Adhyaya 9
Brahmā’s Tapasya, the Vision of Vaikuṇṭha, and the Lord’s Seed Instructions (Catuḥ-śloki)
এই অধ্যায়ত শুকদেৱে বুজাইছে যে আত্মাৰ দেহ-অভিমান মায়া—স্বপ্নৰ দৰে—“মই” আৰু “মোৰ” এই দুটা ভ্ৰান্তিৰ ওপৰত স্থিত। সৃষ্টিৰ প্ৰভাতত ব্ৰহ্মাই নিজৰ পদ্মাসনৰ উৎস আৰু সৃষ্টিবিধি নাপাই “তপ” বুলি দিৱ্য আদেশ শুনি দীঘলীয়া তপস্যা কৰে। সন্তুষ্ট ভগৱানে কাল-গুণাতীত বৈকুণ্ঠৰ দৰ্শন দিয়া লগতে তাত থকা বাসিন্দাসকলৰ দীপ্তি, ঐশ্বৰ্য আৰু লক্ষ্মীদেৱীৰ সেৱা বৰ্ণনা কৰি ব্ৰহ্মাক পৰমানন্দ শৰণাগতিত স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত ভগৱানে ব্ৰহ্মাক গৌণ সৃষ্টি (বিসৰ্গ) কৰিবলৈ অধিকাৰ দিয়ে আৰু ভক্তিৰে উপলব্ধ গূঢ় তত্ত্ব শিকায়: সৃষ্টিৰ আগতে, মাজত আৰু পাছত একমাত্ৰ ভগৱানেই আছে; যি তেওঁৰ সৈতে সম্পৰ্কহীন যেন লাগে সেয়া মায়া; আৰু তেওঁ সকলোৰে ভিতৰতো আছে, সকলোৰ ওপৰতো। ভগৱান অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই সৃষ্টি আৰম্ভ কৰি ভাগৱতক পৰম্পৰাত ব্ৰহ্মা-নাৰদ-ব্যাসলৈ প্ৰবাহিত কৰে; আগলৈ শুকদেৱে এই চতুঃশ্লোকীৰ বিস্তাৰ কৰি পৰীক্ষিতৰ বিশ্বতত্ত্বৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! পৰম পুৰুষৰ আত্মমায়াৰ প্ৰভাৱ নাথাকিলে শুদ্ধ চৈতন্য আত্মাৰ সৈতে জড় দেহৰ কোনো বাস্তৱ সম্পৰ্ক নঘটে; ই স্বপ্নদ্ৰষ্টাই নিজৰ দেহৰ কৰ্ম দেখা যেন।
Verse 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
ভগৱানৰ বাহিৰঙা মায়াৰ দ্বাৰা জীৱ বহু ৰূপে যেন প্ৰকাশ পায়। প্ৰকৃতিৰ গুণত ৰমি ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ বুলি মোহিত হয়।
Verse 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
যেতিয়া জীৱ নিজৰ স্বভাৱসিদ্ধ মহিমাত স্থিত হৈ কাল আৰু মায়াৰ অতীত পৰতত্ত্বত ৰমে, তেতিয়া মোহ নাশ হয়। সি ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’—এই দুয়ো ভ্ৰান্তি ত্যাগ কৰি শুদ্ধ আত্মা ৰূপে সম্পূৰ্ণ প্ৰকাশ পায়।
Verse 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
হে ৰাজন, ভক্তিযোগত অকপট তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱানে ব্ৰহ্মাক নিজৰ নিত্য, দিব্য ৰূপ দৰ্শন কৰালে। ইয়ে বদ্ধ জীৱৰ আত্মতত্ত্ব-শুদ্ধিৰ পৰম লক্ষ্য।
Verse 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
জগতৰ পৰম গুৰু আদিদেৱ ব্ৰহ্মা নিজৰ পদ্মাসনত অধিষ্ঠিত হৈ সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে চিন্তা কৰিলে। কিন্তু তেওঁ ন আছনৰ মূল উৎস বিচাৰি পালে, ন সৃষ্টিনিৰ্মাণৰ যথাযথ দিশা আৰু বিধি বুজি পালে।
Verse 6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
হে নৃপ, এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে ব্ৰহ্মাই পানীত ওচৰৰ পৰা দুবাৰ উচ্চাৰিত দুটা অক্ষৰৰ বাণী শুনিলে। স্পৰ্শবৰ্ণৰ ষোড়শ আৰু একবিংশ অক্ষৰ মিলি ‘তপ’ হ’ল—যাক নিষ্কিঞ্চনসকলৰ ধন বুলি জনা যায়।
