Adhyaya 17
Varṇāśrama-dharma as a Path to Bhakti (Yuga-dharma Origins, Universal Virtues, Brahmacarya and Gṛhastha Duties)
উদ্ধৱে শ্ৰীকৃষ্ণক সোধে—বৰ্ণাশ্ৰম-নিয়ম মানি চলা লোক আৰু সাধাৰণ মানুহ, দুয়োয়ে নিজ নিজ কৰ্তব্যৰ দ্বাৰা কেনেকৈ প্ৰেমভক্তি লাভ কৰিব পাৰে, বিশেষকৈ সময়ৰ সৈতে প্ৰাচীন ধৰ্ম ক্ষয় হ’লে। তেওঁ হংসৰূপে ব্ৰহ্মাক দিয়া প্ৰভুৰ পূৰ্ব উপদেশ স্মৰণ কৰি ক’বলৈ ধৰে যে কৃষ্ণ প্ৰস্থান কৰিলে এই হেৰোৱা আধ্যাত্মিক জ্ঞান কোনে পুনঃস্থাপন কৰিব? শুকদেৱে জনায়—ভগৱান প্ৰসন্ন হৈ বদ্ধ জীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে শাশ্বত ধৰ্মতত্ত্ব বৰ্ণনা কৰিব। কৃষ্ণে যুগানুসাৰে ধৰ্মৰ বিকাশ ব্যাখ্যা কৰে—সত্যযুগত একমাত্ৰ ‘হংস’ আশ্ৰম, বেদ ওঁকাৰৰূপ, আৰু হংসস্বৰূপ প্ৰভুৰ উপাসনা; ত্ৰেতাত বেদ তিন ভাগত বিস্তৃত হৈ যজ্ঞ প্ৰধান হয়। তাৰ পিছত বিশ্বৰূপৰ পৰা চাৰি বৰ্ণ আৰু চাৰি আশ্ৰমৰ উৎপত্তি, স্বাভাৱিক গুণ, আৰু অহিংসা-সত্য আদি সাৰ্বজনীন ধৰ্ম বৰ্ণিত হয়। ব্ৰহ্মচাৰীৰ বাবে গুৰুসেৱা, শুচিতা, নাৰীসঙ্গৰ পৰা সাৱধানতা আৰু সকলোৰে দৈনন্দিন নিয়ম দিয়া হয়। পাছত গৃহস্থধৰ্মত পঞ্চ-মহাযজ্ঞ, সৎ উপাৰ্জন, অনাসক্তি আৰু মমতাৰ বিপদ দেখুৱাই, ভক্তি পৰিপক্ব হ’লে আশ্ৰমপথে বৈৰাগ্যলৈ আগবঢ়াৰ ভূমিকা গঢ়ি তোলে।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে প্ৰভু! আপুনি আগতে বৰ্ণাশ্ৰমাচাৰ পালনকাৰী আৰু সাধাৰণ মানুহৰ বাবেও ভক্তিলক্ষণ ধৰ্ম বৰ্ণনা কৰিছিল। হে পদ্মনয়ন! এতিয়া কৃপা কৰি কওক, নিজ নিজ স্বধৰ্ম পালন কৰি সকলো মানুহে আপোনাত প্ৰেমময় সেৱা-ভক্তি কেনেকৈ লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে প্ৰভু! আপুনি আগতে বৰ্ণাশ্ৰমাচাৰ পালনকাৰী আৰু সাধাৰণ মানুহৰ বাবেও ভক্তিলক্ষণ ধৰ্ম বৰ্ণনা কৰিছিল। হে পদ্মনয়ন! এতিয়া কৃপা কৰি কওক, নিজ নিজ স্বধৰ্ম পালন কৰি সকলো মানুহে আপোনাত প্ৰেমময় সেৱা-ভক্তি কেনেকৈ লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
উদ্ধৱে ক’লে—হে মহাবাহু প্ৰভু! হে মাধৱ, আগতে আপুনি হংসৰূপে ব্ৰহ্মাদেৱক সাধকক পৰম সুখ দিয়া সেই পৰম ধৰ্ম উপদেশ দিছিল। হে শত্রুদমন! এতিয়া বহু কাল পাৰ হৈ গ’ল; সেয়ে আগতে শিকোৱা সেই উপদেশ মর্ত্যলোকে প্ৰায় লুপ্ত হ’ব।
Verse 4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
উদ্ধৱে ক’লে—হে মহাবাহু প্ৰভু! হে মাধৱ, আগতে আপুনি হংসৰূপে ব্ৰহ্মাদেৱক সাধকক পৰম সুখ দিয়া সেই পৰম ধৰ্ম উপদেশ দিছিল। হে শত্রুদমন! এতিয়া বহু কাল পাৰ হৈ গ’ল; সেয়ে আগতে শিকোৱা সেই উপদেশ মর্ত্যলোকে প্ৰায় লুপ্ত হ’ব।
Verse 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
