Adhyaya 6
Brahmā Counsels the Demigods; Journey to Kailāsa; Śiva’s Tranquility and Brahmā’s Praise
দক্ষৰ বিধ্বস্ত যজ্ঞৰ পিছত শিৱগণৰ হাতত পৰাজিত আৰু আহত ঋত্বিজ, সভাসদ আৰু দেৱতাসকল ভয়তে ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গৈ সকলো ঘটনা জনায়। বিষ্ণুৰ সৈতে ফল আগতেই জানিছিল বুলি ব্ৰহ্মা যজ্ঞলৈ নাযায়; তেওঁ কয়—মহাপুৰুষৰ নিন্দা হ’লে যজ্ঞ আনন্দহীন আৰু নিষ্ফল হয়। তেওঁলোকক সংকোচ ত্যাগ কৰি শিৱচৰণত শৰণ লৈ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে, সতীৰ বিৰহশোক আৰু দক্ষৰ কঠোৰ বাক্যৰ বাবে শিৱৰ ব্যক্তিগত বেদনা আৰু তেওঁৰ অপাৰ শক্তি স্মৰণ কৰায়। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মা সকলোকে কৈলাসলৈ লৈ যায়; তাত বন, নদী, পক্ষী আৰু দিৱ্য ঐশ্বৰ্যৰ বৰ্ণনাৰে পবিত্ৰতা প্ৰকাশ পায়। বৃহৎ বটবৃক্ষৰ তলত মুক্ত ঋষিসকলৰ মাজত যোগসমাধিস্থ শান্ত শিৱক দেখা যায়; শিৱ উঠি ব্ৰহ্মাক সন্মান কৰে আৰু ব্ৰহ্মা শিৱক জগতৰ নিয়ন্তা আৰু যজ্ঞপ্ৰৱৰ্তক ৰূপে স্তৱ কৰে—যাৰ ফলত আগলৈ মিলন, অঙ্গপুনৰুদ্ধাৰ আৰু থমকি থকা যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
মৈত্রেয় মুনিয়ে ক’লে: ৰুদ্ৰৰ সৈন্যৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈ আৰু ত্ৰিশূল তথা তৰোৱালৰ আঘাতত জৰ্জৰিত হৈ দেৱতা আৰু ঋত্বিকসকল ভয়ত ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁক প্ৰণাম জনাই সকলো ঘটনা সবিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 2
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
মৈত্রেয় মুনিয়ে ক’লে: ৰুদ্ৰৰ সৈন্যৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈ আৰু ত্ৰিশূল তথা তৰোৱালৰ আঘাতত জৰ্জৰিত হৈ দেৱতা আৰু ঋত্বিকসকল ভয়ত ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁক প্ৰণাম জনাই সকলো ঘটনা সবিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 3
उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥
পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মা আৰু বিশ্বাত্মা নাৰায়ণ আগতেই জানিছিল যে দক্ষৰ যজ্ঞমণ্ডপত এনে ঘটনা ঘটিব; সেয়ে তেওঁলোকে যজ্ঞলৈ নগ’ল।
Verse 4
तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥
সকলো কথা শুনি প্ৰভু ব্ৰহ্মাই ক’লে—মহাতেজস্বী মহাপুৰুষক নিন্দা কৰি তেওঁৰ পদ্মচৰণত অপৰাধ কৰি যজ্ঞ কৰিলে সুখ-ক্ষেম নাপোৱা যায়।
Verse 5
अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥
তোমালোকে যজ্ঞফলৰ ভাগৰ পৰা ভগৱান শিৱক বঞ্চিত কৰিছা; সেয়ে তোমালোকে তেওঁৰ পদ্মচৰণত অপৰাধী। তথাপি শুদ্ধচিত্তে তেওঁৰ শৰণ লৈ, তেওঁৰ চৰণত পৰি তেওঁক প্ৰসন্ন কৰা; তেওঁ অতি শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 6
आशासाना जीवितमध्वरस्य लोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥
যজ্ঞ জীয়াই থাকিব বুলি আশা কৰা লোক আৰু তেওঁলোকৰ অধিপতিসকলেও—যদি তেওঁ ক্ৰুদ্ধ হয়—ক্ষণতে বিনষ্ট হ’ব পাৰে। সেয়ে প্ৰিয় পত্নী-বিয়োগে বিষণ্ণ আৰু দক্ষৰ কটু বাক্যত হৃদয় বিদ্ধ সেই দেব শিৱৰ ওচৰলৈ তৎক্ষণাৎ গৈ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰা।
Verse 7
नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—ন মই, ন এই যজ্ঞ, ন তোমালোক অন্য দেৱতা, ন দেহধাৰী মুনিসকল—কোনেও আত্মতন্ত্ৰ ভগৱান শিৱৰ বল-ৱীৰ্যৰ পৰিমাপ নাজানে। তেনে অৱস্থাত তেওঁৰ পদ্মচৰণত অপৰাধ কৰিবলৈ কোনে সাহস কৰিব?