Verse 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
সেই ধ্বনি শুনি ব্ৰহ্মাই বক্তাক দেখাৰ ইচ্ছাৰে চাৰিওফালে চালে। কিন্তু নিজক বাদ দি আন কাকো নেদেখি, তেওঁ পদ্মাসনত দৃঢ়ভাৱে বহি, উপদেশমতে তপস্যাত মন স্থাপন কৰাই হিত বুলি ভাবিলে।
Verse 8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
অমোঘদৰ্শন ব্ৰহ্মাই দেৱগণনামতে এক সহস্ৰ বছৰ দিব্য তপস্যা কৰিলে। আকাশৰ পৰা অহা সেই অতীন্দ্ৰিয় ধ্বনিকে তেওঁ দিব্য বুলি গ্ৰহণ কৰি প্ৰাণ, মন আৰু ইন্দ্ৰিয় জয় কৰিলে; তেওঁৰ তপস্যা সকলো লোকৰ বাবে শিক্ষাস্বৰূপ, সেয়ে তেওঁ তপস্বীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
এইদৰে ব্ৰহ্মাৰ তপস্যাত ভগৱান অতি সন্তুষ্ট হৈ, সকলো লোকৰ ওপৰত থকা নিজৰ পৰম ধাম বৈকুণ্ঠ তেওঁক দৰ্শন কৰালে। সেই ধাম দুখ, মোহ আৰু ভয়ৰ পৰা মুক্ত, আৰু আত্মসাক্ষাৎকাৰী সিদ্ধপুৰুষসকলে তাক আৰাধনা কৰি স্তৱ কৰে।
Verse 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
সেই ধামত ৰজ আৰু তম গুণৰ প্ৰবাহ নাই, আৰু সত্ত্বও তেনেবোৰৰ মিশ্ৰণবিহীন শুদ্ধ। তাত কালৰ প্ৰভাৱ নাই; তেন্তে মায়া নামৰ বাহ্য শক্তি কেনেকৈ প্ৰৱেশ কৰিব? তাত হৰিৰ অনুব্ৰত ভক্তসকলক দেৱ আৰু অসুৰেও ভেদ নকৰি আৰাধনা কৰে।
Verse 11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
বৈকুণ্ঠবাসীৰ বৰ্ণ আকাশ-নীলিমাৰ দৰে দীপ্তিময়। তেওঁলোকৰ চকু পদ্মপত্ৰসদৃশ, বস্ত্ৰ পীতাভ, ৰূপ মনোহৰ আৰু দেহ সুগঠিত। সকলেই চতুৰ্ভুজ, মুক্তাহাৰ আৰু ৰত্নখচিত পদকাভৰণে সজ্জিত, আৰু তেজস্বী হৈ প্ৰকাশিত।
Verse 12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
কিছুমান দিব্যজন প্ৰৱাল, বৈদূৰ্য আৰু মৃণাল সদৃশ কান্তিত দীপ্ত; মস্তকত মালা আৰু কাণত ঝলমল কুণ্ডল শোভা পাইছিল।
Verse 13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
বৈকুণ্ঠলোকৰ চাৰিওফালে মহাত্মা ভক্তসকলৰ দীপ্তিমান বিমান-শাৰী শোভা পাইছিল; দিব্যবৰ্ণা সুন্দৰীসকল বিদ্যুতৰ দৰে উজ্জ্বল—সকলো মিলি মেঘ-বিদ্যুৎশোভিত আকাশৰ ন্যায় দেখা দিছিল।
Verse 14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
তাত দিৱ্যৰূপিণী লক্ষ্মীদেৱী উৰুগায় ভগৱানৰ পদপদ্মত প্ৰেমসেৱাত নিয়োজিত হৈ নানাবিধ বিভূতিয়ে মান অৰ্পণ কৰে; বসন্তানুগামী ভ্ৰমৰসকলৰ প্ৰেৰণা লৈ দোলনাত আশ্ৰয় কৰি, সখীসকলৰ সৈতে প্ৰভুৰ প্ৰিয় কৰ্মৰ মহিমা গায়।
Verse 15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
ব্ৰহ্মাই বৈকুণ্ঠলোকত সেই বিভু ভগৱানক দর্শন কৰিলে—যিজন সমগ্ৰ সাত্বত ভক্তসমাজৰ অধিপতি, শ্ৰীপতি, যজ্ঞপতি আৰু জগত্পতি; নন্দ, সুনন্দ, প্ৰবল, অৰ্হণ আদি অগ্ৰ পাৰ্ষদসকলে তেওঁক পৰিসেৱা কৰি আছিল।
Verse 16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
ভগৱান প্ৰিয় ভৃত্যসকলৰ প্ৰতি প্ৰসাদাভিমুখ হৈ আছিল; তেওঁৰ দৃষ্টি নিজেই মধুৰ মাদক, মুখত প্ৰসন্ন হাঁহি আৰু অৰুণাভ নয়ন-মুখৰ শোভা। তেওঁ কিৰীটধাৰী, কুণ্ডলধাৰী, চতুৰ্ভুজ, পীতাম্বৰ পৰিধান কৰা; আৰু বক্ষস্থলত শ্ৰীদেৱীৰ চিহ্নে লক্ষিত।