উদ্ধৱে ক’লে—হে অচ্যুত! পৃথিৱীত ধৰ্মৰ বক্তা, কৰ্তা আৰু ৰক্ষক আপোনাৰ বাহিৰে আন কোনো নাই; ব্ৰহ্মাৰ সভাতো, য’ত বেদসমূহ মূৰ্তিধাৰী কলাৰূপে অৱস্থিত, তাতো আপোনাৰ সমান কোনো নাই। হে মধুসূদন! স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা আৰু উপদেশক আপুনি নিজেই; দেৱ, আপুনি পৃথিৱী ত্যাগ কৰিলে এই লুপ্ত জ্ঞান পুনৰ কোনে ক’ব?
Verse 6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
হে অচ্যুত! ধৰ্মৰ বক্তা, কৰ্তা আৰু ৰক্ষক আপোনাৰ বাহিৰে পৃথিৱীত কোনো নাই; ব্ৰহ্মাৰ সভাতো নাই, য’ত মূৰ্তিমান বেদকলাসমূহ অৱস্থিত। হে মধুসূদন! আপুনি সৃষ্টিকৰ্তা, পালনকৰ্তা আৰু আধ্যাত্মিক জ্ঞানৰ প্ৰবক্তা; আপুনি পৃথিৱী ত্যাগ কৰিলে এই লুপ্ত জ্ঞান পুনৰ কোনে ক’ব?
Verse 7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি সৰ্বধৰ্মজ্ঞ; আমাৰ সত্য ধৰ্ম আপোনাৰ ভক্তিসেৱাৰ লক্ষণযুক্ত। অনুগ্ৰহ কৰি কওক—কোন মানুহে এই পথ পালন কৰিব পাৰে আৰু সেই সেৱা কেনেকৈ কৰিব লাগে?
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: এইদৰে ভক্তশ্ৰেষ্ঠ উদ্ধৱৰ প্ৰশ্ন শুনি ভগৱান হৰি (শ্ৰীকৃষ্ণ) প্ৰসন্ন হ’ল আৰু মর্ত্য জীৱসকলৰ কল্যাণৰ বাবে সনাতন ধৰ্মতত্ত্বসমূহ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে উদ্ধৱ, তোমাৰ এই প্ৰশ্ন ধৰ্ম্য আৰু মানুহৰ বাবে পৰম মঙ্গল—নৈঃশ্ৰেয়স—দায়ক; সাধাৰণ লোকৰ বাবেও আৰু বৰ্ণাশ্ৰমাচাৰ পালনকাৰীৰ বাবেও। এতিয়া মোৰ পৰা সেই শ্ৰেষ্ঠ ধৰ্মতত্ত্ব শিকা।
Verse 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
আদিতে কৃতযুগত (সত্যযুগত) মানুহৰ একেটা বৰ্ণ আছিল—‘হংস’। সেই যুগত প্ৰজা জন্মতেই কৃতকৃত্য, অৰ্থাৎ ভগৱানৰ নিৰ্মল ভক্ত আছিল; সেয়ে পণ্ডিতসকলে তাক ‘কৃতযুগ’ বুলি কয়, য’ত ধৰ্মকৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ হয়।
Verse 11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
সত্যযুগৰ আদিতে অবিভক্ত বেদ কেৱল ‘ওঁ’ প্ৰণৱ-ৰূপে প্ৰকাশ পাইছিল, আৰু মনৰ সকলো বৃত্তিৰ একমাত্ৰ বিষয় আছিলোঁ মই। মই ধৰ্মৰূপ চতুষ্পদ বৃষভ হৈ প্ৰকাশিত হ’লোঁ; তপোনিষ্ঠ, পাপমুক্ত জনে মোক ‘হংস’ প্ৰভু ৰূপে উপাসনা কৰিছিল।
Verse 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
হে মহাভাগ! ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে প্ৰাণবায়ুৰ অধিষ্ঠান মোৰ হৃদয়ৰ পৰা ত্ৰয়ী বিদ্যা তিন ভাগে—ঋক্, সাম আৰু যজুঃ—প্ৰকাশ পালে। সেই বিদ্যাৰ পৰাই মই ত্ৰিবিধ যজ্ঞৰূপে প্ৰকাশিত হ’লোঁ।
Verse 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
ত্ৰেতাযুগত ভগৱানৰ বিরাট পুৰুষ-ৰূপৰ পৰা চাৰিটা বৰ্ণ প্ৰকাশ পালে। ব্ৰাহ্মণ মুখৰ পৰা, ক্ষত্ৰিয় বাহুৰ পৰা, বৈশ্য ঊৰুৰ পৰা আৰু শূদ্ৰ পাদৰ পৰা জন্মিলে; প্ৰতিটো বৰ্ণ নিজ নিজ আচাৰ আৰু কৰ্মলক্ষণেৰে চিনাক্ত হ’ল।
