Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
উদ্ধৱ-গীতাৰ পৰিসৰত শ্ৰীকৃষ্ণে উপদেশ আগবঢ়াই কৈছে যে বন্ধন আৰু মুক্তি প্ৰভুৰ মায়াৰ অধীন প্ৰকৃতিৰ গুণৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়; আত্মা স্বৰূপত নিৰ্লেপ। স্বপ্ন, আকাশ-সূৰ্য- বায়ু আদি দৃষ্টান্তে তেওঁ ভৌতিক শোকৰ অসাৰতা আৰু আত্মজ্ঞানীৰ সাক্ষী-অৱস্থা প্ৰকাশ কৰে। জ্ঞানী দেখে ইন্দ্ৰিয়সমূহে বিষয়ৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰিছে; অজ্ঞানী কৰ্তৃত্ব-অহংকাৰত কৰ্মবন্ধনত আবদ্ধ হয়। একে গছত দুটা পখীৰ প্ৰসিদ্ধ উপমা—ফলভোগী জীৱ আৰু অভোক্তা সাক্ষী-জ্ঞাতা পৰমাত্মা—ভেদ স্পষ্ট কৰে। তাৰ পিছত জ্ঞান-বৈৰাগ্যৰ পৰা ভক্তিলৈ ঘূৰি তেওঁ কয়: ভগৱানৰ লীলা-বিহীন পাণ্ডিত্য নিষ্ফল, কিন্তু কৰ্ম আৰু মন শ্ৰীহৰিত অৰ্পণ কৰিলে জীৱন শুদ্ধ হয়। সত্য ভক্তৰ লক্ষণ জানিবলৈ উদ্ধৱে সোধাত কৃষ্ণে সাধু-ভক্তৰ গুণ নিৰ্ধাৰণ কৰি নিৰ্মল প্ৰেমভক্তিৰ আগন্তুক শিক্ষাৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ! মোৰ অধীন প্ৰকৃতিৰ গুণৰ প্ৰভাৱত জীৱক কেতিয়াবা ‘বদ্ধ’ কেতিয়াবা ‘মুক্ত’ বুলি কোৱা হয়; কিন্তু বাস্তৱতে তেনে নহয়। গুণসমূহ মায়ামূল, আৰু মই মায়াৰ পৰমেশ্বৰ; সেয়ে মোৰ ন বন্ধন, ন মোক্ষ।
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
শোক-মোহ, সুখ-দুখ, আৰু মায়াৰ প্ৰভাৱত দেহ গ্ৰহণ—এই সকলো মোৰ মায়াশক্তিৰ সৃষ্টি। যেনেকৈ স্বপ্ন বুদ্ধিৰ কল্পনা-মাত্ৰ আৰু তাৰ বাস্তৱ সাৰ নাই, তেনেকৈ সংসাৰো তত্ত্বত বাস্তৱ নহয়।
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
হে উদ্ধৱ! বিদ্যা আৰু অবিদ্যা—দুয়োটাকেই মোৰ তনু, মোৰ শক্তিৰ বিস্তাৰ বুলি জানিবা। এই দুয়ো মায়াৰে নিৰ্মিত, অনাদি, আৰু দেহধাৰীক ক্ৰমে মোক্ষ আৰু বন্ধন প্ৰদান কৰে।
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
হে মহামতি উদ্ধৱ! জীৱ মোৰেই অংশ; কিন্তু অবিদ্যাৰ বাবে তাৰ অনাদি বন্ধন আছে আৰু সি সংসাৰৰ দুখ ভোগে। কিন্তু বিদ্যাৰ দ্বাৰা তাৰ বিপৰীত—মোক্ষ—লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
এতিয়া, প্ৰিয় উদ্ধৱ, মই তোমাক বদ্ধ জীৱ আৰু নিত্য-মুক্ত পৰমেশ্বৰাৰ ভেদ-লক্ষণ কওঁ। একে দেহতে সুখ-দুখৰ দৰে বিৰোধী ধৰ্ম দেখা যায়, কাৰণ তাত নিত্য-মুক্ত ভগৱান আৰু বদ্ধ জীৱ দুয়ো অৱস্থিত।
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
যাদৃচ্ছাভাৱে একে গছতে সদৃশ স্বভাৱৰ দুটা সখা পখীয়ে বাহ সাজিলে। সিহঁতৰ এজন গছৰ ফল খায়, আনজন ফল নাখায়ো নিজৰ শক্তিৰে উচ্চ অৱস্থাত থাকে।
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
যি পখী ফল নাখায় সি সৰ্বজ্ঞ পৰমপুৰুষ; সি নিজৰ অৱস্থা আৰু ফলভোজী বদ্ধ জীৱৰ অৱস্থা দুয়োটাই সম্পূৰ্ণ জানে। কিন্তু ফল খোৱা জীৱে নিজকে বা প্ৰভুক নাজানে; অবিদ্যাৰে আৱৃত হৈ সি নিত্যবদ্ধ, আৰু বিদ্যাময় ভগৱান নিত্যমুক্ত।
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
