰ্ম, আৰু তমক অজ্ঞান বুলি কোৱা হয়। গুণসমূহৰ ক্ষুব্ধ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াই কাল; আৰু সকলো প্ৰবৃত্তিৰ সমষ্টি আদ্য ‘সূত্ৰ’ (মহত্তত্ত্ব)।
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
মই নটা মূল তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰিলোঁ—ভোগ্তা পুৰুষ, প্ৰকৃতি, প্ৰকৃতিৰ আদ্য প্ৰকাশ মহত্তত্ত্ব, অহংকাৰ, আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী।
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
হে উদ্ধৱ! শ্ৰৱণ, স্পৰ্শ, দৰ্শন, ঘ্ৰাণ আৰু ৰসনা—এই পাঁচটা জ্ঞানেন্দ্ৰিয়। বাক্, হাত, উপস্থ, পায়ু আৰু পদ—এই পাঁচটা কৰ্মেন্দ্ৰিয়। মন দুয়োটা শ্ৰেণীতেই অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰস, গন্ধ আৰু ৰূপ—এইবোৰ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়। গতি, বাক্য, উৎসৰ্গ (মল-মূত্ৰ ত্যাগ) আৰু শিল্প/নিৰ্মাণ—এইবোৰ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ কাৰ্য।
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
সৃষ্টিৰ আদিতে প্ৰকৃতি সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণেৰে কাৰণ-কাৰ্যৰূপে, সূক্ষ্ম-স্থূল সমগ্ৰ জগতৰ ৰূপ ধৰে। অব্যক্ত পৰম পুৰুষ পৰমাত্মা তাত প্ৰৱেশ নকৰে; কেৱল দৃষ্টিপাত কৰে।
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
মহৎ-তত্ত্ব আদি ভৌতিক উপাদানসমূহ পৰম পুৰুষৰ দৃষ্টিৰে প্ৰেৰিত হৈ পৰিৱর্তিত হয় আৰু নিজ নিজ শক্তি লাভ কৰে। তাৰ পিছত প্ৰকৃতিৰ বলত সিহঁতে একত্ৰিত হৈ সামৰ্থ্য পাই বিশ্বাণ্ড সৃষ্টি কৰে।
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
কিছুমান দাৰ্শনিক সাতটা ধাতু মানে—পৃথিৱী আদি পাঁচ (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ), চেতন আত্মা, আৰু উভয়ৰ আধাৰ পৰমাত্মা। এই মতে দেহ, ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণবায়ু আৰু সকলো ভৌতিক বস্তু এই সাত ধাতুৰ পৰাই উৎপন্ন।
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
কিছুমান দাৰ্শনিক ছয় তত্ত্ব মানে—পাঁচ মহাভূত আৰু ষষ্ঠ পৰম পুৰুষ ভগৱান। সেই প্ৰভু নিজৰ পৰা উদ্ভূত তত্ত্বসমূহেৰে যুক্ত হৈ এই জগত সৃষ্টি কৰি পাছত স্বয়ং তাত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
কিছুমানে চাৰিটা তত্ত্ব মানে—আত্মাৰ পৰা তেজ, জল আৰু অন্ন (পৃথিৱী) জন্মে। এই তত্ত্বসমূহ প্ৰকাশ পাই এই জগতৰ সৃষ্টি ঘটায়, য’ত সকলো ভৌতিক সৃষ্টিৰ জন্ম-বিকাশ হয়।
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
কিছুমানে সতৰটা তত্ত্ব গণনা কৰে—পাঁচ মহাভূত, পাঁচ তন্মাত্ৰা (বিষয়), পাঁচ ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু আত্মা; এইদৰে আত্মা সতৰতম তত্ত্ব বুলি স্মৃত।