Verse 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
মোৰ বিরাট ৰূপৰ কটিভাগৰ পৰা গৃহস্থাশ্ৰম প্ৰকাশ পালে, আৰু হৃদয়ৰ পৰা ব্ৰহ্মচৰ্য। বক্ষস্থলৰ পৰা বানপ্ৰস্থ (বনবাস) প্ৰকাশিত হ’ল, আৰু সন্ন্যাস মোৰ বিরাট ৰূপৰ শিৰত স্থিত হ’ল।
Verse 15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
মানুহৰ বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ ভেদ জন্ম-স্থিতিৰ অনুকূলে প্ৰকাশ পোৱা নীচ আৰু উত্তম প্ৰকৃতি অনুসৰি আছিল—কিছুমান নীচ, কিছুমান নীচোত্তম, কিছুমান উত্তম আৰু কিছুমান উত্তমোত্তম স্বভাৱৰ।
Verse 16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
শান্তি, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, তপস্যা, শৌচ, সন্তোষ, ক্ষমা, সৰলতা, মোৰ ভক্তি, দয়া আৰু সত্য—এইবোৰ ব্ৰাহ্মণৰ স্বাভাৱিক গুণ।
Verse 17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
তেজ, বল, ধৃতি, বীৰত্ব, সহিষ্ণুতা, উদাৰতা, মহৎ উদ্যোগ, স্থিৰতা, ব্ৰাহ্মণসেৱা-ভক্তি আৰু নেতৃত্ব—এইবোৰ ক্ষত্ৰিয়ৰ স্বাভাৱিক গুণ।
Verse 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
বৈদিক ধৰ্মত আস্থা, দানত নিষ্ঠা, ভণ্ডামি-ৰহিততা, ব্ৰাহ্মণসেৱা, আৰু ধনসঞ্চয় বঢ়াবলৈ নিৰন্তৰ আকাঙ্ক্ষা—এইবোৰ বৈশ্যৰ স্বাভাৱিক গুণ।
Verse 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
ব্ৰাহ্মণ, গাই, দেৱতা আৰু অন্যান্য পূজ্যজনৰ প্ৰতি কপটবিহীন সেৱা, আৰু সেই সেৱাত যি লাভ হয় তাতেই সম্পূৰ্ণ সন্তোষ—এইবোৰ শূদ্ৰৰ স্বাভাৱিক গুণ।
Verse 20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
অশৌচ, অসত্য, চুৰি, নাস্তিকতা, নিৰৰ্থক বিবাদ, কাম, ক্ৰোধ আৰু তৃষ্ণা—এইটো বৰ্ণাশ্ৰমৰ বাহিৰত অধম অৱস্থাত থকা লোকৰ স্বভাৱ।
Verse 21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
অহিংসা, সত্য, অচৌৰ্য, কাম‑ক্ৰোধ‑লোভৰ পৰা মুক্তি আৰু সকলো প্ৰাণীৰ সুখ‑হিত কামনা—এই ধৰ্ম সকলো বৰ্ণৰ বাবে সাধাৰণ।
Verse 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
দ্বিজ শুদ্ধিসংস্কাৰৰ ক্ৰমে গায়ত্ৰী‑উপনয়নৰ দ্বাৰা ‘দ্বিতীয় জন্ম’ লাভ কৰে। গুৰু আহ্বান কৰিলে গুৰুকুলত বাস কৰি, সংযমী হৈ বেদ অধ্যয়ন কৰিব লাগে।
Verse 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
ব্ৰহ্মচাৰীয়ে কুশৰ মেখলা আৰু মৃগচৰ্ম বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিব; জটা ৰাখি, দণ্ড আৰু কমণ্ডলু বহন কৰিব; অক্ষ‑মালা আৰু যজ্ঞোপবীত ধৰি শোভিত হ’ব। হাতত শুদ্ধ কুশ ৰাখিব; বিলাসী আসন গ্ৰহণ নকৰিব; অকাৰণে দাঁত পালিশ নকৰিব, আৰু বস্ত্ৰ অতিধুই বগা কৰি ইস্ত্ৰী নকৰিব।