আত্মজ্ঞানী বিদ্বান দেহত থাকিলেও নিজকে দেহস্থ বুলি নাভাবে, যেন স্বপ্নৰ পৰা উঠা মানুহে স্বপ্নদেহৰ পৰিচয় ত্যাগ কৰে। কিন্তু কুমতি মূঢ় দেহৰ পৰা পৃথক হৈও নিজকে দেহতেই অৱস্থিত বুলি ভাবে—যেন স্বপ্নদ্ৰষ্টাই কল্পিত দেহত নিজকে দেখে।
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
ভৌতিক কামনাৰ কলুষৰ পৰা মুক্ত আৰু অবিকাৰী বিদ্বানে দেহক্ৰিয়াৰ কৰ্তা বুলি নিজকে নাভাবে। সি জানে—সকলো ক্ৰিয়াত প্ৰকৃতি-গুণৰ পৰা উৎপন্ন ইন্দ্ৰিয়সমূহেই, সেই গুণজাত বিষয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
পূৰ্বকৰ্মফলত গঢ়া, দৈৱাধীন এই দেহত থকা অজ্ঞানীজন অহংকাৰ-মোহত “মই কৰ্তা” বুলি ভাবে; প্ৰকৃতিৰ গুণে চলোৱা কৰ্মতেই সি বন্ধন পায়।
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
এইদৰে বৈৰাগ্যত স্থিৰ জ্ঞানীজনে শোৱা, বহা, ফুৰা, স্নান, দেখা, স্পৰ্শ, ঘ্ৰাণ, ভোজন, শ্ৰৱণ আদি কৰিলেও বন্ধন নাপায়; সি সাক্ষীভাৱে ইন্দ্ৰিয়ক বিষয়ত চলিবলৈ দিয়ে।
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
যেনেকৈ আকাশ সকলোৰে আধাৰ হৈও কাৰো সৈতে লিপ্ত নহয়, যেনেকৈ অসংখ্য জলাধাৰত প্ৰতিফলিত সূৰ্য জলৰ সৈতে আসক্ত নহয়, আৰু সৰ্বত্ৰ বোৱা বায়ু নানা গন্ধে প্ৰভাৱিত নহয়—তেনেকৈ আত্মসাক্ষাৎকাৰীজন দেহ আৰু জগতৰ পৰা সম্পূৰ্ণ অসঙ্গ। বৈৰাগ্যত তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে আত্মজ্ঞানদ্বাৰা সি সকলো সন্দেহ ছিন্ন কৰি, স্বপ্নৰ পৰা জাগি উঠা মানুহৰ দৰে নানাত্বৰ বিস্তাৰৰ পৰা চিত্ত উভতাই আনে।
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
আত্মসাক্ষাৎকাৰীজন স্বপ্নৰ পৰা জাগি উঠা মানুহৰ দৰে নানাত্বৰ ভ্ৰমৰ পৰা উভতি আহে; বৈৰাগ্যত তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে আত্মজ্ঞান-শস্ত্ৰে সন্দেহ ছিন্ন কৰি চিত্তক বাহ্য বিস্তাৰৰ পৰা আঁতৰাই আনে।
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
যাৰ প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু বুদ্ধিৰ সকলো বৃত্তি কামনা-সঙ্কল্পশূন্য হয়, সি সম্পূৰ্ণ মুক্ত; দেহত থাকিলেও দেহগুণে তাক বন্ধন নকৰে।
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
কেতিয়াবা কোনো কাৰণ নোহোৱাকৈ নিষ্ঠুৰ লোক বা হিংস্ৰ জন্তুৱে দেহত আঘাত কৰে; আন কেতিয়াবা অন্য ঠাইত হঠাৎ সন্মান বা পূজা লাভ হয়। যি আঘাতত ক্ৰুদ্ধ নহয়, পূজাত তুষ্টো নহয়—সেই জ্ঞানী।
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
সমদৰ্শী মুনি আনৰ সৎ বা অসৎ কৰ্ম, শুদ্ধ বা অশুদ্ধ বাক্য লক্ষ্য কৰিলেও ন প্ৰশংসা কৰে, ন নিন্দা। গুণ-দোষৰ দ্বন্দ্বৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁ কাৰো প্ৰশংসা বা সমালোচনা নকৰে।
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
দেহধাৰণৰ বাবেও মুক্ত মুনিয়ে জাগতিক ‘ভাল-বেয়া’ৰ ভিত্তিত ন কৰ্ম কৰিব, ন কথা ক’ব, ন চিন্তা কৰিব। আত্মানন্দত ৰমি, সকলো অৱস্থাত আসক্তিহীন হৈ, বাহিৰৰ দৃষ্টিত জড় যেন দেখা দি তেওঁ বিচৰণ কৰিব।