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
তদ্ৰূপ ষোলৰ গণনাত আত্মাকেই মন বুলি কোৱা হয়। আৰু পাঁচ ভূত, পাঁচ ইন্দ্ৰিয়, মন, জীৱাত্মা আৰু পৰম পুৰুষ ধৰি ল’লে তেৰটা তত্ত্ব হয়।
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
এগাৰৰ গণনাত আত্মা, মহাভূত আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ ধৰা হয়। আৰু আঠটা স্থূল-সূক্ষ্ম প্ৰকৃতিৰ সৈতে পুৰুষ (পৰমেশ্বৰ) মিলি ন’টা বুলি কিছুমানে কয়।
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
এইদৰে ঋষিসকলে তত্ত্বসমূহক নানা ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিছে। প্ৰচুৰ যুক্তিৰে উপস্থাপন কৰা বাবে তেওঁলোকৰ সকলো মত ন্যায়সঙ্গত; সত্য বিদ্বানৰ পৰা এনে দাৰ্শনিক দীপ্তি স্বাভাৱিক।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে: হে কৃষ্ণ, প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ (জীৱ) স্বৰূপত পৃথক হ’লেও পৰস্পৰ আশ্ৰয়ত থকা যেন দেখা যায়, সেয়ে তেওঁলোকৰ মাজত ভেদ যেন নেদেখা যায়। আত্মা প্ৰকৃতিত আৰু প্ৰকৃতি আত্মাত থকা যেন লাগে।
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
হে পুণ্ডৰীকাক্ষ, হে সৰ্বজ্ঞ প্ৰভু, মোৰ হৃদয়ত থকা এই মহান সংশয়ক আপোনাৰ তৰ্কনৈপুণ্যভৰা বাক্যৰে কৃপা কৰি ছেদন কৰক।
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
জীৱসকলৰ জ্ঞান আপোনাৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়, আৰু আপোনাৰ শক্তিৰ দ্বাৰাই সেই জ্ঞান ইয়াত অপহৃত হয়। নিশ্চয়, আপোনাৰ আত্মমায়াৰ গতি আপোনাক বাদ দি আন কোনেও নাজানে।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, ‘প্ৰকৃতি’ আৰু ‘পুৰুষ’—এই ভেদ স্পষ্ট। এই প্ৰকাশিত সৃষ্টি বিকাৰশীল; গুণসমূহৰ পৰস্পৰ ব্যতিকৰ-উত্তেজনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ই সদায় ৰূপান্তৰিত হয়।
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! মোৰ ত্ৰিগুণময়ী মায়া সেই গুণসমূহৰ দ্বাৰাই নানাবিধ সৃষ্টি আৰু তাক উপলব্ধি কৰা নানাৰূপ চেতনাও প্ৰকাশ কৰে। জড় পৰিণামৰ প্ৰকাশিত ফল তিনিধৰণে বুজা যায়—অধ্যাত্ম, অধিদৈৱ আৰু অধিভূত।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
দৃষ্টি, দৃশ্যৰূপ আৰু চকুৰ ৰন্ধ্ৰত সূৰ্যৰ প্ৰতিবিম্ব—ইহঁতে পৰস্পৰক প্ৰকাশ কৰে; কিন্তু আকাশত স্থিত মূল সূৰ্য স্বয়ংপ্ৰকাশ। তেনেদৰে সকলো সত্তাৰ আদিকাৰণ পৰমাত্মা, যি সিহঁতৰ পৰা পৃথক, নিজৰ দিব্য অনুভৱৰ আলোকেই পৰস্পৰ-প্ৰকাশমান সকলো বস্তুৰ পৰম উৎস।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