Verse 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
ব্ৰহ্মচাৰীয়ে স্নান, ভোজন, হোম, জপ‑উচ্চাৰ আৰু মল‑মূত্ৰ ত্যাগৰ সময়ত বাক্‑সংযম ৰাখিব। সি নখ আৰু চুলি—কক্ষ আৰু উপস্থৰ লোমো—নকাটিব।
Verse 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
ব্ৰহ্মব্ৰতধাৰী ব্ৰহ্মচাৰীয়ে কেতিয়াও বীৰ্যপাত নকৰিব। যদি আকস্মিকভাৱে নিজে নিজে বীৰ্য স্খলিত হয়, তেন্তে তৎক্ষণাৎ পানীত স্নান কৰি, প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা শ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ কৰি, গায়ত্ৰী মন্ত্র জপ কৰিব।
Verse 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
শুচি আৰু একাগ্ৰচিত্ত ব্ৰহ্মচাৰীয়ে অগ্নিদেৱ, সূৰ্য, আচার্য, গাই, ব্ৰাহ্মণ, গুৰু, বয়োজ্যেষ্ঠ পূজনীয় ব্যক্তি আৰু দেৱতাসকলক উপাসনা কৰিব লাগে। প্ৰভাত আৰু সায়ং সন্ধ্যাৰ সময়ত মৌন হৈ মন্ত্রজপেৰে এই আৰাধনা কৰক।
Verse 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
আচার্যক মোৰেই স্বৰূপ বুলি জানিবা আৰু কেতিয়াও তেওঁক অৱমাননা নকৰিবা। তেওঁক সাধাৰণ মানুহ বুলি ভাবি ঈৰ্ষা নকৰিবা, কিয়নো গুৰু সৰ্বদেৱতাৰ প্ৰতিনিধি।
Verse 28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
প্ৰভাত আৰু সায়ং ভিক্ষা আৰু আন সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি গুৰুক নিবেদন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত সংযমী হৈ আচার্যই যি অনুমতি দিয়ে, সেয়াই নিজৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
গুৰুক সেৱা কৰোঁতে সদায় বিনীত দাসৰ দৰে আচার্যক উপাসনা কৰিব লাগে। গুৰু চলা, শোৱা বা আসনত বহা সময়ত অতি দূৰত নাথাকি, হাত জোৰ কৰি ওচৰত থিয় হৈ আজ্ঞাৰ অপেক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
এইদৰে আচৰণ কৰা শিষ্য গুৰুকুলত বাস কৰি ভোগসুখৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বিৰত থাকিব লাগে। যেতিয়ালৈকে বৈদিক বিদ্যা সম্পূৰ্ণ নহয়, তেতিয়ালৈকে ব্ৰহ্মচৰ্যব্ৰত অখণ্ড ৰাখিব লাগে।
Verse 31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
যদি ব্ৰহ্মচাৰী ছাত্ৰ মহৰ্লোক বা ব্ৰহ্মলোকলৈ আৰোহণ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে সি গুৰুক সকলো কৰ্ম সমৰ্পণ কৰি, নিত্য ব্ৰহ্মচৰ্যৰ মহাব্ৰত পালন কৰি, শ্ৰেষ্ঠ বৈদিক অধ্যয়নত নিজকে নিয়োজিত কৰিব।
Verse 32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
অগ্নিত, গুৰুত, নিজৰ আত্মাত আৰু সকলো জীৱৰ ভিতৰত পৰমাত্মা ৰূপে মই আছোঁ—এই অভেদ বুদ্ধিৰে মোৰ উপাসনা কৰা; গুৰুসেৱাৰে বেদজ্ঞান পাই সি পাপৰহিত আৰু তেজস্বী হয়।