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
শব্দব্ৰহ্ম—বৈদিক সাহিত্য—ত নিপুণ হ’লেও যদি পৰম পুৰুষ ভগৱানত মন স্থিৰ কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰে, তেন্তে তাৰ পৰিশ্ৰমৰ ফল কেৱল পৰিশ্ৰমেই। ই দুধ নেদিয়া গাই কষ্ট কৰি পোহাৰ দৰে।
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! যি মানুহে দুধ নেদিয়া গাই, অসতী পত্নী, পৰাধীন দেহ, অকাজৰ সন্তান বা সৎ উদ্দেশ্যত নলগোৱা ধন ৰক্ষা কৰে, সি নিশ্চয়েই মহাদুখী। তেনেদৰে মোৰ মহিমাহীন বৈদিক জ্ঞান অধ্যয়ন কৰোঁতাও মহাদুখী।
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
হে উদ্ধৱ! যি সাহিত্যত মোৰ পাৱন লীলাকৰ্মৰ বৰ্ণনা নাই—যাৰ দ্বাৰা জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় প্ৰকাশ পায়, আৰু য’ত প্ৰিয়তম অৱতাৰ শ্ৰীকৃষ্ণ-বলৰামৰ কথা নাই—সেই বাক্য বন্ধ্যা; ধীৰ লোকে তাক গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
এইদৰে জিজ্ঞাসা-জ্ঞানৰে আত্মাৰ ওপৰত আৰোপিত নানাত্বৰ ভ্ৰম আঁতৰাই, ৰজঃৰহিত শান্ত মনত উপাৰম হওক; মই সৰ্বব্যাপী, সেয়ে মনক মোৰ মাজত অৰ্পণ কৰি স্থিৰ কৰা।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
হে উদ্ধৱ! যদি তুমি মনক সকলো ভৌতিক বিঘ্নৰ পৰা মুক্ত কৰি ব্ৰহ্মত অচলকৈ ধাৰণ কৰিব নোৱাৰা, তেন্তে ফলৰ আশা ত্যাগ কৰি তোমাৰ সকলো কৰ্ম মোক অৰ্পণ কৰি কৰা।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
হে উদ্ধৱ! মোৰ লীলা আৰু গুণকথা সৰ্বমঙ্গলময় আৰু লোকপাৱন। যি শ্ৰদ্ধাৱান ব্যক্তি সদায় সেয়া শুনে, গায় আৰু স্মৰণ কৰে, মোৰ আবিৰ্ভাৱৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা লীলাসমূহ অভিনয় কৰি বাৰে বাৰে জীৱন্ত কৰে, আৰু মোৰ আশ্ৰয় লৈ ধৰ্ম-কাম-অৰ্থৰ কৰ্মো মোৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে আচৰে—সেইজন চিৰন্তন প্ৰভু মোৰ প্ৰতি অচল ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
হে উদ্ধৱ! মোৰ লীলা আৰু গুণকথা সৰ্বমঙ্গলময় আৰু লোকপাৱন। যি শ্ৰদ্ধাৱান ব্যক্তি সদায় সেয়া শুনে, গায় আৰু স্মৰণ কৰে, মোৰ আবিৰ্ভাৱৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা লীলাসমূহ অভিনয় কৰি বাৰে বাৰে জীৱন্ত কৰে, আৰু মোৰ আশ্ৰয় লৈ ধৰ্ম-কাম-অৰ্থৰ কৰ্মো মোৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে আচৰে—সেইজন চিৰন্তন প্ৰভু মোৰ প্ৰতি অচল ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
যি মোৰ ভক্তসকলৰ সৎসংগত শুদ্ধ ভক্তি লাভ কৰি সদায় মোক উপাসনা কৰে, সি সাধুসকলে প্ৰকাশ কৰা মোৰ ধাম অতি সহজে লাভ কৰে।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে: হে উত্তমশ্লোক প্ৰভু! আপুনি কেনে ধৰণৰ লোকক সাধু-ভক্ত বুলি মানে? আৰু কেনে ধৰণৰ ভক্তিসেৱা সৎভক্তসকলে আদৰ কৰি আপোনাৰ চৰণত অৰ্পণযোগ্য বুলি মানে?