Verse 8
स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै: समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष: कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥
এইদৰে দেৱগণ, পিতৃগণ আৰু প্ৰজাপতিসকলক উপদেশ দি অজ (ব্ৰহ্মা) তেওঁলোকক লগত লৈ পুৰদ্বিষ ভগৱান শিৱৰ প্ৰিয় কৈলাস পৰ্বতৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 9
जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥
কৈলাসধাম জন্মগত সিদ্ধিসম্পন্ন দেৱস্বভাৱ বাসিন্দাৰে পূৰ্ণ; তাত ঔষধি, তপস্যা, বৈদিক মন্ত্ৰ আৰু যোগসাধনাৰ পবিত্ৰতা বিৰাজ কৰে। কিন্নৰ-গন্ধৰ্বসকল তাত থাকে আৰু অপ্সৰাসকল সদায় তেওঁলোকৰ সৈতে থাকে।
Verse 10
नानामणिमयै: शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥
কৈলাসত নানা ৰত্নময় শৃংগ, নানা ধাতুৰ বিচিত্ৰ শোভা; নানা গছ, লতা আৰু গুল্ম, আৰু নানা প্ৰকাৰৰ মৃগদলৰে ই আৱৃত।
Verse 11
नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥
তাত বহু নিৰ্মল ঝৰ্ণা আছে আৰু পৰ্বতত বহু সুন্দৰ গুহা আছে; সেই গুহাসমূহত সিদ্ধসকলৰ মনোহৰ পত্নীসকলে নিজৰ প্ৰিয়জনৰ সৈতে আনন্দে বিহাৰ কৰে।
Verse 12
मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥
কৈলাসত ময়ূৰৰ কেকাধ্বনি সদায় গুঞ্জে; মদমত্ত ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনে তাক অধিক মধুৰ কৰে। কোকিলৰ সুমধুৰ কূজন আৰু আন পখীৰ কলৰৱে সেই স্থান ভৰি থাকে।
Verse 13
आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥
সোজা উঁচু ডালিযুক্ত কামদুঘ গছবোৰে যেন মধুৰ পাখিবোৰক আহ্বান কৰে; হাতীৰ জাক চলিলে যেন কৈলাসো তেওঁলোকৰ সৈতে চলে; ঝৰ্ণাৰ গর্জনত যেন কৈলাস নিজেই গীত গায়।
Verse 14
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
কৈলাস পৰ্বত মন্দাৰ, পাৰিজাত, সরল, তমাল, শাল, তাল, কোবিদাৰ, আসন আৰু অৰ্জুন আদি নানা গছেৰে অলংকৃত; সুগন্ধি ফুলে গিৰিখন সৰ্বত্র শোভিত।
Verse 15
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
চূত (আম), কদম্ব, নীপ, নাগ, পুন্নাগ, চম্পক, পাটলা, অশোক, বকুল, কুন্দ আৰু কুৰবক আদি গছেৰে কৈলাস সৰ্বত্র শোভিত; সুগন্ধি ফুলে গিৰিৰ শ্ৰী বৃদ্ধি পায়।
Verse 16
स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥
কৈলাস গিৰি স্বৰ্ণকমল (শতপত্ৰ), বৰৰেণুকা, জাতি, কুব্জক, মল্লিকা আৰু মাধৱী আদি লতা-গছেৰেো মণ্ডিত।
Verse 17
पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥
কৈলাস গিৰি পনস (কঁঠাল), উদুম্বৰ, অশ্বত্থ, প্লক্ষ, ন্যগ্ৰোধ, হিংগু উৎপাদক গছ, ভূর্জপত্ৰ, ঔষধি, পুগ (সুপাৰী), ৰাজপুগ, জাম্বু (জাম) আদি দ্বাৰাও শোভিত।
Verse 18
खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥
তাত খৰ্জুৰ, আম, আটকাম্ৰ আদি, প্ৰিয়াল, মধূক আৰু ইঙ্গুদ গছ আছে; লগতে সৰু বেণু, কীচক আৰু নানা বাঁহজাতীয় গছে কৈলাস অঞ্চল শোভিত কৰিছে।
Verse 19
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
তাত কুমুদ, উৎপল, কহ্লাৰ আৰু শতপত্ৰ আদি পদ্মৰ সমৃদ্ধি আছে। নলিনীত মধুৰ কূজন কৰা পক্ষীবৃন্দে সৰোবৰসমূহ অতি শোভিত কৰিছে।
Verse 20
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
