Adhyaya 21
Dharma, Purity, and the Inner Purpose of the Vedas (Karma-kāṇḍa Reoriented to Bhakti)
উদ্ধৱলৈ শ্ৰীকৃষ্ণৰ উপদেশ এই অধ্যায়ত অধিক সূক্ষ্ম আৰু শাস্ত্ৰসংগত হয়। ভগৱানে ধৰ্ম–অধৰ্ম আৰু শুদ্ধি–অশুদ্ধিৰ স্পষ্ট বিভাগ কৰি কয়—ভক্তি, সাংখ্যধৰ্মী বিবেচনা আৰু স্বধৰ্মানুষ্ঠান এই অনুমোদিত পথ; এইবোৰ ত্যাগ কৰিলে জীৱ সংসাৰত পৰে, আৰু নিজৰ যথাস্থানত স্থিৰতাই পুণ্য। দেশ, কাল, দ্ৰব্য, পৰিস্থিতি অনুসাৰে শুদ্ধিৰ নিৰ্ণয়, দূষিত ভূমিৰ বিধান, শুভ সময়, আৰু মাটি, জল, অগ্নি, বায়ু, কাল, মন্ত্ৰৰ দ্বাৰা শোধন-পদ্ধতি বৰ্ণিত। শেষত ‘পুষ্পিত’ বৈদিক ফলশ্ৰুতিৰ সমালোচনা—সেইবোৰ বিষয়াসক্তক মোহিত কৰে, কিন্তু পৰম মঙ্গল নিৰ্ধাৰণ নকৰে। শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰকাশ কৰে যে ওঁকাৰ আৰু ছন্দ তেওঁৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ তেওঁৰ মাজতেই লীন; কৰ্মকাণ্ড, উপাসনাকাণ্ড আৰু জ্ঞানকাণ্ডো গূঢ়ভাৱে তেওঁকেই সূচায়—ইয়ে আগলৈ উদ্ধৱগীতাত বাহ্য নিয়ম অন্তৰ্মুখ ভগৱৎ-সাক্ষাৎকাৰ আৰু শৰণাগতিৰ দিশে ৰূপান্তৰৰ পথ প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: যিসকলে ভক্তি, জ্ঞান আৰু নিয়ত কৰ্মৰূপ মোৰ এই পথ ত্যাগ কৰি চঞ্চল ইন্দ্ৰিয়ৰ বশ হৈ তুচ্ছ ভোগ কামনা কৰে, তেওঁলোকে সংসাৰচক্ৰত ঘূৰি ফুৰে।
Verse 2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
নিজ নিজ অধিকাৰত (স্বধৰ্মত) যি স্থিৰ নिष्ठা, সেয়াই গুণ (পুণ্য) বুলি কোৱা হয়; আৰু তাৰ বিপৰীত বিচ্যুতি দোষ (পাপ)—এই দুয়োটাৰ নिश्चয়।
Verse 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
হে নিষ্পাপ উদ্ধৱ, একে ধৰণৰ বস্তুতেও যথাযথ বিচাৰৰ বাবে দ্ৰব্যৰ গুণ-দোষ আৰু শুভ-অশুভ বিবেচনা কৰি শুদ্ধি-অশুদ্ধিৰ বিধান কৰা হয়—ধৰ্মৰ বাবে, ব্যৱহাৰৰ বাবে আৰু জীৱনযাত্ৰা ৰক্ষাৰ বাবে।
Verse 4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
সাংসাৰিক ধৰ্মনিয়মৰ ভাৰ বহন কৰাসকলৰ বাবে মই এই আচাৰ-মাৰ্গ প্ৰকাশ কৰিলোঁ।
Verse 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু আৰু আকাশ—এই পঞ্চ মহাভূত ব্রহ্মাৰ পৰা স্থাৱৰলৈকে সকলো জীৱৰ দেহ গঠন কৰে; আৰু এই সকলো এক পৰমপুৰুষ ভগৱানৰ পৰাই উদ্ভূত।
Verse 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ, সকলো দেহ একে পঞ্চভূতৰে গঠিত হোৱাৰ বাবে সমান যদিও, জীৱসকলে জীৱনৰ লক্ষ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ বেদে ভিন্ন ভিন্ন নাম আৰু ৰূপ কল্পনা কৰে।
Verse 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
হে সাধু উদ্ধৱ, ভৌতিক কৰ্মক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ মই দেশ, কাল আদি সহ সকলো বস্তুত যোগ্য-অযোগ্য গুণ-দোষ স্থাপন কৰিছোঁ।
Verse 8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