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
হে পুৰুষাধ্যক্ষ, লোকাধ্যক্ষ, জগত্প্ৰভু! মই আপোনাৰ চৰণত প্ৰণত, আপোনাত অনুৰক্ত আৰু সম্পূৰ্ণ শৰণাগত; অনুগ্ৰহ কৰি এই কথা মোক কওক।
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
হে ভগৱান! আপুনি পৰম ব্ৰহ্ম, আকাশৰ দৰে সম্পূৰ্ণ অসঙ্গ আৰু প্ৰকৃতিৰ অতীত পুৰুষ; তথাপি ভক্তসকলৰ প্ৰেমত বশীভূত হৈ তেওঁলোকৰ ইচ্ছা অনুসাৰে নানা ৰূপ ধৰি অৱতীৰ্ণ হয়।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে: হে উদ্ধৱ! সাধু পুৰুষ দয়ালু, কাৰো প্ৰতি দ্ৰোহ নকৰে আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি সহিষ্ণু। সত্যই তেওঁৰ সাৰ; তেওঁ নিৰ্দোষচিত্ত, সুখ-দুখত সম আৰু সকলোৰে মঙ্গলৰ বাবে নিবেদিত। কামনা তেওঁৰ বুদ্ধিক আঘাত নকৰে; তেওঁ ইন্দ্ৰিয়দমী, মৃদু, শুচি আৰু অকিঞ্চন। তেওঁ লোকিক ব্যৰ্থ উদ্যোগত নলাগে; মিতাহাৰী, শান্ত, স্থিৰ আৰু মোকেই একমাত্ৰ শৰণ মানা মুনি। তেওঁ অপ্রমত্ত, গম্ভীৰ, ধৈৰ্যবান আৰু ক্ষুধা, তৃষ্ণা, শোক, মোহ, জৰা, মৃত্যু—এই ছয় বিকাৰ জয় কৰিছে। তেওঁ মান নচায়, আনক মান দিয়ে; কল্যাণকাৰী, মৈত্ৰীশীল, কাৰুণিক আৰু কবিহৃদয়। মোৰ দ্বাৰা কোৱা গুণ-দোষ জানি, মোৰ পদপদ্মত সম্পূৰ্ণ শৰণ লৈ, শেষত সাধাৰণ বৈদিক ধৰ্মকর্ম ত্যাগ কৰি যি কেৱল মোক ভজে—সেই সত্তম।
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ, সাধু কৰুণাময়, কেতিয়াও দ্ৰোহ নকৰে আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি সহিষ্ণু। তেওঁ সত্যনিষ্ঠ, নিৰ্দোষচিত্ত, সুখ-দুখত সম, সৰ্বৰ মঙ্গলকাৰী; কামনাই বুদ্ধি নঢলোৱা, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহী, মৃদু, শুচি, নিষ্কিঞ্চন, মিতাহাৰী, শান্ত, স্থিৰ আৰু মোকেই একমাত্ৰ শৰণ মানে।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
তেওঁ সদা সাৱধান, গভীৰচিত্ত, ধৈৰ্যৱান আৰু ক্ষুধা, তৃষ্ণা, শোক, মোহ, জৰা, মৃত্যু—এই ছয় বিকাৰ জয় কৰা। তেওঁ মান নচায়, কিন্তু আনক মান দিয়ে; কল্যাণকাৰী, মৈত্ৰীভাৱী, কৰুণাময় আৰু প্ৰজ্ঞাবান (কবি)।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
মোৰে কোৱা গুণ-দোষ আৰু নিজৰ বাবে বিধান কৰা সাধাৰণ ধৰ্মসমূহ জানিও, যি মোৰ পদপদ্মত সম্পূৰ্ণ শৰণ লৈ সেই সকলো ধৰ্ম ত্যাগ কৰি কেৱল মোকেই ভজে, সেয়াই সত্তম (সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ)।
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
মোক মই যি—জানি বা নাজানি—যিসকলে অনন্যভাৱে ভজে, তেওঁলোককেই মই মোৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ভক্ত বুলি গণ্য কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.