Verse 33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
যিসকল গৃহস্থ নহয়—সন্ন্যাসী, বানপ্ৰস্থ আৰু ব্ৰহ্মচাৰী—তেওঁলোকে নাৰীৰ সৈতে দৃষ্টি, স্পৰ্শ, কথোপকথন, ঠাট্টা-মস্কৰা বা খেলাধূলাৰ দ্বাৰা কেতিয়াও সঙ্গ নকৰিব; আৰু মৈথুনত লিপ্ত যিকোনো প্ৰাণীৰ সঙ্গো ত্যাগ কৰিব।
Verse 34
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
হে প্ৰিয় উদ্ধৱ, শৌচ, আচমন, স্নান, প্ৰাতঃ-মধ্যাহ্ন-সায়ং সন্ধ্যোপাসনা, মোৰ অৰ্চনা, তীৰ্থসেৱা, জপ, অস্পৃশ্য-অভক্ষ্য-অসম্ভাষ্য বর্জন—এই নিয়ম সকলো আশ্ৰমৰ বাবে; আৰু মন-বাক্য-কায়াৰ সংযমে সকলো জীৱত পৰমাত্মা ৰূপে মোৰ উপস্থিতি স্মৰণ কৰা।
Verse 35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
হে কুলনন্দন উদ্ধৱ, এই নিয়ম সকলো আশ্ৰমৰ বাবে—সকলো জীৱত পৰমাত্মা ৰূপে মোৰ ভাব স্মৰণ আৰু মন-বাক্য-কায়াৰ সংযম; ই ভক্তিৰে পালন কৰিব লাগে।
Verse 36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
এইদৰে মহাব্ৰত (ব্ৰহ্মচৰ্য) ধাৰণ কৰা ব্ৰাহ্মণ অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান হয়। তীব্ৰ তপস্যাৰে সি জড়কৰ্মৰ প্ৰবৃত্তি দগ্ধ কৰি, ভৌতিক কামনাৰ কলুষৰ পৰা মুক্ত হৈ মোৰ ভক্ত হয়।
Verse 37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
তাৰপিছত বেদশিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰি গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিব খোজা ব্ৰহ্মচাৰী শাস্ত্ৰানুসাৰে গুৰুলৈ দক্ষিণা দিব। গুৰুৰ অনুমতিত স্নান কৰি, কেশচ্ছেদন আদি কৰি, উপযুক্ত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি ঘৰলৈ উভতি যাব।
Verse 38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
ভৌতিক ইচ্ছা পূৰণ কৰিব খোজা ব্ৰহ্মচাৰী গৃহস্থাশ্ৰমত থাকক; চিত্তশুদ্ধি কামনা কৰা গৃহস্থ বনপ্ৰস্থ হৈ বনলৈ যাওক; আৰু শুদ্ধ ব্ৰাহ্মণ সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰক। যি মোৰ শৰণাগত নহয়, সি আশ্ৰমৰ পৰা আশ্ৰমলৈ ক্ৰমে আগবাঢ়িব; অন্যথা আচৰণ নকৰিব।
Verse 39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
গৃহস্থজীৱন স্থাপন কৰিব খোজা জনে নিজৰ বৰ্ণৰ, নিন্দাৰহিত আৰু বয়সত কনিষ্ঠা পত্নীক বিবাহ কৰক। বহু পত্নী গ্ৰহণ কৰিব খোজা হলে প্ৰথম বিবাহৰ পাছত ক্ৰমে ক্ৰমে কৰক, আৰু প্ৰতিজনী পত্নী ক্ৰমে নিম্নতৰ বৰ্ণৰ হওক।
Verse 40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
যজ্ঞ, বেদাধ্যয়ন আৰু দান—এই তিনিটা কৰ্তব্য সকলো দ্বিজৰ (ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য) বাবে। কিন্তু দান গ্ৰহণ, বেদজ্ঞান অধ্যাপন আৰু আনৰ পক্ষত যজ্ঞ সম্পাদন—এইবোৰ কেৱল ব্ৰাহ্মণৰেই অধিকাৰ।
