Adhyaya 13
Guṇa-viveka, Haṁsa-gītā, and the Yoga that Cuts False Ego
উদ্ধৱক মুক্তিৰ ক্ৰমবদ্ধ উপদেশ দি শ্ৰীকৃষ্ণে কয়—গুণ আত্মাৰ নহয়, জড়বুদ্ধিৰ ধৰ্ম। সাধনাৰ সোপান: প্ৰথমে সত্ত্ব বৃদ্ধি কৰি ৰজ-তম দমন, তাৰপিছত শুদ্ধ-সত্ত্ব/ভক্তিৰ দ্বাৰা সত্ত্বকো অতিক্ৰম। শাস্ত্ৰ, জল, সঙ্গ, দেশ, কাল, কৰ্ম, জন্ম, ধ্যান, মন্ত্রজপ আৰু সংস্কাৰ গুণবর্ধক কাৰক; সেয়ে প্রত্যক্ষ আত্মজ্ঞান জাগা পৰ্যন্ত সাত্ত্বিক সহায় বাছিবলৈ উপদেশ দিয়ে। উদ্ধৱ সোধে—ভৱিষ্যৎ দুঃখ জানিও মানুহ কিয় সুখৰ পিছে দৌৰে? কৃষ্ণ দেহাত্মবুদ্ধি, ৰাগজনিত পৰিকল্পনা আৰু অসংযত ইন্দ্ৰিয়ক বন্ধনৰ কাৰণ বুলি কৈ মনোনিগ্ৰহ আৰু ত্ৰিসন্ধ্যাত ভগৱানত লীন হ’বলৈ বিধান কৰে। তাৰপিছত যোগৰ উৎপত্তি—সনকাদি ঋষিয়ে ব্ৰহ্মাক প্ৰশ্ন কৰে; সৃষ্টিকাৰ্যত ব্যস্ত ব্ৰহ্মা উত্তৰ দিব নোৱাৰে। তেতিয়া ভগৱান হংসৰূপে প্ৰকট হৈ নিৰ্ণায়ক অদ্বৈত বিশ্লেষণ দিয়ে—যি কিছুমান অনুভৱ হয় সকলো তেওঁৰ ভিতৰতে; জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তিৰ অতীত তুৰীয় সাক্ষীৰ জ্ঞান আৰু অহংকাৰ ছেদনকাৰী জ্ঞানখড়্গৰ উপদেশ দিয়ে। ঋষিসকলৰ সংশয় দূৰ হয়; তেওঁলোকে পূজা কৰে, আৰু হংস স্বধামলৈ উভতি যায়—অচল স্মৰণ আৰু বৈৰাগ্যৰ ভিত্তি স্থাপন কৰি।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই গুণসমূহ বুদ্ধিৰ (জড় বুদ্ধি) সৈতে সম্পৰ্কিত, আত্মাৰ সৈতে নহয়। সত্ত্ব বিকাশে ৰজ-তম দমন হয়, আৰু পাছত শুদ্ধ সত্ত্বৰ সাধনাই জড় সত্ত্বৰ পৰাো মুক্তি দিয়ে।
Verse 2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
যেতিয়া জীৱ সত্ত্বগুণত দৃঢ়ভাৱে স্থিত হয়, তেতিয়া মোৰ প্ৰতি ভক্তি-লক্ষণযুক্ত ধৰ্ম প্ৰবল হয়। সাত্ত্বিক বিষয়ৰ উপাসনাৰে সত্ত্ব বৃদ্ধি পায়, আৰু তাৰ পৰাই ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
সত্ত্বৰ বৃদ্ধিৰে বলৱান ধৰ্মে ৰজ আৰু তমক নাশ কৰে; দুয়ো নষ্ট হ’লে সিহঁতৰ মূল অধৰ্মো শীঘ্ৰে লুপ্ত হয়।
Verse 4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
শাস্ত্ৰ, পানী, প্ৰজা/সঙ্গ, দেশ, কাল, কৰ্ম, জন্ম, ধ্যান, মন্ত্ৰজপ আৰু সংস্কাৰ—এই দহটাই গুণৰ হেতু; ইয়াৰ অনুসাৰে প্ৰকৃতিৰ গুণ ভিন্নভাৱে প্ৰাবল্য পায়।
Verse 5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
এই দহটাৰ ভিতৰত যি যি সাত্ত্বিক, বেদজ্ঞ মহর্ষিসকলে তাক প্ৰশংসা কৰে; তামসিকক নিন্দা কৰি ত্যাগ কৰে; আৰু ৰাজসিকক উপেক্ষা কৰে।
Verse 6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
সত্ত্বৰ বৃদ্ধিৰ বাবে মানুহে সত্ত্বিক বস্তুৱেই সেৱা কৰিব লাগে। সত্ত্ব বাঢ়িলে ধৰ্ম, ধৰ্মৰ পৰা জ্ঞান জাগে—যেতিয়ালৈকে আত্মস্মৃতি উজলি উঠে দেহ-মনসৰ মিথ্যা তাদাত্ম্য আঁতৰ নাযায়।
Verse 7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
বাঁহৰ ঘর্ষণৰ পৰা জ্বলি উঠা অগ্নিয়ে সেই বাঁহবনক দগ্ধ কৰি শেষত নিজেই নুমাই যায়। তেনেদৰে গুণৰ পৰস্পৰ ব্যত্যয়ৰ পৰা দেহ জন্মে; মন-দেহক জ্ঞানসাধনাত নিয়োজিত কৰিলে সেই জ্ঞানেই জন্মকাৰক গুণক দহি দেহ-মনক প্রশমিত কৰে।