Verse 17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
ভগৱান পৰম আৰ্হণীয় আসনত উপবিষ্ট আছিল আৰু চাৰি, ষোল, পাঁচ আৰু ছয় শক্তি তথা অন্য ক্ষণস্থায়ী গৌণ শক্তিৰে পৰিবৃত আছিল; তথাপি তেওঁ স্বধামত স্বয়ং ৰমণ কৰা সত্য পৰমেশ্বৰ।
Verse 18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
ভগৱানৰ সম্পূৰ্ণ দর্শনত ব্রহ্মাৰ অন্তঃকৰণ আনন্দে প্লাৱিত হ’ল; প্রেমোন্মাদত দেহ ৰোমাঞ্চিত, চকু প্রেমাশ্ৰুতে পূৰ্ণ। বিশ্বস্ৰষ্টা ব্রহ্মাই প্ৰভুৰ পদপদ্মত প্ৰণাম কৰিলে—ইয়াই পৰমহংসৰ পৰম সিদ্ধিৰ পথ।
Verse 19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
সন্মুখত প্ৰীতিসহ উপস্থিত কবি ব্রহ্মাক—যি প্ৰজাসৃষ্টিৰ বাবে যোগ্য আৰু নিজৰ আজ্ঞাৰ অধীন থাকিবলৈ পাত্ৰ—দেখি ভগৱান অতি সন্তুষ্ট হ’ল। তেওঁ স্নেহেৰে ব্রহ্মাৰ হাত স্পৰ্শ কৰি, অলপ হাঁহিৰ দীপ্ত প্ৰিয় বাণীৰে ক’লে।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে বেদগৰ্ভ ব্রহ্মা! সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে তুমি দীৰ্ঘকাল ধৰি কৰা তপস্যাই মোক সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট কৰিছে; কিন্তু কূটযোগী, অৰ্থাৎ ভণ্ড সাধকসকলৰ দ্বাৰা মই সহজে তুষ্ট নহওঁ।
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
তোমাৰ মঙ্গল হওক, হে ব্রহ্মা! বৰদাতা মই; তুমি যি অভীষ্ট বুজা, সেই বৰ মোৰ পৰা বিচাৰ। জানি থোৱা, জীৱসকলৰ সকলো তপস্যা-পরিশ্ৰমৰ পৰম ফল শেষত মোৰ সাক্ষাৎ উপলব্ধি-দৰ্শনেই।
Verse 22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
সৰ্বোচ্চ সিদ্ধি আৰু পৰম কৌশল এই যে তুমি মোৰ ধামসমূহৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন লাভ কৰিলা। মোৰ আদেশ অনুসাৰে গোপনে কঠোৰ তপস্যা আৰু বিনয়ভাবৰ ফলত ই সম্ভৱ হ’ল।
Verse 23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
হে নিষ্পাপ ব্রহ্মা, কৰ্তব্যত বিমূঢ় হোৱা সময়ত তপস্যা কৰিবলৈ প্ৰথমে মই-ই তোমাক আদেশ দিছিলোঁ। তপস্যাই মোৰ হৃদয় আৰু আত্মা; সেয়ে তপস্যা আৰু মই অভিন্ন।
Verse 24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
এই তপস্যাৰ শক্তিৰে মই এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰোঁ, সেই শক্তিৰে তাক ধাৰণ কৰোঁ, আৰু সেই শক্তিৰে পুনৰ সকলো লয় কৰোঁ। সেয়ে মোৰ পৰাক্ৰম তপস্যাই।
Verse 25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ভগৱান, আপুনি সকলো জীৱৰ হৃদয়-গুহাত পৰম নিয়ন্তা ৰূপে অৱস্থিত। আপোনাৰ অপ্রতিহত শ্ৰেষ্ঠ প্ৰজ্ঞাৰে আপুনি সকলো প্ৰচেষ্টা জানে।
Verse 26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
তথাপি হে নাথ, মোৰ মনৰ ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰক। কৃপা কৰি কওক—আপুনি পৰমাতীত স্বৰূপত স্থিত হৈও, স্বভাৱতঃ ৰূপৰহিত হৈও, লোকত সাধাৰণ ৰূপ কেনেকৈ ধাৰণ কৰে?
