Adhyaya 10
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
ভগৱানৰ মোহিনী মায়াশক্তি দেখা পাই মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে একান্ত শৰণ গ্ৰহণ কৰে। তেতিয়া উমাসহ মহাদেৱ শিৱ গণসকলৰ সৈতে আহি, তেওঁক গভীৰ সমাধিত বাহ্য জগতলৈ অনুত্তৰ অৱস্থাত দেখে। সমাধি ভংগ নকৰাকৈ জাগ্ৰত কৰিবলৈ শিৱ যোগবলৰে ‘হৃদয়-আকাশ’ত প্ৰৱেশ কৰি ধ্যানৰ ভিতৰতে প্ৰকট হয়। মাৰ্কণ্ডেয় চকু মেলি অৰ্ঘ্য-পাদ্য-আসন-আৰতিৰে আতিথ্য কৰে আৰু শিৱক গুণাতীত পৰম পদত স্থিত বুলি স্তৱ কৰে। শিৱ সাধু ব্ৰাহ্মণ আৰু শুদ্ধ ভক্তসকলক সাক্ষাৎ পাৱনকাৰী, তীৰ্থজল বা বাহ্য প্ৰতিমা-মাত্ৰৰ তুলনাতো শ্ৰেষ্ঠ বুলি মহিমা কৰে। বৰ বিচাৰিলে মাৰ্কণ্ডেয় অধোক্ষজ ভগৱান আৰু তেওঁৰ ভক্তসকলৰ প্ৰতি অচঞ্চল ভক্তি মাত্ৰেই প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে তেওঁক দীঘলীয়া আয়ু, ক্ষয়ৰহিততা, ত্ৰিকালজ্ঞান আৰু পুৰাণাচাৰ্যত্ব দান কৰি প্ৰস্থান কৰে—মায়া প্ৰসঙ্গক শ্ৰৱণ-ভক্তিৰে মুক্তিৰ উপসংহাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
সূত ক’লে—এই সকলো নাৰায়ণ প্ৰভুৰ যোগমায়াৰ ঐশ্বৰ্যময় প্ৰকাশ। ইয়াক অনুভৱ কৰি মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে সেই প্ৰভুৰেই শৰণ ল’লে।
Verse 2
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে হৰি! শৰণাগতক অভয় দিয়া তোমাৰ পদপদ্মৰ তলত মই শৰণ লৈছোঁ। জ্ঞানৰ ছদ্মবেশতো তোমাৰ মায়াই দেবতাসকলকো মোহিত কৰে।
Verse 3
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
সূত ক’লে—আকাশত বৃষভত ভ্ৰমণ কৰি থকা, ৰুদ্ৰাণী আৰু নিজ গণবৃন্দেৰে বেষ্টিত ভগৱান ৰুদ্ৰই সমাধিস্থ মাৰ্কণ্ডেয়ক দেখিলে।
Verse 4
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
তেতিয়া উমাই সেই ঋষিক দেখি গিৰীশক ক’লে—হে ভগৱান! এই পণ্ডিত বিপ্ৰক চাওক; দেহ-মন-ইন্দ্ৰিয় সমাধিত নিশ্চল।
Verse 5
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
বতাহ থমিলে যেনেকৈ সাগৰ শান্ত হয় আৰু মাছৰ জাকো নিশ্চল থাকে, তেনেকৈ এই ঋষি শান্ত। সেয়ে হে দেব, তপস্বীক সিদ্ধি দিয়া আপুনি এই ঋষিক যোগ্য স্পষ্ট সিদ্ধি দান কৰক।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
শ্ৰীভগৱান (শিৱ) ক’লে—এই ব্ৰহ্মৰ্ষিয়ে কোনো আশীৰ্বাদ নোখোজে, মোক্ষো নহয়; কিয়নো তেওঁ অব্যয় পুৰুষোত্তম ভগৱানত পৰম ভক্তি লাভ কৰিছে।
Verse 7
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
তথাপি, হে ভৱানী, আমি এই সাধুৰ সৈতে কথা পাতোঁ; কিয়নো মানুহৰ পৰম লাভ হৈছে সাধু-সঙ্গ।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