Verse 41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
যি ব্ৰাহ্মণে ভাবে যে আনৰ দান গ্ৰহণ কৰিলে তাৰ তপস্যা, তেজ আৰু যশ নষ্ট হয়, সি বেদ-অধ্যাপন আৰু যজ্ঞ-কৰ্ম—এই দুটা ব্ৰাহ্মণ্য বৃত্তিৰে জীৱিকা চলাওক। যদি সেয়াও দোষযুক্ত বুলি ধৰে, তেন্তে খেতি-পথাৰ আৰু বজাৰত পৰি থকা পৰিত্যক্ত শস্যকণা কুড়াই, কাৰো ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ জীৱন যাপন কৰক।
Verse 42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
ব্ৰাহ্মণৰ এই দেহ তুচ্ছ ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ বাবে নহয়; বৰং এই জীৱনত কঠোৰ তপস্যা গ্ৰহণৰ বাবে, যাতে মৃত্যুৰ পাছত অনন্ত সুখ লাভ হয়।
Verse 43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
খেতি-পথাৰ আৰু বজাৰত পৰি থকা পৰিত্যক্ত শস্যকণা কুড়াই (শিলোঞ্ছ-বৃত্তি) মন সন্তুষ্ট কৰি গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণে ব্যক্তিগত কামনা ত্যাগ কৰি মহান আৰু নিৰ্মল ধৰ্ম আচৰণ কৰক আৰু চিত্ত মোক অৰ্পণ কৰক। এইদৰে ঘৰত থাকিও অধিক আসক্তি নৰাখি সি শান্তি আৰু মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
যিসকলে দাৰিদ্ৰ্যত কষ্ট পোৱা, মোৰ শৰণাগত বিপ্ৰক তুলি সহায় কৰে, মই তেওঁলোকক অচিৰেই সকলো আপদৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰোঁ—যেনেকৈ নাওয়ে সাগৰত পৰাসকলক ৰক্ষা কৰে।
Verse 45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
যেনেকৈ পিতাই সন্তানসম প্ৰজাক বিপদৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে, তেনেকৈ ৰজাই সকলো নাগৰিকক কষ্টৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব লাগে। আৰু যেনেকৈ গজপতিয়ে নিজৰ দলে থকা সকলো হাতীক ৰক্ষা কৰি নিজেকো ৰক্ষা কৰে, তেনেকৈ ধীৰ আৰু নিৰ্ভীক ৰজাই প্ৰজাক ৰক্ষা কৰাৰ লগতে নিজেকো সুৰক্ষিত ৰাখিব লাগে।
Verse 46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
যি নৰপতি নিজৰ ৰাজ্যৰ সকলো পাপ দূৰ কৰি নিজে আৰু প্ৰজাক ৰক্ষা কৰে, সি সূৰ্যপ্ৰভ বিমানে ইন্দ্ৰদেৱৰ সৈতে আনন্দ কৰে।
Verse 47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
ব্ৰাহ্মণজন যদি নিজৰ নিয়ত কৰ্মে জীৱিকা চলাব নোৱাৰে আৰু কষ্ট পায়, তেন্তে বাণিজ্যবৃত্তি গ্ৰহণ কৰি ক্ৰয়-বিক্ৰয়ে আপদ পাৰ হ’ব পাৰে। তাতো যদি ঘোৰ দাৰিদ্ৰ্য থাকে, তেন্তে খড়্গ ধৰি ক্ষত্ৰিয়বৃত্তি কৰিব পাৰে; কিন্তু কোনো অৱস্থাতেই কুকুৰৰ দৰে পৰাধীন চাকৰি নকৰে।
Verse 48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