Verse 8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে কৃষ্ণ! মানুহে সাধাৰণতে জানে যে বিষয়ভোগে আগলৈ মহাদুখ আনে, তথাপি ভোগ কৰে। হে প্ৰভু, জ্ঞান থকা সত্ত্বেও কোনো কুকুৰ, গাধা বা ছাগলৰ দৰে কেনেকৈ আচৰণ কৰে?
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ! প্ৰমত্ত লোকৰ হৃদয়ত ‘মই’ বুলি বিপৰীত বুদ্ধি জাগে। তাতে ভয়ংকৰ ৰজোগুণ উথলি উঠে আৰু স্বভাৱতে সত্ত্বত স্থিত মন বিকাৰগ্ৰস্ত হয়।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
ৰজোগুণে যুক্ত মন নানা সংকল্প- বিকল্প কৰে। তাৰ পাছত গুণধ্যানৰ ফলত দুৰ্বুদ্ধিৰ ভিতৰত অসহনীয় কামনা জাগে।
Verse 11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
যি ইন্দ্ৰিয় জয় নকৰে, সি কামনাৰ বশত ৰজোগুণৰ প্ৰবল ঢৌত মোহিত হয়। আগলৈ দুখ দিবলগীয়া ফল স্পষ্ট দেখিও সি কৰ্ম কৰি থাকে।
Verse 12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
ৰজ আৰু তমৰ প্ৰভাৱত বিদ্বানৰ বুদ্ধিও বিচলিত হ’ব পাৰে; তথাপি সি অলস নোহোৱাকৈ পুনৰ মনক সংযমত আনে। গুণৰ দোষ স্পষ্ট দেখি সি আসক্ত নহয়।
Verse 13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
মানুহে সদায় সাৱধান আৰু গম্ভীৰ হৈ অলসতা‑বিষণ্ণতা ত্যাগ কৰিব লাগে। প্ৰাণায়াম আৰু আসন জয় কৰি প্ৰভাত, মধ্যাহ্ন আৰু সন্ধ্যাত ধীৰে ধীৰে মনক মোৰ ভিতৰত স্থাপন কৰিলে শেষত মন সম্পূৰ্ণৰূপে মোৰ মাজত লীন হয়।
Verse 14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
মোৰ ভক্ত শিষ্য—সনকাদি—এ উপদেশ দিয়া যোগ এইটুকুই: সকলো বিষয়ৰ পৰা মনক টানি উলিয়াই যথোচিতভাৱে সোজাকৈ মোৰ মাজতেই লীন কৰা।
Verse 15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে: প্ৰিয় কেশৱ! আপুনি সনক আৰু তেওঁৰ ভ্ৰাতৃসকলক কোন সময়ত আৰু কোন ৰূপে এই যোগবিদ্যা উপদেশ দিছিল? সেই ৰূপ আৰু প্ৰসঙ্গ মই জানিব বিচাৰোঁ।
Verse 16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
ভগৱানে ক’লে: এবাৰ হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ—সনকাদি ঋষিসকল—যোগৰ পৰম, একান্ত আৰু সূক্ষ্ম লক্ষ্য বিষয়ে নিজৰ পিতাক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
সনকাদি ক’লে: হে প্ৰভু! চিত্ত গুণসমূহত (বিষয়ত) প্ৰৱেশ কৰে, আৰু গুণসমূহো কামনাৰূপে চিত্তত প্ৰৱেশ কৰে। যি মুক্তি বিচাৰে আৰু বিষয়ভোগৰ কৰ্ম অতিক্ৰম কৰিব খোজে, সি এই পৰস্পৰ বন্ধন কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব? কৃপা কৰি বুজাই দিয়ক।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ, এইদৰে সোধা হ’লে স্বয়ম্ভূ, ভূতভাবন মহাদেৱ ব্ৰহ্মাই সনকাদি পুত্ৰসকলৰ প্ৰশ্ন-বীজত গভীৰ ধ্যান কৰিলে; কিন্তু সৃষ্টিকৰ্মৰ প্ৰভাৱত তেওঁৰ বুদ্ধি কৰ্মময় হৈ, তাৰ সাৰ উত্তৰ নাপালে।
Verse 19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
সেই দেৱ ব্ৰহ্মাই প্ৰশ্নৰ পাৰ তৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি মোকেই মনত চিন্তা কৰিলে; তেতিয়া মই হংসৰূপে তেওঁৰ ওচৰত প্ৰকাশিত হ’লোঁ।