যি ঠাইত কৃষ্ণসাৰ মৃগ নাই, ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি ভক্তি নাই, কিকটৰ দৰে অনুৰ্বৰ ঠাই আৰু য’ত পবিত্ৰতা অৱহেলা কৰা হয়, সেইবোৰক অপবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
যি সময় নিজৰ স্বভাৱৰ দ্বাৰা বা উপযুক্ত সামগ্ৰীৰ প্ৰাপ্তিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত কৰ্তব্য পালনৰ বাবে উপযুক্ত, তাক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। যি সময়ে কৰ্মত বাধা দিয়ে, সেয়া অপবিত্ৰ।
Verse 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
কোনো বস্তুৰ শুদ্ধি বা অশুদ্ধি আন বস্তুৰ সংস্পৰ্শ, বচন, সংস্কাৰ, কালৰ প্ৰভাৱ বা পৰিমাণৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।
Verse 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
অপবিত্ৰ বস্তুবোৰে কোনো ব্যক্তিৰ ওপৰত পাপৰ প্ৰভাৱ পেলাব নে নাই, সেয়া সেই ব্যক্তিৰ শক্তি, বুদ্ধি, সম্পদ, স্থান আৰু শাৰীৰিক অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
Verse 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
শস্য, কাঠ, হাড়, সূতা, তৰল পদাৰ্থ, ধাতু, ছাল আৰু মাটিৰ বস্তুবোৰ সময়, বতাহ, জুই, মাটি আৰু পানীৰ দ্বাৰা পৃথক বা সন্মিলিতভাৱে শুদ্ধ কৰা হয়।
Verse 13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
যি শোধন-দ্ৰব্যে অপবিত্ৰ বস্তুৰ দুৰ্গন্ধ আৰু মলিন আৱৰণ আঁতৰাই তাক তাৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ উভতাই আনে, সেয়াই তাত্ত্বিকভাৱে উপযুক্ত শৌচ বুলি গণ্য।
Verse 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
স্নান, দান, তপস্যা, বয়স, ব্যক্তিগত বল, সংস্কাৰ-কর্ম, নিৰ্ধাৰিত কৰ্তব্য—আৰু সৰ্বোপরি মোৰ স্মৰণে—আত্মশৌচ হয়। সেয়ে দ্বিজে শুদ্ধ হৈ তবেই নিজৰ কৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
মন্ত্ৰ যথাযথ জ্ঞানসহ জপ কৰিলে শুদ্ধ হয়, আৰু কৰ্ম মোক অৰ্পণ কৰিলে শুদ্ধ হয়। দেশ, কাল, দ্ৰব্য, কৰ্তা, মন্ত্ৰ আৰু কৰ্ম—এই ছয়ৰ শুদ্ধিতেই ধৰ্ম সম্পন্ন হয়; ইয়াৰ বিপৰীতে অধৰ্ম।
Verse 16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
কেতিয়াবা বিধিৰ বলে গুণো দোষ হয়, আৰু দোষো বিধিমতে গুণ হয়। এনে বিশেষ নিয়মে গুণ-দোষৰ স্পষ্ট ভেদৰেখা মচি পেলায়।
Verse 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
যি কৰ্মে উন্নত ব্যক্তিক পতিত কৰিব পাৰে, সেয়া ইতিমধ্যে পতিতসকলৰ বাবে পাপ নহয়; কিয়নো যি মাটিত শুই আছে সি আৰু কিমান তললৈ পৰিব? নিজৰ স্বভাৱনিয়ত সংসৰ্গকো জন্মগত গুণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
যি যি পাপময় বা ভোগময় কৰ্মৰ পৰা মানুহে নিবৃত্ত হয়, সেই সেই বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। এই ধৰ্মেই মানুহৰ মঙ্গলসাধক; শোক, মোহ আৰু ভয় দূৰ কৰে।
Verse 19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
বিষয়ত গুণ আৰোপ কৰাৰ ফলত মানুহৰ তাত আসক্তি জন্মে। সেই আসক্তিৰ পৰা কামনা উঠে, আৰু সেই কামনাৰ পৰাই মানুহৰ মাজত কলহ (কলি) হয়।