হে ৰাজন, ৰাজন্য যদি নিজৰ স্বাভাৱিক বৃত্তিৰে জীৱিকা চলাব নোৱাৰে, তেন্তে আপদত বৈশ্যবৃত্তি গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, মৃগয়া কৰি জীয়াই থাকিব পাৰে বা ব্ৰাহ্মণৰূপে বেদজ্ঞান শিকাব পাৰে; কিন্তু কোনো অৱস্থাতেই শূদ্ৰবৃত্তি গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
বৈশ্য যদি জীৱিকা চলাব নোৱাৰে তেন্তে শূদ্ৰবৃত্তি গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, আৰু শূদ্ৰে যদি মালিক নাপায় তেন্তে ঝুৰি-চটাই আদি সৰল কাৰুকাজ কৰিব পাৰে। কিন্তু কষ্ট দূৰ হ’লে আপদত গ্ৰহণ কৰা হীন বৃত্তি ত্যাগ কৰি পুনৰ নিজ নিজ যোগ্য কৰ্মত ঘূৰি আহিব লাগে; নিন্দিত কৰ্মে জীৱিকা কামনা নকৰিব।
Verse 50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
গৃহস্থে প্ৰতিদিন বেদ অধ্যয়নেৰে ঋষিসকলক, ‘স্বধা’ মন্ত্রেৰে পিতৃসকলক, ‘স্বাহা’ উচ্চাৰণেৰে দেবতাসকলক, আহাৰৰ অংশ দান কৰি সকলো জীৱক, আৰু অন্ন-জল দান কৰি মানুহক পূজা কৰিব লাগে। দেব, ঋষি, পিতৃ, ভূতজীৱ আৰু মানুহ—এই সকলোকে মোৰ শক্তিৰ প্ৰকাশৰূপ বুলি জানি, তেওঁ নিত্য এই পাঁচ যজ্ঞ সম্পাদন কৰক।
Verse 51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
গৃহস্থে যদৃচ্ছাই পোৱা বা নিজৰ ধৰ্মকৰ্ম সততাৰে কৰি শুদ্ধভাৱে উপাৰ্জিত ধনেৰে আশ্ৰিতসকলক কষ্ট নিদি সুকলমে পোহপাল দিব লাগে। সামৰ্থ্য অনুসাৰে ন্যায়পথে যজ্ঞ আৰু অন্যান্য ধৰ্মানুষ্ঠান কৰিব লাগে।
Verse 52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
বহু পৰিয়াল-আশ্ৰিতক পোহপাল দিয়া গৃহস্থেও তেওঁলোকত আসক্ত নহ’ব, আৰু ‘মই-ই স্বামী’ বুলি ভাবি প্ৰমাদত নপৰিব। বিবেকী গৃহস্থে অতীত-ভৱিষ্যতৰ সকলো সুখ—এতিয়াও অদৃষ্ট সুখো—দেখা সুখৰ দৰে অনিত্য বুলি দেখিব।
Verse 53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
পুত্ৰ, পত্নী, আত্মীয়-বন্ধু আদিৰ সঙ্গ পথিকৰ ক্ষণিক মিলনৰ দৰে। দেহ সলনি হ’লেই সিহঁতৰ পৰা বিচ্ছেদ ঘটে, যেন নিদ্ৰা ভাঙিলে স্বপ্নৰ ভোগ বস্তু লুপ্ত হয়।
Verse 54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
এইদৰে বাস্তৱ অৱস্থা গভীৰভাৱে চিন্তা কৰি মুক্ত আত্মাই ঘৰত অতিথিৰ দৰে বাস কৰিব—মমতা আৰু অহংকাৰবিহীন। তেতিয়া গৃহকাৰ্যই তাক বাঁধিব বা জড়াব নোৱাৰে।
Verse 55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
যি গৃহস্থ ভক্ত গৃহধৰ্মৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা কেৱল মোকেই ভক্তিভাৱে পূজা কৰে, সি ঘৰত থাকিব পাৰে, তীৰ্থ/বনত যাব পাৰে, বা দায়িত্বশীল পুত্ৰ থাকিলে সন্ন্যাস লৈ পৰিব্ৰাজক হ’ব পাৰে।
Verse 56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
যি গৃহত আসক্তচিত্ত, পুত্ৰ আৰু ধনৰ ভোগলালসাত ব্যাকুল, নাৰী-বিষয়ক কামতুৰ, কৃপণবুদ্ধিৰ মূঢ় আৰু ভাবে—‘সকলো মোৰ, মইয়েই সকলো’—সেয়া নিশ্চিতভাৱে মায়াৰ বন্ধনত আবদ্ধ হয়।