তাত মৃগ, শাখামৃগ (বানৰ), ক্ৰোড (বৰাহ), মৃগেন্দ্ৰ (সিংহ), ঋক্ষ, শল্যক, গৱয়, শৰভ, ব্যাঘ্ৰ, ৰুরু আৰু মহিষ আদি বহু জন্তু নিজ নিজ আনন্দত বিচৰণ কৰে।
Verse 21
कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥
তাত কৰ্ণান্ত্ৰ, একপদ, অশ্বাস্য, বৃক আৰু কস্তূৰীধাৰী মৃগ (বৃকনাভি) আদি বহু প্ৰকাৰ হৰিণে বিচৰণ কৰে। লগতে কদলীৰ ঘন ঝোপে আৱৰা নলিনীৰ তীৰ অপূৰ্ব শোভা লাভ কৰে।
Verse 22
पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥
সতী নিত্য স্নান কৰা ‘অলকনন্দা’ নামৰ সৰোবৰটো বিশেষ পুণ্যপ্ৰদ। ভূতেশ (শিৱ)ৰ গিৰি—কৈলাস—ৰ অনন্য শোভা দেখি সকলো দেবগণ বিস্ময়াভিভূত হ’ল।
Verse 23
ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥
তাত দেৱতাসকলে ‘অলকা’ নামৰ অতি মনোৰম নগৰী দেখিলে। ‘সৌগন্ধিক’ নামৰ বনো দেখিলে; সুগন্ধে ভৰা পদ্মৰ প্ৰাচুৰ্যৰ বাবে সেই বন এই নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 24
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥
তেওঁলোকে নন্দা আৰু অলকনন্দা নামৰ দুটা নদীও দেখিলে, যি নগৰীৰ বাহিৰে বয়। তীৰ্থপাদ শ্ৰীগোবিন্দৰ পদ্মচৰণৰ ৰজে সেই দুয়োটা নদী অতি পবিত্ৰ।
Verse 25
ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥
হে ক্ষত্তা বিদুৰ! সেই নদীদ্বয়লৈ দেৱস্ত্ৰীসকলে নিজৰ স্বধামৰ পৰা স্বামীসকলৰ সৈতে বিমানে নামি আহে। ৰতি-ভোগৰ পিছত ক্লান্ত হৈ তেওঁলোকে জলে প্ৰৱেশ কৰি ক্ৰীড়া কৰে আৰু স্বামীসকলৰ ওপৰত জল ছিটায়।
Verse 26
ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥
দেৱস্ত্ৰীসকলে স্নান কৰাৰ পিছত তেওঁলোকৰ দেহৰ নব কুঙ্কুম পানীত মিহলি হৈ পানীক হালধীয়া আৰু সুগন্ধিময় কৰে। সেয়ে হাতীসকলে হাতিণীৰ সৈতে তাত স্নান কৰে আৰু তৃষ্ণা নাথাকিলেও সেই জল পান কৰে।
Verse 27
तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥
সেই নগৰী মুক্তা, সোণ আৰু মহাৰত্নে অলংকৃত শত শত বিমানেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল। পুণ্যজন-স্ত্ৰীসকলৰ শোভাই সেই দৃশ্যক আকাশত বিজুলীৰ ঝলকসহ মেঘমালাৰ দৰে উজ্জ্বল কৰি তুলিছিল।
Verse 28
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥
যক্ষেশ্বৰপুৰী ত্যাগ কৰি দেৱগণে সৌগন্ধিক নামৰ বনভূমিৰ ওপৰেৰে গ’ল। তাত কামদুঘ বৃক্ষ, নানা ফুল-ফল আৰু মনোহৰ ছাঁয়ে বনখন শোভিত আছিল।
Verse 29
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥
সেই দিব্য বনত ৰঙা কণ্ঠৰ পখীৰ মধুৰ কূজন মৌমাখিৰ গুঞ্জনৰ সৈতে মিলি বাজি উঠিছিল। জলাশয়সমূহ কলহংসৰ দলে দলে আৰু দৃঢ় ডাঁঠৰ পদ্মে শোভিত আছিল।
Verse 30
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥
হৰিচন্দনৰ সুগন্ধি বতাহে বনহাতীৰ জাক উন্মত্ত হৈ উঠিল। সেই বতাহে পুণ্যজন-স্ত্ৰীসকলৰ মনোও বাৰে বাৰে উদ্বেলিত কৰিলে।
Verse 31
वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥
তেওঁলোকে দেখিলে যে স্নানঘাটৰ সিঁড়িসমূহ বৈদূৰ্য-মণিৰে নিৰ্মিত আৰু পানীত নীল উৎপল ফুলি আছে। তেনে সৰোবৰ পাৰ হৈ তেওঁলোকে ওচৰত এটা মহাবটবৃক্ষ দেখিলে।
Verse 32
स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥
সেই বটবৃক্ষ আঠশ যোজন উঁচু আছিল আৰু তাৰ ডাল-পাত ছয়শ যোজনলৈ বিস্তৃত। পৰ্বতৰ ছাঁৰ দৰে স্থিৰ শীতল ছাঁ দিছিল, তথাপি তাত পখীৰ বাসা নাছিল আৰু কোনো কূজনো নাছিল।
Verse 33
तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । ददृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥
দেৱতাসকলে সেই মহাযোগময় বৃক্ষতলত—যি মুমুক্ষুসকলৰ শৰণ আৰু সিদ্ধিদাতা—আসীন শিৱক দৰ্শন কৰিলে। তেওঁ কালৰ দৰে গম্ভীৰ, যেন সকলো ক্ৰোধ ত্যাগ কৰিছে।
Verse 34
सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
তেওঁলোকে শিৱক সনন্দন আদি মহাসিদ্ধ শান্ত মুক্তাত্মা আৰু গুহ্যক-ৰক্ষসসকলৰ ভৰ্তা কুবেৰ আদি সখাসকলৰ দ্বাৰা ঘেৰাও হৈ উপাসিত হোৱা দেখিলে। শিৱৰ দেহভাব সম্পূৰ্ণ প্ৰশান্ত আছিল।
Verse 35
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥
দেৱতাসকলে শিৱক বিদ্যা, তপ, কৰ্ম আৰু যোগসিদ্ধিৰ পথত পৰিপূৰ্ণভাৱে স্থিত, ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অধীশ্বৰ ৰূপে দেখিলে। তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বৰ সুহৃদ; সকলোলৈ থকা বৎসল্যৰ বাবে অতি মঙ্গলময়।
Verse 36
लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥
তেওঁ তপস্বীসকলৰ প্ৰিয় লিঙ্গচিহ্ন, ভস্ম, দণ্ড, জটা আৰু মৃগচর্ম ধাৰণ কৰিছিল। ভস্মলেপনে তেওঁৰ দেহ সন্ধ্যাৰ মেঘৰ দৰে দীপ্ত, আৰু জটাত অর্ধচন্দ্ৰৰ ৰেখা শোভিত আছিল।
Verse 37
उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥
তেওঁ দৰ্ভেৰে গঢ়া ব্ৰসীত উপবিষ্ট হৈ সনাতন ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ উপদেশ দিছিল। উপস্থিত সৎপুৰুষসকলে শুনি থাকোঁতে, বিশেষকৈ নাৰদ মুনিৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত তেওঁ পৰম সত্য ব্যাখ্যা কৰিছিল।
Verse 38
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥
তেওঁ বাওঁ পাদপদ্ম সোঁ জঁঘাত ৰাখি, বাওঁ হাত বাওঁ জঁঘাত স্থাপন কৰিলে—ইয়াক বীৰাসন বোলা হয়। সোঁ হাতে ৰুদ্ৰাক্ষমালা ধৰি তৰ্কমুদ্ৰাত আসীন আছিল।
Verse 39
तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥
ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসহ সকলো মুনিয়ে কৰজোড়ে গিৰীশ শিৱক প্ৰণাম কৰিলে। কাষায় বস্ত্ৰধাৰী তেওঁ সমাধিত লীন, যেন মুনিসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 40
स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥
দেৱ-অসুৰ উভয়ে পূজিত পদপদ্মধাৰী শিৱে আত্মযোনি ব্ৰহ্মা উপস্থিত হোৱা দেখি তৎক্ষণাৎ উঠি শিৰ নত কৰি তেওঁৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰি সন্মান জনালে—যেনেকৈ বামনদেৱে কশ্যপ মুনিক প্ৰণাম কৰিছিল।
Verse 41
तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥
নীললোহিত শিৱৰ কাষত বহা নাৰদ আদি মহর্ষি আৰু অন্য সিদ্ধগণেও ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰিলে। এইদৰে পূজিত হৈ আত্মভূ ব্ৰহ্মা মৃদু হাঁহিৰে, প্ৰণাম কৰা শিৱক উদ্দেশ কৰি কথা ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 42
ब्रह्मोवाच जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে ঈশ্বৰ শিৱ! মই জানো যে তুমি সমগ্ৰ জগতৰ নিয়ন্তা; বিশ্বসৃষ্টিৰ যোনি আৰু বীজ—অৰ্থাৎ মাতৃ-পিতৃ—স্বরূপ কাৰণ; আৰু শক্তি-শিৱৰো অতীত সেই নিৰন্তৰ পৰব্ৰহ্ম তুমি নিজেই।