সূত ক’লে—এইদৰে কৈ, সৎজনৰ আশ্ৰয়, সকলো বিদ্যাৰ অধিপতি আৰু সকলো দেহধাৰীৰ নিয়ন্তা ভগৱান শংকৰ সেই মুনিৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 9
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
মাৰ্কণ্ডেয়ৰ জড়বুদ্ধিৰ গতি স্তব্ধ হোৱাত, জগদাত্মা সেই দুজন ঈশ্বৰ (শিৱ-পাৰ্বতী) সোঁশৰীৰে অহা কথাও তেওঁ নাজানিলে; তেওঁ ন নিজক, ন বাহিৰৰ বিশ্বক বুজি পাইছিল।
Verse 10
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
সেই অৱস্থা ভালদৰে বুজি গিৰীশ ভগৱান শিৱে যোগমায়াৰে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ হৃদয়-গুহাৰ আকাশত প্ৰৱেশ কৰিলে; যেনেকৈ বায়ু এটা ফাঁকেদি সোমাই যায়।
Verse 11
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়াই নিজৰ হৃদয়ত হঠাৎ ভগৱান শিৱক প্ৰকাশিত দেখিলে। তেওঁৰ জটা বিজুলীৰ দৰে সোণালী; তেওঁ ত্ৰিনয়ন, দশভুজ আৰু দীঘল দেহৰ, উদীয়মান সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান। তেওঁ ব্যাঘ্ৰচৰ্ম পৰিধান কৰি ত্ৰিশূল, ধনু, বাণ, খড়্গ, ঢাল, জপমালা, ডমৰু, কপাল আৰু পৰশু ধাৰণ কৰিছিল। এই দৃশ্য দেখি মুনি বিস্মিত হৈ সমাধিৰ পৰা ওলাই—“এয়া কোন, আৰু ক’ৰ পৰা আহিল?” বুলি ভাবিলে।
Verse 12
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
মুনিয়ে হৃদয়ত ভগৱান শিৱক ব্যাঘ্ৰচৰ্ম পৰিধান কৰি, ত্ৰিশূল, ধনু, বাণ, খড়্গ, ঢাল, জপমালা, ডমৰু, কপাল আৰু পৰশু সহ দেখিলে। তেওঁৰ তেজ অৰুণোদয় সূৰ্যৰ দৰে। এই দেখি মুনি বিস্মিত হৈ সমাধিৰ পৰা সৰি—“ই ক’ৰ পৰা আহিল?” বুলি মনে মনে সুধিলে।
Verse 13
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
হৃদয়ত হঠাৎ দীপ্তিমান শিৱক দেখি মুনি অন্তৰে বিস্মিত হ’ল। সমাধিৰ পৰা সৰি—“ই কি? ক’ৰ পৰা আহিল?” বুলি ভাবিলে।
Verse 14
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
চকু মেলি মুনিয়ে উমাসহ আৰু গণসমেত আহা ত্ৰিলোকৰ একমাত্ৰ গুৰু ভগৱান ৰুদ্ৰক দেখিলে। তাৰ পাছত তেওঁ মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 15
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
মুনিয়ে উমাসহ আৰু গণসমেত ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰিলে—স্বাগতবচন, আসন, পাদ্য, অর্ঘ্য, সুগন্ধ, পুষ্পমালা, ধূপ আৰু দীপ অৰ্পণ কৰি।
Verse 16
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে বিভো! নিজ আনন্দানুভৱে পূৰ্ণকাম হোৱা আপোনাৰ বাবে মই কি কৰিব পাৰোঁ? আপোনাৰ কৃপাতে এই সমগ্ৰ জগত তৃপ্ত আৰু শান্ত হয়।
Verse 17
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
শান্ত আৰু সৰ্বমঙ্গল শিৱলৈ নমস্কাৰ। সত্ত্বৰ অধিপতি হৈ আপুনি আনন্দ দিয়ে; ৰজোগুণৰ সংযোগত আপুনি ঘোৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়; আৰু তমোগুণৰ সংযোগযুক্ত আপোনালৈও নমস্কাৰ।