তেনেদৰে ত্বক, কৰ্ণ, চক্ষু, জিহ্বা আৰু নাসিকা—এই ইন্দ্ৰিয়সমূহ, আৰু সূক্ষ্ম দেহৰ কাৰ্যসমূহ—বন্ধিত চেতনা, মন, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ—সকলোকে ইন্দ্ৰিয়, বিষয় আৰু অধিদেৱতা—এই ত্ৰিবিধ ভেদে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
যেতিয়া প্ৰকৃতিৰ তিন গুণ ক্ষুব্ধ হয়, তেতিয়া অব্যক্ত প্ৰধানমূলৰ পৰা উৎপন্ন মহত্তত্ত্বৰ পৰা এটা বিকাৰ প্ৰকাশ পায়—অহংকাৰ। ই তিন ৰূপে থাকে—সাত্ত্বিক (বৈকাৰিক), ৰাজস (ঐন্দ্ৰিয়) আৰু তামস। এই অহংকাৰেই জড় মোহ আৰু দ্বৈত-বিকল্পৰ কাৰণ।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
পৰমাত্মা সম্পৰ্কে অসম্পূৰ্ণ জ্ঞানৰ ফলত দাৰ্শনিকসকলৰ এই তৰ্ক—“জগত সঁচা”, “নাই, সঁচা নহয়”—ভৌতিক দ্বৈত-ভেদ বুজিবলৈহে নিবদ্ধ। তৰ্কটো নিষ্ফল হলেও, যিসকলে মোৰ পৰা—নিজৰ সত্য আত্মাৰ পৰা—বুদ্ধি ঘূৰাই লয়, সিহঁতে তাক ত্যাগ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে প্ৰভু, ফলকামী কৰ্মত আসক্ত লোকৰ বুদ্ধি আপোনাৰ পৰা বিমুখ হয়। তেওঁলোকে নিজৰ কৰ্মফলত কেনেকৈ উচ্চ-নীচ দেহ গ্ৰহণ কৰি পুনৰ ত্যাগ কৰে?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
হে গোবিন্দ, এই কথা মোক কোৱা; আত্মবোধহীন লোকৰ বাবে ই অতি দুৰ্বোধ্য। এই জগতত মায়াই প্ৰতাৰিত কৰা লোক—বহু সময়ত পণ্ডিতো—ই সত্য নাজানে।
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—মানুহৰ মন কৰ্মফলৰ দ্বাৰা গঠিত আৰু পাঁচ ইন্দ্ৰিয়সহ থাকে। ই এটা দেহ/লোকৰ পৰা আন এটা দেহ/লোকলৈ যায়; আত্মা ভিন্ন হলেও তাক অনুসৰণ কৰে।
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
কৰ্মবন্ধনত বাঁধা মন দেখা আৰু বেদত শোনা ইন্দ্ৰিয়বিষয় ধ্যান কৰে। সেয়ে বিষয়ৰ সৈতে একেলগে তাৰ উদয়-লয় ঘটিছে যেন লাগে, আৰু স্মৃতিশক্তি ক্ষীণ হয়।
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
বিষয়াসক্তিৰ বাবে জীৱে পুনৰ নিজৰ পূৰ্ব পৰিচয় স্মৰণ নকৰে। কোনো কাৰণত পূৰ্ব দেহৰ সম্পূৰ্ণ বিস্মৃতি যি হয়, তাকেই ‘মৃত্যু’ বোলা হয়।
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
হে মহাদানী উদ্ধৱ! যাক জন্ম বুলি কোৱা হয়, সেয়া আচলতে জীৱৰ নতুন দেহৰ সৈতে সম্পূৰ্ণভাৱে আত্ম-তাদাত্ম্য। যেনেকৈ সপোন বা মনোৰথৰ অভিজ্ঞতাক সি সম্পূৰ্ণ সত্য বুলি গ্ৰহণ কৰে, তেনেকৈ নতুন দেহকো গ্ৰহণ কৰে।
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
যেনেকৈ সপোন বা মনোৰথত থকা মানুহে আগৰ সপোন-মনোৰথ নস্মৰে, তেনেকৈ বৰ্তমান দেহত অৱস্থিত জীৱে আগতেই আছিল যদিও নিজকে যেন সদ্য উদ্ভৱ হোৱা বুলি ভাবে।
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
ইন্দ্ৰিয়ৰ আশ্ৰয় মনেই দেহ-তাদাত্ম্য সৃষ্টি কৰাত, আত্মাৰ বাস্তৱতাতো উচ্চ-মধ্য-নীচ এই ত্ৰিবিধ ভৌতিক ভেদ যেন উপস্থিত বুলি ভাসে। এইদৰে জীৱে নিজেই বাহ্য আৰু অন্তৰ দ্বৈত জন্মায়, যেন মানুহে কুপুত্ৰ জন্ম দিয়ে।