Verse 43
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥
হে ভগৱান, শিৱ-শক্তিৰ স্বৰূপৰূপে বিস্তাৰ হৈ আপুনিই এই বিশ্ব সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰে—যেনেকৈ মাকড়সা ক্ৰীড়াত জাল বোনে, ৰাখে আৰু পুনৰ গুটাই লয়।
Verse 44
त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥
হে প্ৰভু, দক্ষৰ মাধ্যমে আপুনিই যজ্ঞ-ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে, যাৰ দ্বাৰা ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ ফল লাভ হয়। আপোনাৰ বিধানতেই লোকত বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্মৰ সীমা স্থাপিত; ধৃতব্ৰত ব্ৰাহ্মণসকলে শ্ৰদ্ধাৰে তাক পালন কৰে।
Verse 45
त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥
হে পৰম মঙ্গলময় প্ৰভু, শুভ কৰ্ম কৰাসকলৰ বাবে আপুনি স্বৰ্গ, পৰম বৈকুণ্ঠ আৰু ব্ৰহ্মপদ গন্তব্য কৰি দিছে। আৰু অমঙ্গল কৰাসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ নৰক নিৰ্ধাৰিত; তথাপি কেতিয়াবা ফল বিপৰীত দেখা যায়—তাৰ কাৰণ বুজা কঠিন।
Verse 46
न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥
হে প্ৰভু, যিসকল সাধুৱে নিজৰ আত্মা আপোনাৰ চৰণত অৰ্পণ কৰিছে, তেওঁলোকে সকলো জীৱত আপোনাক পৰমাত্মা ৰূপে দেখে আৰু সকলোকে আত্মাৰ পৰা পৃথক বুলি নেদেখে; সেয়ে পশুৰ দৰে অন্ধ ৰোষ সাধাৰণতে তেওঁলোকক আচ্ছন্ন নকৰে।
Verse 47
पृथग्धिय: कर्मदृशो दुराशया: परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा- स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥
যিসকলে ভেদবুদ্ধিৰে সকলো দেখে, কৰ্মফলত আসক্ত, দুৰাশয়ী, আনৰ উন্নতি দেখি সদায় হৃদয়বেদনা পায় আৰু কঠোৰ, চুবা কথাৰে পৰক কষ্ট দিয়ে—তেওঁলোক দেৱবিধিৰে আগতেই নিহত। সেয়ে আপোনাৰ দৰে মহাপুৰুষে তেওঁলোকক পুনৰ বধ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 48
यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥
হে প্ৰভু, পুষ্কৰনাভ ভগৱানৰ দুৰ্জেয় মায়াই যিসকল ভৌতিক লোকক মোহিত কৰিছে, তেওঁলোকে কেতিয়াবা অপৰাধ কৰিলে সাধুসকলে অনুকম্পাৰে তাক গম্ভীৰ বুলি নধৰে। মায়াবলৰ প্ৰভাৱত হোৱা বুলি জানি তেওঁলোকে প্ৰতিশোধত নিজৰ পৰাক্ৰম নেদেখুৱায়।
Verse 49
भवांस्तु पुंस: परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तदृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি পৰম পুৰুষৰ দুৰ্জেয় মায়াই কেতিয়াও স্পৰ্শ নকৰে; সেয়ে আপুনি সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বদৰ্শী। সেই একে মায়াত মোহিত হৈ কৰ্মফলত আসক্ত লোকসকলৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ আৰু কৰুণা কৰা আপোনাৰেই যোগ্য, প্ৰভু।
Verse 50
कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो: त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु: कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥
হে প্ৰভু শিৱ, প্ৰজাপতিৰ মনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা এই যজ্ঞ আপোনাৰ দ্বাৰা বিধ্বস্ত হৈ অসম্পূৰ্ণ ৰ’ল; এতিয়া আপুনি ইয়াৰ উদ্ধাৰ কৰক। যিসকল কুযাজকে আপোনাক আপোনাৰ ভাগ নিদিলে, সেই কাৰণেই যজ্ঞ নষ্ট হ’ল; সেয়ে প্ৰভু, আপোনাৰ ন্যায্য ভাগ গ্ৰহণ কৰক।