Verse 18
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
সূত ক’লে—এইদৰে স্তুত হোৱাত আদিদেৱ ভগৱান শিৱ, যি সাধুসকলৰ আশ্ৰয়, সন্তুষ্ট হ’ল। প্ৰসন্নচিত্তে হাঁহি সেই ঋষিক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
ভগৱান শিৱ ক’লে—এটা বৰ বিচাৰা। বৰদাতাসকলৰ মাজত আমি তিনিজন—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মই—শ্ৰেষ্ঠ। আমাৰ দৰ্শন কেতিয়াও বৃথা নহয়; কাৰণ আমাক দৰ্শন কৰিলেই মর্ত্যই অমৃতত্ব লাভ কৰে।
Verse 20
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
যিসকল ব্ৰাহ্মণ সাধু, সদায় শান্ত, নিঃসঙ্গ, সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়ালু, আমাৰ প্ৰতি একান্ত ভক্ত, বৈৰহীন আৰু সমদৰ্শী—তেওঁলোকক সকলো লোকৰ বাসিন্দা আৰু লোকপাল দেৱতাসকলে বন্দনা, পূজা আৰু সেৱা কৰে; আৰু মই, ভগৱান ব্ৰহ্মা আৰু স্বয়ং ঈশ্বৰ হৰিও তেনেদৰেই কৰোঁ।
Verse 21
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
সাধু ব্ৰাহ্মণসকল শান্ত, নিঃসঙ্গ, সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়ালু, আমাৰ প্ৰতি একান্তভক্ত, বৈৰহীন আৰু সমদৰ্শী। সকলো লোকৰ বাসিন্দা আৰু লোকপাল দেৱতাসকল, আৰু মই, ভগৱান ব্ৰহ্মা আৰু স্বয়ং শ্ৰীহৰি ঈশ্বৰ—তেওঁলোকক বন্দনা, পূজা আৰু সেৱা কৰোঁ।
Verse 22
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
সেই ভক্তসকলে মোৰ মাজত, অচ্যুত বিষ্ণুৰ মাজত আৰু অজ ব্ৰহ্মাৰ মাজত অণুমাত্ৰ ভেদ নেদেখে; নিজৰ আৰু আন জীৱৰ মাজতো ভেদ নকৰে। সেয়ে আপুনি তেনে সাধু ভক্ত, এইকাৰণে আমি আপোনাক পূজা কৰোঁ।
Verse 23
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
কেৱল পানীৰাশিয়েই তীৰ্থ নহয়, আৰু চেতনাহীন দেৱমূৰ্তিও প্ৰকৃত পূজ্য দেৱতা নহয়। বাহ্য দৃষ্টিয়ে তেওঁলোকৰ উচ্চ সাৰ নুবুজাৰ বাবে সিহঁতে দীৰ্ঘ সময়ৰ পিছত শুদ্ধ কৰে; কিন্তু আপোনালোকৰ দৰে ভক্তে দৰ্শনমাত্ৰতেই তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ কৰে।
Verse 24
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
যিসকল ব্ৰাহ্মণে পৰমাত্মাত ধ্যান-সমাধান, তপ, বেদ-স্বাধ্যায় আৰু সংযমৰ দ্বাৰা নিজৰ ভিতৰত ত্ৰয়ীময়—যি আমাৰ (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা আৰু মোৰ—স্বৰূপৰ সৈতে অভিন্ন—বেদসমূহ ধাৰণ কৰে, সেই ব্ৰাহ্মণসকলক আমি নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 25
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
আপোনালোকৰ দৰে মহাপুৰুষৰ বিষয়ে শুনিলেই বা কেৱল দৰ্শন কৰিলেই মহাপাতকী আৰু অন্ত্যজসকলেও শুদ্ধ হয়; তেন্তে সোজাকৈ আপোনাৰ সৈতে কথা-বতৰা আদি কৰিলে তেওঁলোক কিমান অধিক পবিত্ৰ হ’ব!