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
হে প্ৰিয় উদ্ধৱ! জড় দেহসমূহ সদায় সৃষ্টি আৰু বিনাশৰ মাজত থাকে; এইটো সময়ৰ অদৃশ্য বেগে ঘটে। কিন্তু সময় সূক্ষ্ম হোৱাৰ বাবে কোনেও তাক দেখা নাপায়।
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
যেনেকৈ প্ৰদীপৰ শিখা, নদীৰ সোঁত বা গছৰ ফলৰ ৰূপান্তৰ-অৱস্থা ঘটে, তেনেকৈ সকলো জড় দেহৰো বয়স আৰু অৱস্থাৰ পৰিবর্তন ঘটে।
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
যেনেকৈ দীপৰ অসংখ্য পোহৰৰ ৰশ্মি ক্ষণে ক্ষণে জন্মে, ৰূপান্তৰিত হয় আৰু নাশ পায়, তথাপি মোহবুদ্ধিৰ মানুহে এক মুহূর্ত দেখা পোহৰক লৈ মিছাকৈ কয়—“এইয়েই দীপৰ পোহৰ।” যেনেকৈ বোৱতী নদীত সদায় নতুন পানী আগলৈ বয় যায়, তথাপি মূঢ়ে এক ঠাই চাই কয়—“এইয়েই নদীৰ পানী।” তেনেকৈ দেহ সদা পৰিবর্তিত হ’লেও মায়াত পৰি লোকসকলে দেহৰ একেক অৱস্থাকেই নিজৰ সত্য পৰিচয় বুলি ধৰে।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
জীৱ প্ৰকৃততে নিজৰ কৰ্মবীজৰ পৰা জন্ম নলয়, আৰু অমৰ হোৱাৰ বাবে মৰেও নাযায়। ভ্ৰান্তিৰ কাৰণে সি জন্মে-মৰে বুলি দেখা যায়; যেনেকৈ কাঠৰ সংযোগত আগুন জ্বলে উঠে আৰু কাঠ শেষ হ’লে নিভি গ’ল বুলি লাগে।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
গৰ্ভাধান, গৰ্ভাৱস্থা, জন্ম, শিশুকাল, বাল্য, যৌৱন, মধ্যবয়স, জৰা আৰু মৃত্যু—এইবোৰ দেহৰ নটা অৱস্থা।
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
দেহৰ উচ্চ-নীচ অৱস্থাবোৰ মনোৰথময় কল্পনা। গুণসঙ্গজনিত অজ্ঞানে জীৱে সেয়া নিজৰ বুলি গ্ৰহণ কৰে; কেতিয়াবা কোনো ভাগ্যবান ব্যক্তিয়ে এই মানসিক কল্পনা ত্যাগ কৰিব পাৰে।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
পিতৃ বা পিতামহৰ মৃত্যু দেখি মানুহে নিজৰ মৃত্যুৰ কথা অনুমান কৰিব পাৰে, আৰু পুত্ৰৰ জন্ম দেখি নিজৰ জন্মৰ অৱস্থাও বুজিব পাৰে। যিয়ে এইদৰে দেহৰ সৃষ্টি আৰু বিনাশক বাস্তৱভাৱে বুজে, সি আৰু এই দ্বন্দ্বৰ অধীন নাথাকে।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
যি জ্ঞানীয়ে বীজৰ পৰা গছৰ জন্ম আৰু পক্ব হ’লে তাৰ বিনাশ দেখে, সি গছৰ পৰা পৃথক সাক্ষী থাকে; তেনেদৰে দেহৰ জন্ম-মৰণৰ সাক্ষী দেহৰ পৰা পৃথক।
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
অবুদ্ধিমান মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰা নিজক পৃথক নুবুজি, প্ৰকৃতিকেই তত্ত্বতঃ সত্য বুলি মানে; তাৰ সংস্পৰ্শত সম্পূৰ্ণ মোহিত হৈ সি সংসাৰচক্ৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
কৰ্মফলত ভ্ৰমিত জীৱে সত্ত্বসঙ্গত ঋষি বা দেৱলোকত জন্ম পায়; ৰজসঙ্গত অসুৰ বা মানুহ হয়, আৰু তমসঙ্গত ভূতযোনি বা তিৰ্যক্ (পশু) যোনিত জন্ম লয়।