Verse 20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
কলহৰ পৰা অসহনীয় ক্ৰোধ জন্মে, আৰু তাৰ পিছত অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰ আহে। সেই তমস দ্ৰুতেই মানুহৰ বিস্তৃত চেতনাক গ্ৰাস কৰে।
Verse 21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
হে সাধু উদ্ধৱ! সেই সত্য বুদ্ধিৰ পৰা বঞ্চিত জীৱ শূন্যসম গণ্য হয়। তেতিয়া সি জীৱনৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্যৰ পৰা বিচ্যুত হৈ মূৰ্ছিত বা মৃতৰ দৰে জড় হৈ পৰে।
Verse 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
বিষয়ভোগত নিমগ্ন থাকাৰ বাবে মানুহে ন নিজক চিনি পায়, ন আনক। গছৰ দৰে অজ্ঞতাত জীয়াই সি ব্যৰ্থ জীৱন কটায়—কেৱল ধোঁকনিৰ দৰে শ্বাস লয়।
Verse 23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
ফলশ্ৰুতি থকা শাস্ত্ৰবাক্য মানুহৰ পৰম শ্ৰেয় নিৰ্দেশ নকৰে; কল্যাণকৰ ধৰ্মকৰ্মত প্ৰবৃত্ত কৰাবলৈ ইহা প্ৰলোভন, যেন শিশুক ঔষধ খুৱাবলৈ মিঠাইৰ কথা কোৱা হয়।
Verse 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
কেৱল জন্মৰ ফলতেই মর্ত্য মানুহ বিষয়সুখ, প্ৰাণৰক্ষা আৰু স্বজন-পরিজনত মনে আসক্ত হয়; ফলত মন আত্মহিত নাশ কৰা অনর্থকাৰণত নিমগ্ন থাকে।
Verse 25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
যিসকলে নিজৰ প্ৰকৃত স্বার্থ নাজানে, সিহঁতে পাপময় সংসাৰপথত ভ্ৰমি ভ্ৰমি ক্ৰমে অন্ধকাৰলৈ যায়; তথাপি যিসকলে বৈদিক বিধান শুনে, সেই মূঢ়ক ইন্দ্ৰিয়ভোগত পুনৰ কিয় উৎসাহিত কৰিব বুদ্ধ?
Verse 26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
এই সিদ্ধান্ত নুবুজি কিছুমান কুবুদ্ধি লোকে বেদৰ ফুলেল ফলশ্ৰুতিকে পৰম সত্য বুলি প্ৰচাৰ কৰে; কিন্তু বেদৰ সত্য জ্ঞানীসকলে তেনে নকয়।
Verse 27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
কাম, কৃপণতা আৰু লোভে ভৰা লোকে ফুলকেই ফল বুলি ভাবে; অগ্নিৰ ঝলকত মোহিত আৰু ধোঁৱাত দমবন্ধ হৈ সিহঁতে নিজৰ সত্য পৰিচয় নাজানে।
Verse 28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
হে উদ্ধৱ! যিসকলে বৈদিক যজ্ঞকর্মক মানি ইন্দ্ৰিয়সুখত আসক্ত, তেওঁলোকে নাজানে যে মই সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত আৰু এই সমগ্ৰ বিশ্ব মোৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈ মোৰ সৈতে অভিন্ন। তেওঁলোক কুঁৱাশাই ঢাকি থোৱা চকুৰ মানুহৰ দৰে।
Verse 29
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
যিসকলে বিষয়াসক্ত, তেওঁলোকে মোৰ ব্যাখ্যাত বেদজ্ঞানৰ গূঢ় সিদ্ধান্ত নুবুজে। যদি হিংসাত ৰাগ বৈদিক যজ্ঞত অনুমোদিত হ’লহেঁতেন, তেন্তে যজ্ঞতেই তাৰ বিধান থাকিলেহেঁতেন; কিন্তু দুষ্টসকলে নিজৰ সুখৰ বাবে নিৰ্দোষ পশু বধ কৰি যজ্ঞৰ নামে দেবতা, পিতৃ আৰু ভূতগণৰ অধিপতিসকলক পূজা কৰে।