Verse 20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
মোক দেখি সেই মুনিসকলে ব্ৰহ্মাক আগত ৰাখি ওচৰলৈ আহি মোৰ পদত প্ৰণাম কৰিলে আৰু স্পষ্টকৈ সুধিলে—“আপুনি কোন?”
Verse 21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
হে উদ্ধৱ, তেতিয়া তত্ত্ব জানিবলৈ আগ্ৰহী মুনিসকলে মোক সুধিলে; মই তেওঁলোকক যি কৈছিলোঁ, সেয়া এতিয়া তুমি মোৰ পৰা শুনা।
Verse 22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
হে বিপ্ৰসকল, ‘আপুনি কোন’ বুলি সোধোঁতে যদি তোমালোকে ভাবা যে মইও জীৱাত্মা আৰু আমাৰ মাজত পৰম ভেদ নাই—আত্মা এক—তেন্তে তোমালোকৰ এই প্ৰশ্ন কেনেকৈ যুক্তিসংগত? শেষত তোমালোকৰ আৰু মোৰ প্ৰকৃত আশ্ৰয় কি?
Verse 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
যদি ‘আপুনি কোন?’ বুলি সুধি তুমি দেহকেই লক্ষ্য কৰিছা, তেন্তে জানিবা—সকলো দেহ পঞ্চমহাভূতৰে গঠিত আৰু তত্ত্বত সমান। তেন্তে ‘তোমালোক পাঁচ কোন?’ বুলি সুধিব লাগিছিল। যেতিয়া মূলত একে, তেতিয়া দেহভেদ কৰি সুধা অৰ্থহীন; ই কেৱল বাক্যৰ প্ৰপঞ্চ।
Verse 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
এই জগতত মন, বাক্য, দৃষ্টি আৰু অন্য ইন্দ্ৰিয়সমূহে যি কিছুমান গ্ৰহণ কৰে, সেয়া মইয়েই; মোৰ বাহিৰে আন একো নাই। তোমালোক সকলোৱে সৰল বিচাৰে এই সত্য স্পষ্টকৈ বুজি লোৱা।
Verse 25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
হে প্ৰিয় পুত্ৰসকল, মনৰ স্বভাৱ গুণময় বিষয়ত প্ৰৱেশ কৰা, আৰু বিষয়সমূহো মনত প্ৰৱেশ কৰে। কিন্তু এই ভৌতিক মন আৰু বিষয়—উভয়েই কেৱল উপাধি, যিয়ে মোৰ অংস জীৱাত্মাক আচ্ছাদিত কৰি ‘দেহ’ বুলি ভ্ৰম জগায়।
Verse 26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ অবিৰত সেৱাত চিত্ত বাৰে বাৰে গুণময় বিষয়ত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু বিষয়সমূহো চিত্তৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈ চিত্ততেই প্ৰধানকৈ অৱস্থান কৰে। মোৰ অতীন্দ্ৰিয় স্বৰূপ তত্ত্বত জানি সাধকে চিত্ত আৰু বিষয়—উভয় ত্যাগ কৰে।
Verse 27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—এই তিনিটা বুদ্ধিৰ বৃত্তি, যি প্ৰকৃতিৰ গুণৰ পৰা উৎপন্ন। এই তিন অৱস্থাৰ পৰা ভিন্ন জীৱাত্মা সাক্ষী-ৰূপে নিৰ্ণীত; সি এই অৱস্থাসমূহ দেখিও অলিপ্ত সাক্ষী হৈ থাকে।
Verse 28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
যেতিয়া আত্মাক গুণবৃত্তি দিয়া বান্ধি থোৱা এই সংসাৰ-বন্ধন থাকে, তেতিয়া মোৰ তুৰীয় অৱস্থাত স্থিত হৈ তাক ত্যাগ কৰা উচিত; তেতিয়া গুণময় মন আৰু বিষয়ৰ ত্যাগ আপুনি হয়।
Verse 29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
অহংকাৰজনিত বন্ধনে আত্মাক তাৰ সত্য ইচ্ছাৰ বিপৰীত ফল দিয়ে; সেয়ে জ্ঞানী জনে সংসাৰভোগৰ চিন্তা ত্যাগ কৰি মোৰ তুৰীয় অৱস্থাত স্থিত থাকক।
Verse 30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
যেতিয়ালৈকে যুক্তিৰে মানুহৰ নানাৰ্থ-বুদ্ধি নিবৃত্ত নহয় আৰু সি সকলোকে মোৰ ভিতৰত নেদেখে, তেতিয়ালৈকে সি জাগি থাকিলেও অপূৰ্ণ জ্ঞানত স্বপ্নতেই থাকে—যেন স্বপ্নতে জাগৰণৰ স্বপ্ন।