Verse 26
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
সূত ক’লে—চন্দ্ৰললাট শিৱৰ ধৰ্মৰ গূঢ় সাৰে পৰিপূৰ্ণ অমৃতময় বাক্য কাণে পান কৰি মাৰ্কণ্ডেয় ঋষি কেতিয়াও তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 27
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
বিষ্ণুৰ মায়াই তেওঁক দীঘলীয়া সময় প্ৰলয়জলত ঘূৰাই ফুৰাই অতি ক্লান্ত কৰি তুলিছিল; কিন্তু শিৱৰ অমৃতবাণীয়ে সঞ্চিত ক্লেশ ধ্বংস কৰিলে। তেতিয়া তেওঁ শিৱক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 28
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—আহা! দেহধাৰীসকলৰ বাবে ঈশ্বৰসকলৰ এই লীলা বুজা অতি দুৰূহ; কিয়নো জগতৰ অধীশ্বৰসকলেই যিসকল জীৱক শাসন কৰে, সেইসকলকেই নমি স্তুতি কৰে।
Verse 29
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
সাধাৰণতে দেহধাৰীসকলক ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাবলৈ ধৰ্মৰ অধিকৃত উপদেশকসকলে নিজেই আদৰ্শ আচৰণ কৰে আৰু আনৰ সৎকৰ্মক উৎসাহ দি প্ৰশংসাও কৰে।
Verse 30
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
ভগৱানে নিজৰ স্বমায়াশক্তিৰে এনে লীলা-আচৰণ কৰিলেও তেওঁৰ মহিমা ক্ষুণ্ণ নহয়; যেনে জাদুকৰে কৌশল দেখুৱালেও তাৰ শক্তি কমি নাযায়।
Verse 31
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
যিজনে মনসাৰে এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰি পাছত পৰমাত্মা ৰূপে তাত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ চলাই কৰ্তা যেন দেখা দিয়ে—যেনে স্বপ্নদ্ৰষ্টা স্বপ্নত। সেই ত্ৰিগুণাধিপতি, গুণাত্মা, নিৰ্মল, অদ্বিতীয়, পৰম গুৰু, ব্ৰহ্মমূৰ্তি ভগৱানক নমস্কাৰ।
Verse 32
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
যিজনে মনসাৰে এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰি পাছত পৰমাত্মা ৰূপে তাত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ চলাই কৰ্তা যেন দেখা দিয়ে—যেনে স্বপ্নদ্ৰষ্টা স্বপ্নত। সেই ত্ৰিগুণাধিপতি, গুণাত্মা, নিৰ্মল, অদ্বিতীয়, পৰম গুৰু, ব্ৰহ্মমূৰ্তি ভগৱানক নমস্কাৰ।
Verse 33
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
হে সৰ্বব্যাপী প্ৰভু! আপোনাৰ বৰদ দৰ্শনৰ আশীৰ্বাদ পাইছোঁ; এতিয়া মই আৰু কোন বৰ বিচাৰিম? আপোনাৰ দৰ্শনমাত্ৰে মানুহ পূৰ্ণকাম আৰু সত্যকাম হয়।
Verse 34
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
তথাপি, আপুনি পৰিপূৰ্ণ আৰু কামনা পূৰণৰ বৰ্ষণ কৰিব পৰা; মই এটা বৰেই বিচাৰোঁ—ভগৱানৰ প্ৰতি অচ্যুত ভক্তি, আৰু তেওঁৰ পৰায়ণ ভক্তসকলৰ প্ৰতি, বিশেষকৈ আপোনাৰ প্ৰতিো সেই ভক্তি।
Verse 35
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
সূত ক’লে: এইদৰে মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ৰ সুমধুৰ বাক্যৰে পূজিত আৰু স্তুত হৈ, আৰু পত্নী শৰ্বাণীৰ উৎসাহত, ভগৱান শৰ্ব (শিৱ) তেওঁক এইদৰে ক’লে।
Verse 36
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
হে মহর্ষে, আপুনি অধোক্ষজ ভগৱানৰ ভক্ত; সেয়ে আপোনাৰ সকলো কামনা পূৰ্ণ হ’ব। এই কল্পান্তলৈকে আপুনি পুণ্যযশ আৰু জৰা-মৃত্যুৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিব।
Verse 37
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, আপোনাৰ যেন অতীত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎ—ত্রিকালিক জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যসমৃদ্ধ পৰমতত্ত্বৰ বিজ্ঞান লাভ হয়। আপুনি ব্ৰাহ্মণতেজে দীপ্ত; সেয়ে পুৰাণাচাৰ্য পদ আপোনাৰ হোক।
Verse 38
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