Verse 30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
যিসকলে বিষয়াসক্ত, তেওঁলোকে মোৰ ব্যাখ্যাত বেদজ্ঞানৰ গূঢ় সিদ্ধান্ত নুবুজে। যদি হিংসাত ৰাগ বৈদিক যজ্ঞত অনুমোদিত হ’লহেঁতেন, তেন্তে যজ্ঞতেই তাৰ বিধান থাকিলেহেঁতেন; কিন্তু দুষ্টসকলে নিজৰ সুখৰ বাবে নিৰ্দোষ পশু বধ কৰি যজ্ঞৰ নামে দেবতা, পিতৃ আৰু ভূতগণৰ অধিপতিসকলক পূজা কৰে।
Verse 31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
এই লোক স্বপ্নৰ দৰে—শুনিবলৈ প্ৰিয়, কিন্তু সত্যতে অসাৰ। যেনে মূঢ় বণিকে নিৰর্থক জল্পনাত নিজৰ সত্য ধন ত্যাগ কৰে, তেনেদৰে মোহগ্ৰস্ত মানুহে জীৱনৰ প্ৰকৃত মূল্যবান বস্তু ত্যাগ কৰি স্বৰ্গোন্নতিৰ কল্পিত আশীৰ্বাদ হৃদয়ত সংকল্প কৰে।
Verse 32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
যিসকলে ৰজ, সত্ত্ব আৰু তম গুণত স্থিত, তেওঁলোকে সেই গুণসমূহ প্ৰকাশ কৰা ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেবতা আৰু অন্যান্য দেবশক্তিক উপাসনা কৰে; কিন্তু মোক যথাযথভাৱে উপাসনা নকৰে।
Verse 33
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
দেৱতা-পূজকে ভাবে— “এই জীৱনত যজ্ঞে দেৱতাক আৰাধনা কৰি স্বৰ্গলৈ যাম, তাত ভোগ কৰিম; ভোগ শেষ হ’লে পুনৰ ইয়ালৈ আহি মহাগৃহস্থ হৈ মহাকুলত জন্ম ল’ম।” বেদৰ পুষ্পিত বাক্যই যাৰ মন বিভ্ৰান্ত কৰিছে, সেই অতিগৰ্বী আৰু অতিলোভী লোকৰ মোৰ—পৰমেশ্বৰৰ—কথাতো ৰুচি নাথাকে।
Verse 34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
এইদৰে বেদৰ পুষ্পিত বাক্যই যাৰ মন বিভ্ৰান্ত কৰিছে, সেই অতিগৰ্বী আৰু অতিলোভী মানুহৰ মোৰ—পৰমেশ্বৰৰ—কথাতো ৰুচি নাথাকে; কিয়নো তেওঁলোকৰ ভিতৰত ভক্তিৰস জাগে নাহে।
Verse 35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
এই বেদ তিন কাণ্ডত বিভক্ত হলেও শেষত ব্রহ্ম-আত্মাৰ বিষয়েই প্ৰকাশ কৰে। কিন্তু ঋষি আৰু মন্ত্ৰ পৰোক্ষ, গূঢ় ভাষাত কয়; আৰু এনে গোপন পৰোক্ষ বৰ্ণনা মোৰো প্ৰিয়।
Verse 36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
বেদস্বৰূপ শব্দ-ব্ৰহ্ম বুজা অতি দুৰূহ; ই প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ স্তৰত প্ৰকাশ পায়। এই বৈদিক ধ্বনি অনন্ত, গম্ভীৰ আৰু সাগৰৰ দৰে অগাধ।
Verse 37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
অনন্ত শক্তিসম্পন্ন সৰ্বব্যাপী ভগৱান মই, সকলো জীৱৰ ভিতৰত ওঁকাৰৰূপ বৈদিক ধ্বনি নিজেই স্থাপন কৰোঁ। সেই ধ্বনি সূক্ষ্মভাৱে ধৰা দিয়ে, যেন পদ্মদণ্ডৰ নাৰীৰ একেটা তন্তু।
Verse 38
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
যেনেকৈ মাকড়ীয়ে নিজৰ হৃদয়ৰ পৰা জাল উলিয়াই মুখেদি বাহিৰ কৰে, তেনেকৈ পৰম পুৰুষ ভগৱানে নিজৰ হৃদয়-আকাশৰ পৰা মনৰ দ্বাৰা স্পৰ্শৰূপ ধ্বনিযুক্ত আদ্য প্ৰাণক প্ৰকাশ কৰে; সি সকলো বৈদিক ছন্দেৰে পূৰ্ণ আৰু অমৃতময় আনন্দস্বৰূপ।
Verse 39
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