Verse 27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি কওক—আপুনি নিজ আত্মমায়াৰ যোগে নানা শক্তি প্ৰকাশ কৰি সংহাৰ, সৃষ্টি, গ্ৰহণ আৰু ধাৰণ (পালন) কাৰ্য নিজেই কেনেকৈ সম্পন্ন কৰে?
Verse 28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
হে মাধৱ, তোমাৰ সংকল্প কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়। মাকড়সাই যেনেকৈ নিজ শক্তিৰে জাল বোনে, তেনেকৈ তুমি নিজ শক্তিৰে লীলা কৰ; সেয়ে সেই শক্তিসমূহৰ তত্ত্বজ্ঞান মোক দিয়া।
Verse 29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি এনে উপদেশ দিয়া যাতে মই ভগৱানৰ শিক্ষাৰে সজাগ হৈ কৰ্ম কৰোঁ, আৰু তোমাৰ কৃপাৰে প্ৰজাসৃষ্টি কৰিলেও সেই কৰ্মত বন্ধন নপাওঁ।
Verse 30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
হে প্ৰভু অজ (অজন্মা), তুমি সখাই সখাৰ দৰে মোৰ সৈতে হাত মিলাই মোক সমান মান দিলে। মই বিভিন্ন জীৱৰ সৃষ্টিকাৰ্যত নিয়োজিত হৈও তোমাৰ সেৱাত স্থিৰ থাকিম; মোৰ মন অচঞ্চল থাকক, কিন্তু ‘মইয়েই পৰম’ বুলি গৰ্ব যেন নুঠে।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—মোৰ বিষয়ে এই পৰম গুহ্য জ্ঞান, যি অনুভৱ-সহিত (বিজ্ঞানসমন্বিত), ৰহস্যসহ আৰু তাৰ সাধন-অঙ্গসহ মই কৈছোঁ; তুমি ইয়াক সাৱধানে গ্ৰহণ কৰা।
Verse 32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
মই যেনেকুৱা—মোৰ নিত্য স্বৰূপ, দিব্য অস্তিত্ব, ৰূপ, গুণ আৰু লীলা—তেনেকুৱাই তত্ত্বজ্ঞান মোৰ অহৈতুক কৃপাৰে তোমাৰ অন্তৰত জাগ্ৰত হওক।
Verse 33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
হে ব্ৰহ্মা, সৃষ্টিৰ আগতে কেৱল মইয়েই আছিলোঁ; মোৰ বাহিৰে একোৱেই নাছিল—না সত্-অসত্, না সৃষ্টিৰ কাৰণ প্ৰকৃতি। এতিয়া যি দেখা যায় সেয়াও মই, আৰু প্ৰলয়ৰ পাছত যি অৱশিষ্ট থাকিব সেয়াও মই।
Verse 34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
হে ব্ৰহ্মা, মোৰ সৈতে সম্পৰ্ক নথকা সত্ত্বেও যি মূল্যবান বুলি প্ৰত্যীয়মান হয়, তাৰ বাস্তৱতা নাই। তাক মোৰ মায়া বুলি জানিবা—অন্ধকাৰত দেখা প্ৰতিবিম্বৰ দৰে।
Verse 35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
হে ব্ৰহ্মা, যেনেকৈ মহাভূতসমূহ সূক্ষ্ম-স্থূল সকলো ভূতৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিও অপ্রৱিষ্ট থাকে, তেনেকৈ মই সৃষ্ট সকলো বস্তুৰ ভিতৰত আছোঁ আৰু একে সময়তে সকলোৰ বাহিৰতো আছোঁ।
Verse 36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
পৰম তত্ত্বৰ অনুসন্ধানীজনৰ জিজ্ঞাসা ইমানেই—যি সৰ্বত্ৰ সৰ্বদা, অন্বয়-ব্যতিৰেকৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ দুয়োভাবে বিদ্যমান।
Verse 37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
হে ব্ৰহ্মা, পৰম সমাধিত স্থিৰচিত্তে এই সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা; আংশিক বা অন্তিম প্ৰলয়তো অহংকাৰ তোমাক কেতিয়াও বিভ্ৰান্ত নকৰিব।
Verse 38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—এইদৰে জীৱসকলৰ নেতা পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক উপদেশ দি, হৰিয়ে নিজৰ দিব্য ৰূপ দেখাই, তেওঁৰ চকুৰ আগতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
হৰি অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত, ভক্তৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰমানন্দ-লক্ষ্য হৰিক প্ৰণাম কৰি, ব্ৰহ্মাই হাত জোৰি পূৰ্বৱৰ্তী দৰে জীৱেৰে পূৰ্ণ এই বিশ্ব পুনৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
এবাৰ প্ৰজাপতি আৰু ধৰ্মপিতা ব্ৰহ্মাই সকলো প্ৰজাৰ মঙ্গল বিচাৰি, নিজৰ কৰ্তব্যসাধনৰ ইচ্ছাৰে নিয়ম-যমৰ আচৰণত নিজকে স্থাপন কৰিলে।