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
যেনে নাচি-গাই থকা লোকক দেখি কোনোবাই তেওঁলোকক অনুকৰণ কৰে, তেনেদৰে আত্মা কৰ্তা নহ’লেও বুদ্ধিৰ গুণ দেখি মোহিত হৈ সেয়া অনুকৰণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
যেনে কঁপা পানীত প্ৰতিফলিত গছো কঁপা যেন লাগে আৰু চকু ঘূৰালে পৃথিৱী ঘূৰি থকা যেন দেখা যায়; তেনেদৰে, হে দাশাৰ্হ, মনৰ কল্পনাৰে বিষয়ভোগৰ অনুভৱ মিছা—স্বপ্নদৃশ্যৰ দৰে আত্মাৰ সংসাৰো তেনেই।
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
হে দাশাৰ্হ-বংশজ! আত্মাৰ সংসাৰজীৱন আৰু ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ভোগৰ অভিজ্ঞতা প্ৰকৃততে মিছা। যেনে কঁপা পানীত প্ৰতিফলিত গছ কঁপা যেন লাগে, বা চকু ঘূৰালে পৃথিৱী ঘূৰি আছে যেন দেখা যায়, তেনেদৰে কল্পনা আৰু সপোনৰ দৰে এই জগত ভ্ৰম।
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
বস্তু প্ৰকৃততে নাথাকিলেও, যি ব্যক্তি বিষয়ভোগত ধ্যান কৰে তাৰ সংসাৰ-চক্ৰ নিনিবৃত্ত হয়; যেনে সপোনৰ অনর্থকৰ অভিজ্ঞতা মিছা হ’লেও নাহে যায়।
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
সেয়ে, হে উদ্ধৱ! অসৎ ভৌতিক ইন্দ্ৰিয়ৰে বিষয়ভোগ কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰিবা। দ্বৈততাৰ ওপৰত আধাৰিত এই বৈকল্পিক ভ্ৰমে আত্ম-সাক্ষাৎকাৰক কেনেকৈ আৱৰিত কৰে সেয়া চোৱা।
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
দুষ্ট লোকে উপেক্ষা, অপমান, ঠাট্টা বা ঈৰ্ষা কৰিলেও; মাৰধৰ, বাঁধি থোৱা, বা জীৱিকা হৰণ কৰিলেও; অজ্ঞ লোকে থু বা মূত্ৰে অপবিত্ৰ কৰিলেও—এনে বহু প্ৰকাৰে কঁপাই তুলিলেও, যি পৰম মঙ্গল কামনা কৰে সি কষ্টতেও বুদ্ধিৰে নিজকে আধ্যাত্মিক স্তৰত উদ্ধাৰ কৰি স্থিৰ ৰাখক।
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
দুষ্ট লোকে উপেক্ষা, অপমান, ঠাট্টা বা ঈৰ্ষা কৰিলেও; মাৰধৰ, বাঁধি থোৱা, বা জীৱিকা হৰণ কৰিলেও; অজ্ঞ লোকে থু বা মূত্ৰে অপবিত্ৰ কৰিলেও—এনে বহু প্ৰকাৰে কঁপাই তুলিলেও, যি পৰম মঙ্গল কামনা কৰে সি কষ্টতেও বুদ্ধিৰে নিজকে আধ্যাত্মিক স্তৰত উদ্ধাৰ কৰি স্থিৰ ৰাখক।
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, অনুগ্ৰহ কৰি কওক, মই এই বিষয়টো সঠিকভাৱে কেনেকৈ বুজিম।
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
হে বিশ্বাত্মা, অজ্ঞ লোকৰ দ্বাৰা নিজৰ প্ৰতি কৰা অসৎ অপমান সহ্য কৰা অতি দুৰূহ বুলি মই ভাবোঁ; কিয়নো প্ৰকৃতি সত্যই বলৱতী। কেৱল আপোনাৰ ধৰ্মসেৱাত স্থিৰ আৰু আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লৈ শান্তি লাভ কৰা ভক্তসকলেহে এনে অপৰাধ সহিব পাৰে।
Frequently Asked Questions
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.