সেই প্ৰভু ছন্দোময় আৰু অমৃতময় হৈ বৈদিক ধ্বনিক সহস্ৰ পথত বিস্তাৰ কৰে; ই ওঁকাৰৰ পৰা প্ৰকাশিত বৰ্ণসমূহ—ব্যঞ্জন, স্বৰ, ঊষ্ম আৰু অন্তঃস্থ—দ্বাৰা ভূষিত।
Verse 40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
সেই প্ৰভু বিচিত্ৰ ভাষাৰূপে বিস্তৃত বেদবাণীক, আগৰ ছন্দতকৈ চাৰি অক্ষৰ অধিক থকা ছন্দসমূহেৰে, অনন্ত পাৰৰ মহৎ ধ্বনিৰূপে সৃষ্টি কৰে; আৰু শেষত সেই বেদধ্বনিক নিজেই নিজৰ ভিতৰত প্রত্যাহাৰ কৰে।
Verse 41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
বৈদিক ছন্দসমূহ—গায়ত্ৰী, উষ্ণিক, অনুষ্টুপ্, বৃহতী, পঙ্ক্তি, ত্ৰিষ্টুপ্, জগতী, অতিচ্ছন্দ, অত্যষ্টি, অতিজগতী আৰু অতিবিৰাট্।
Verse 42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
বেদবিদ্যাৰ গূঢ় হৃদয়—‘ই কি বিধান কৰে, কি ক’য়, কাক অনুবর্তন কৰি কাৰ বিকল্প স্থাপন কৰে?’—এই কথা এই জগতত মোৰ বাহিৰে আন কোনেও সত্যই নাজানে।
Verse 43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
মইয়ে বেদবিধিত যজ্ঞ, মইয়ে আৰাধ্য দেৱতা। মোকেই নানা দাৰ্শনিক বিকল্পৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হয় আৰু বিশ্লেষণত মোকেই খণ্ডনো কৰা হয়। এইদৰে বৈদিক শব্দে মোক সকলো বেদাৰ্থৰ সাৰ ৰূপে স্থাপন কৰে। বেদসমূহে দ্বৈতক মোৰ মায়াশক্তিমাত্ৰ বুলি বিশদে বিচাৰ কৰি শেষত তাক সম্পূৰ্ণ নাকচ কৰি তৃপ্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Because for conditioned souls burdened by mundane dharma, regulated distinctions of purity help restrain sense-driven behavior and stabilize svadharma. The chapter simultaneously subordinates these rules to the higher purifier—remembrance of Kṛṣṇa—showing that external śuddhi is a pedagogical support meant to mature into internal God-consciousness.
It treats such statements as inducements (arthavāda): they motivate materially attached people to perform regulated, beneficial duties rather than unrestrained vice. Yet they are not the Veda’s confidential conclusion; the final purport is realization of Bhagavān, who is the sacrifice, the worshipable object, and the meaning established after philosophical analysis.
Kṛṣṇa states that only He fully knows the Vedas’ confidential purpose—what karma-kāṇḍa rituals actually aim at, what upāsanā-kāṇḍa worship formulas truly indicate, and what jñāna-kāṇḍa hypotheses ultimately resolve—because all three are meant to converge upon Him as āśraya.
Acceptance of sense objects as desirable produces attachment; attachment generates lust; lust leads to quarrel; quarrel produces anger; anger deepens ignorance; and ignorance eclipses intelligence—leaving the person ‘dead-like,’ forgetful of self and others, and trapped in saṁsāra.