সূত ক’লে—এইদৰে মুনিক বৰ দান কৰি ত্ৰ্যক্ষ ঈশ্বৰ (শিৱ) প্ৰস্থান কৰিলে। যাত্ৰাপথত তেওঁ দেৱীক সেই মুনিৰ কৃত্য আৰু মুনিয়ে অনুভৱ কৰা ভগৱানৰ মায়া-ৱৈভৱৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশ বৰ্ণনা কৰি থাকিল।
Verse 39
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
ভৃগুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ মাৰ্কণ্ডেয় ঋষি মহাযোগসিদ্ধিৰ মহিমাৰে মহিমান্বিত। তেওঁ আজিও এই জগতত বিচৰণ কৰে আৰু শ্ৰীহৰিত একান্ত, নিৰ্মল ভক্তিত সম্পূৰ্ণ লীন।
Verse 40
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
মই এইদৰে আপোনাক অতি বুদ্ধিমান মাৰ্কণ্ডেয় মুনিৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিলোঁ—বিশেষকৈ তেওঁ ভগৱানৰ মায়া-ৱৈভৱৰ আশ্চৰ্য শক্তি কেনেকৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে অনুভৱ কৰিছিল।
Verse 41
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
যদিও এই ঘটনা একেবাৰে অনন্য আৰু অভূতপূৰ্ব আছিল, তথাপি কিছুমান অল্পবুদ্ধি লোকে ইয়াক ভগৱানে বদ্ধ জীৱসকলৰ বাবে সৃষ্টি কৰা মায়াময় জড়-সংসাৰৰ অনাদি কালৰ পৰা চলি অহা অন্তহীন চক্ৰৰ সৈতে তুলনা কৰে।
Verse 42
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
হে ভৃগুশ্ৰেষ্ঠ! ৰথচক্ৰধাৰী পৰমেশ্বৰৰ অতীন্দ্ৰিয় প্ৰভাৱে ভাৱিত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিৰ এই বৃত্তান্ত—যিয়ে ইয়াক যথাযথভাৱে কীৰ্তন কৰে বা শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰে, তাৰ কৰ্মফল-আকাঙ্ক্ষাজনিত জড়-সংসাৰ পুনৰ নহয়।
Frequently Asked Questions
Mārkaṇḍeya’s mind is withdrawn from external function due to deep samādhi, so ordinary approach would not register. Śiva uses yogic siddhi to appear within the sage’s inner awareness, demonstrating mastery over subtle existence while honoring the sage’s absorption. The episode also teaches that the Lord’s associates can interface with consciousness directly, and that genuine trance is characterized by forgetfulness of self and world, not performative stillness.
Śiva states that water-bodies and externally viewed deities purify ‘after a considerable time’ because people often approach them with external vision and mixed motives. A pure devotee, however, purifies immediately by darśana because devotion carries the Lord’s presence (bhagavat-sambandha) and awakens remembrance and surrender in others. The teaching elevates sādhu-saṅga as the most potent tīrtha.
Śiva names Brahmā, Viṣṇu (Hari), and himself as foremost among benedictors, emphasizing that contact with cosmic rulers is not meaningless. Yet the chapter’s conclusion reframes the highest boon: Mārkaṇḍeya asks not for wealth, siddhi, or even mokṣa, but for unwavering bhakti—showing that devotion is superior to all benedictions and that devas ultimately honor bhakti.
Śiva grants enduring fame, freedom from old age and death until the end of the creation cycle, tri-kāla-jñāna (knowledge of past, present, and future), and realization enriched by renunciation—culminating in eligibility as a Purāṇic spiritual master. These gifts validate Mārkaṇḍeya as a trustworthy transmitter (paramparā) while keeping bhakti central: the boons are secondary confirmations of his devotion to Adhokṣaja.