Verse 31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
পৰম পুৰুষৰ পৰা পৃথক বুলি কল্পিত অৱস্থাসমূহৰ বাস্তৱ সত্তা নাই, তথাপি সিহঁতে ভেদবোধ জন্মায়; স্বপ্নদৰ্শীয়ে যেন বহু কৰ্ম-ফল কল্পনা কৰে, তেনেদৰে জীৱে প্ৰভুৰ পৰা পৃথক ভাবৰ বাবে মিথ্যা কৰ্ম কৰে আৰু গতি-ফলক কাৰণ বুলি ধৰে।
Verse 32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
জাগ্ৰত অৱস্থাত জীৱে সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰে ক্ষণভঙ্গুৰ দেহ-মনসংশ্লিষ্ট বিষয় ভোগ কৰে; স্বপ্নত মনৰ ভিতৰত তেনে অভিজ্ঞতা ভোগ কৰে; আৰু সুষুপ্তিত সেয়া সকলো অজ্ঞানে লীন হয়। জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তিৰ স্মৃতি-অন্বয় চিন্তা কৰি সি বুজে যে ত্ৰয় অৱস্থাতো সি একেই আৰু ত্ৰিগুণাতীত; তেতিয়া সি ইন্দ্ৰিয়ৰ অধীশ্বৰ হয়।
Verse 33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
এইদৰে বিবেচনা কৰা—প্ৰকৃতি-গুণে সৃষ্ট মনৰ তিনিটা অৱস্থা মোৰ মায়াই মোৰ ভিতৰতেই কল্পিত কৰি দেখুৱাইছে। আত্মতত্ত্ব নিশ্চিত কৰি, যুক্তি আৰু ঋষি-ৱেদবাণীৰ পৰা লাভ কৰা তীক্ষ্ণ জ্ঞান-খড়্গে সকলো সন্দেহৰ আশ্ৰয় অহংকাৰ ছিন্ন কৰি, হৃদয়স্থিত মোক ভজ কৰা।
Verse 34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
এই জগত মনৰ খেলাৰ দৰে এক পৃথক বিভ্ৰম বুলি চোৱা—ই অতি চঞ্চল, আজি দেখা যায় কাইলৈ নাই, যেন জ্বলন্ত দণ্ড ঘূৰালে ৰঙা ৰেখা দেখা যায়। আত্মা স্বভাৱতে একমাত্ৰ শুদ্ধ চৈতন্য; কিন্তু মায়াই তাক বহু ৰূপে প্ৰকাশ কৰে। গুণবিসৰ্গৰ ফলত জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—এই ত্ৰিধা বিকল্প উঠে; সকলো স্বপ্নসদৃশ মায়া।
Verse 35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
তাৰ পিছত দৃষ্টি ভ্ৰমৰ পৰা উলটাই আনি তৃষ্ণাহীন হওক। আত্মসুখৰ অনুভৱত নিৰীহ হৈ নীৰৱ থাকক—ভৌতিক কথা আৰু কৰ্ম ত্যাগ কৰক। কেতিয়াবা জগত দেখিব লাগিলে, ই পৰম সত্য নহয় বুলি স্মৰণ কৰক; এই বোধে একে ত্যাগ কৰা হৈছে। মৃত্যুলৈকে এনে স্মৃতি থাকিলে পুনৰ ভ্ৰমত পতন নহয়।
Verse 36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
যিজনে স্বৰূপ উপলব্ধি কৰি সিদ্ধ, তেওঁ নশ্বৰ দেহ বহিছে নে উঠিছে—সেয়া লক্ষ্য নকৰে। দেৱইচ্ছাত দেহ আঁতৰি যায় বা দেৱবশত নতুন দেহ আহে, আত্মজ্ঞৰ তাত বোধ নাথাকে—যেনে মদে মাতাল মানুহে নিজৰ পোছাকৰ অৱস্থা নাজানে।
Verse 37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
দেহ নিশ্চয় দেৱবশত চলি থাকে; যিমান দিন কৰ্ম অবশিষ্ট, সিমান দিন ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণসহ জীৱিত থাকি প্ৰাৰব্ধ ভোগ কৰে। কিন্তু যি পৰম সত্যত জাগ্ৰত আৰু সমাধি-যোগত উচ্চ স্থিত, সি এই প্ৰপঞ্চময় দেহক স্বপ্নদেহৰ দৰে জানি পুনৰ কেতিয়াও তাৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ নকৰে।
Verse 38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