Verse 51
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
হে প্ৰভু, আপোনাৰ কৃপাৰে এই যজমান (দক্ষ) পুনৰ জীৱিত হওক; ভগে নিজৰ চকু ঘূৰাই পাওক; ভৃগুৰ গোঁফ পুনৰ গজক; আৰু পূষাৰ দাঁত পূৰ্বৱৰ্তী দৰে হওক।
Verse 52
देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥
হে শিৱপ্ৰভু, আপোনাৰ সৈন্যৰ অস্ত্ৰ আৰু পাথৰৰ আঘাতে যিসকল দেৱতা আৰু ঋত্বিজৰ অংগ ভাঙিছে, তেওঁলোকে আপোনাৰ অনুগ্ৰহে শীঘ্ৰে আঘাতমুক্ত হৈ সুস্থ হওক।
Verse 53
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥
হে যজ্ঞবিধ্বংসক ৰুদ্ৰ! যজ্ঞৰ যি উচ্ছিষ্ট ভাগ, সেয়া তোমাৰেই হওক। আজি তোমাৰ ভাগগ্ৰহণে তোমাৰ কৃপাৰে যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হওক।
Frequently Asked Questions
The chapter states that Brahmā and Viṣṇu already knew beforehand that the sacrificial arena would become the site of offense and disruption. Their non-attendance underscores that yajña divorced from proper respect for great devotees (and thus from bhakti) is spiritually compromised; participation would not endorse a sacrifice grounded in blasphemy and exclusion.
Brahmā identifies the failure as moral and devotional rather than merely logistical: the assembly blasphemed a mahā-puruṣa (Śiva) and offended his lotus feet, and they also tried to exclude him from the sacrificial share. In Bhāgavata logic, such aparādha nullifies auspiciousness; ritual cannot yield happiness or completion when contempt for the exalted eclipses humility and devotion.
Kailāsa is portrayed as sanctified by Vedic hymns and yogic practice, inhabited by demigod-like residents with mystic powers, along with Kinnaras, Gandharvas, and Apsarās. The implication is that Śiva’s abode is not a realm of mere austerity but a spiritually charged domain where yoga-siddhi, beauty, and sacred sound coexist—supporting Śiva’s role as master of yogīs and benefactor of all beings.
The narrative highlights Śiva’s exemplary humility and adherence to dharma among cosmic administrators. Although supremely worshipable, he models respect for Brahmā’s position in universal governance, demonstrating that true greatness includes humility and proper honor to authority—an implicit corrective to Dakṣa’s pride.
Brahmā uses the spider metaphor to communicate Śiva’s comprehensive agency over manifestation: creation, maintenance, and dissolution occur through his expansions, as a spider projects and withdraws its web. The comparison frames Śiva as deeply involved with cosmic processes while remaining masterful and self-possessed—supporting the chapter’s call that offending such a being is spiritually catastrophic.