Verse 41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
ব্ৰহ্মাৰ অতি প্ৰিয় উত্তৰাধিকাৰী পুত্ৰ নাৰদ, পিতাৰ সেৱাত সদা প্ৰস্তুত হৈ, শীল, বিনয় আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমেৰে পিতাৰ আদেশ কঠোৰভাৱে অনুসৰণ কৰে।
Verse 42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
হে ৰাজন, মহাভাগৱত মহামুনি নাৰদে মায়েশ্বৰ বিষ্ণুৰ মায়াশক্তিসমূহ জানিবলৈ ইচ্ছা কৰি নিজৰ পিতা ব্ৰহ্মাক অতি সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
লোকসমূহৰ প্ৰপিতামহ পিতা ব্ৰহ্মা সন্তুষ্ট হোৱা দেখি দেবর্ষি নাৰদে আপুনি যি সুধিছে সেই সকলো কথা বিস্তাৰে সুধিলে।
Verse 44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
তাৰ পিছত দশলক্ষণযুক্ত এই ভাগৱত পুৰাণ, যি স্বয়ং ভগৱানে কোৱা আছিল, সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাই প্ৰীতচিত্তে পুত্ৰ নাৰদক ক’লে।
Verse 45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
হে নৃপ, পৰম্পৰাক্ৰমে নাৰদে সৰস্বতী নদীৰ তীৰত ভক্তিভাৱে পৰব্ৰহ্ম ভগৱানক ধ্যান কৰা অমিততেজস্বী ব্যাসদেৱক ভাগৱত উপদেশ দিলে।
Verse 46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
হে ৰাজন, বৈৰাজ পুৰুষৰ পৰা এই বিশ্ব কেনেকৈ প্ৰকাশিত হ’ল—আপোনাৰ এই প্ৰশ্নসহ আন প্ৰশ্নসমূহৰো, আগতে কোৱা চাৰি শ্লোকৰ ব্যাখ্যাৰে মই বিস্তাৰে উত্তৰ দিম।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s perplexity shows that creative authority is not autonomous; it must be aligned with the Lord’s will. “Tapa” signifies disciplined absorption in devotional austerity that purifies intention, grants realization, and becomes the medium through which the Lord empowers visarga (secondary creation). The chapter explicitly equates this potency with the Lord’s own operative energy in creating, maintaining, and withdrawing the cosmos.
It establishes a categorical distinction between the spiritual realm and material cosmology. Vaikuṇṭha is not a refined material planet but a domain where kāla (time as decay/compulsion) and the guṇas cannot dominate; hence fear and misery rooted in temporality and ignorance do not arise. This supports the Bhāgavatam’s claim that liberation is positive engagement in the Lord’s service, not mere negation.
They are the foundational teachings summarized in SB 2.9.33–36: (1) Bhagavān alone exists before, during, and after creation; (2) anything appearing valuable without relation to Him is māyā; (3) the Lord is simultaneously within and outside all beings and elements; and (4) the seeker must search for the Absolute in all circumstances—directly and indirectly—up to this conclusion.
By teaching simultaneous immanence and transcendence: the universal elements ‘enter and do not enter’ the cosmos, and likewise the Lord pervades everything as inner controller while remaining beyond all. The world is real insofar as it is related to Him (sambandha); it becomes illusory when treated as independent of Him.
Brahmā taught Nārada, who taught Vyāsadeva, establishing guru-paramparā. This matters because the Bhāgavatam’s knowledge is presented as realized, devotional revelation (not speculation), safeguarded through disciplined succession and meditation in bhakti.