হে বিপ্ৰসকল! মই তোমালোকক সাংখ্য আৰু যোগৰ গূঢ় তত্ত্ব কৈ দিলোঁ। জানিবা, মই নিজেই বিষ্ণু পৰমেশ্বৰ; তোমালোকৰ সত্য ধৰ্মকৰ্তব্য ব্যাখ্যা কৰিবলৈহে মই ইয়াত প্ৰকট হৈছোঁ।
Verse 39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! যোগ, সাংখ্য, সত্য, ঋত, তেজ, শ্ৰী, কীৰ্তি আৰু দম—এই সকলোৰে পৰম আশ্ৰয় মই নিজেই।
Verse 40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
প্ৰকৃতি-গুণৰ অতীত, নিৰপেক্ষ, সুহৃদ, পৰমপ্ৰিয়, অন্তৰ্যামী, সৰ্বত্ৰ সম আৰু আসক্তিৰহিত—এনে সকলো উৎকৃষ্ট দিৱ্য গুণে মোৰ মাজতেই আশ্ৰয় পাই মোকেই ভজে।
Verse 41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
[শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে:] হে উদ্ধৱ! মোৰ বাক্যৰ দ্বাৰা সনকাদি মুনিসকলৰ সকলো সন্দেহ ছিন্ন হ’ল। তেওঁলোকে পৰাভক্তিৰে মোক পূজা কৰি উৎকৃষ্ট স্তোত্ৰে মোৰ মহিমা গালে।
Verse 42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
সনকাদি পৰমৰ্ষিসকলে মোক যথাযথভাৱে পূজা আৰু স্তৱ কৰি সন্তুষ্ট কৰিলে; আৰু পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই চাই থাকোঁতেই মই মোৰ স্বধামলৈ উভতি গ’লোঁ।
Frequently Asked Questions
It teaches a staged method: since guṇas affect material intelligence (buddhi) rather than the ātman, one should first cultivate sattva through sattvic supports (śāstra, saṅga, mantra, saṁskāra, etc.) to overcome rajas and tamas. When sattva strengthens, dharma characterized by devotion becomes prominent; then, by absorption in the Lord (bhakti/śuddha-sattva), one transcends even material goodness and awakens direct self-knowledge.
Haṁsa is the Lord’s instructing manifestation who appears when Brahmā, unable to resolve the Kumāras’ question due to involvement in creation, turns his mind to the Supreme. Haṁsa teaches the essential yoga: withdraw the mind from objects and fix it directly in the Lord, cutting false ego and dissolving the imagined separation between seer, mind, and sense objects.
Kṛṣṇa explains that misidentification with body and mind generates false knowledge, after which rajas invades the mind and drives incessant planning for material advancement. Uncontrolled senses place one under the rule of desire, so one acts despite foreseeing future misery. The remedy is renewed vigilance, breath-and-posture discipline, and repeated absorption in the Lord, especially at the three sandhyās.
They are described as functions of intelligence shaped by guṇas. The ātman is the consistent witness across all three, and the Lord is presented as turīya—the fourth reality beyond them. By reflecting on the succession of states, one recognizes oneself as transcendental to them, gains mastery over the senses, and renounces the mind–object entanglement.