Verse 57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
হায়! মোৰ বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃ, কোলত শিশুসহ মোৰ পত্নী, আৰু মোৰ আন সৰু সৰু সন্তান—মোৰ অবিহনে সিহঁত অনাথ, দীন আৰু অতিশয় দুখী হ’ব। সিহঁতে কেনেকৈ জীয়াই থাকিব?
Verse 58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
এইদৰে গৃহাসক্তিয়ে যাৰ হৃদয় আচ্ছন্ন, সেই মূঢ়বুদ্ধি গৃহস্থ কেতিয়াও তৃপ্ত নহয়। আত্মীয়সকলকেই নিৰন্তৰ ধ্যান কৰি কৰি সি মৰি অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Frequently Asked Questions
By presenting varṇāśrama as a discipline of purification: universal virtues, regulated conduct, and role-specific duties are to be performed with remembrance of the Lord as Supersoul and with offerings to Him. When work is done without possessiveness and with devotion—especially through guru-centered training and self-control—it ceases to bind (karma-bandha) and becomes bhakti in practice.
To show the historical unfolding and progressive fragmentation of dharma: from the unified ‘haṁsa’ order and oṁ-centered Veda in Satya-yuga to the threefold Veda and sacrifice-centered culture in Tretā. This yuga framework explains why dharma appears in organized social and āśrama forms and why it must be restated as time advances toward decline.
The ācārya is to be known as the Lord’s own representative and not treated as ordinary. The brahmacārī serves with humility—collecting alms/necessities, accepting only what is allotted, and attending the guru’s needs—because such service transmits Vedic knowledge, purifies sin, and anchors the student in devotion rather than pride.
Nonviolence, truthfulness, honesty, seeking the welfare of all beings, and freedom from lust, anger, and greed. These function as baseline dharma that supports any āśrama or varṇa and makes devotional practice stable.
It depicts possessiveness and identity based on ‘mine’ and ‘I am the lord’ as bondage-producing illusion. Excessive attachment to spouse, children, and wealth leads to anxiety, dissatisfaction, and a death absorbed in relatives—resulting in darkness of ignorance—whereas a liberated householder lives like a guest, without proprietorship, and keeps consciousness absorbed in the Lord.