Adhyaya 5
Vīrabhadra Destroys Dakṣa’s Sacrifice (Dakṣa-yajña-vināśa)
নাৰদৰ পৰা সতীৰ মৃত্যু আৰু দক্ষই কৰা অপমানৰ কথা শুনি ভগৱান শিৱ অত্যন্ত ক্ৰোধিত হ’ল। তেওঁ নিজৰ জঁটাৰ পৰা বীৰভদ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে আৰু দক্ষৰ যজ্ঞ ধ্বংস কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। বীৰভদ্ৰ আৰু শিৱগণে যজ্ঞস্থলীত উপস্থিত হৈ ধ্বংসলীলা চলালে। বীৰভদ্ৰই ভৃগুৰ দাড়ি উভালি পেলালে, ভগৰ চকু নষ্ট কৰিলে, পূষাৰ দাঁত ভাঙি দিলে আৰু অৱশেষত দক্ষৰ শিৰচ্ছেদ কৰি যজ্ঞৰ জুইত আহুতি দিলে। তাৰ পিছত তেওঁলোক কৈলাসলৈ উভতি গ’ল।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते- रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—নাৰদৰ পৰা শুনি যে দক্ষৰ অপমানে সতীৰ মৃত্যু ঘটিছে আৰু ঋভু দেৱতাসকলে শিৱৰ পাৰ্ষদ-সেনাক খেদাই দিছে, ভগৱান শিৱে অপাৰ ক্ৰোধ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 2
क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि- र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
অত্যন্ত ক্ৰুদ্ধ ধূৰ্জটি শিৱে দাঁতেৰে ওঁঠ চেপি ধৰি মূৰৰ পৰা এটা জটা উপুৰি ল’লে; সি বিজুলী আৰু অগ্নিৰ দৰে প্ৰচণ্ডভাৱে জ্বলি উঠিছিল। তেওঁ তৎক্ষণাৎ উঠি, উন্মত্তৰ দৰে হাঁহি, গম্ভীৰ নাদেৰে সেই জটা ভূমিত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 3
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज: कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥
তাৰ পাছত আকাশ স্পৰ্শ কৰা মহাকায় ভয়ংকৰ ক’লা দানৱ সৃষ্টি হ’ল; তাৰ দীপ্তি তিনিটা সূৰ্যৰ সমান। তাৰ দাঁত আছিল বিকট, মূৰৰ চুলি জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে; তাৰ সহস্ৰ বাহু, নানাবিধ অস্ত্ৰ উঁচাই ধৰা, আৰু সি মানুহৰ মস্তকৰ মালা ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 4
तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
সেই মহাকায় দানৱে হাত জোৰ কৰি ক’লে, “প্ৰভু, মই কি কৰোঁ?” তেতিয়া ভূতনাথ ভগৱান শিৱে আদেশ দিলে— “তুমি মোৰ দেহজাত, মোৰ গণসকলৰ অগ্ৰণী; সেয়ে যজ্ঞত দক্ষ আৰু তাৰ সৈন্যসকলক বধ কৰা।”
Verse 5
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसा महीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
এইদৰে ক্ৰোধৰূপ মন্যুৰ আদেশ পাই সি দেবদেব মহাবিভূ ৰুদ্ৰৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে। সি নিজকে এনে অপ্রতিহত বেগ-শক্তিসম্পন্ন বুলি ভাবিলে যে মহাপুৰুষৰ সহিষ্ণুতাকো মোকাবিলা কৰিব পাৰে।
Verse 6
अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै- र्भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
ৰুদ্ৰৰ পাৰ্ষদসকলে তাক অনুসৰণ কৰি প্ৰবল গর্জনে ভয়ংকৰ ধ্বনি তুলিলে। সি মৃত্যুকো সংহাৰ কৰিব পৰা ভয়ানক ত্ৰিশূল উচলাই দৌৰিলে; তাৰ ভৰিৰ অলংকাৰ যেন গর্জি উঠিল।
Verse 7
अथर्त्विजो यजमान: सदस्या: ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू- दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥
তেতিয়া যজ্ঞশালাত উপস্থিত ঋত্বিজ, যজমান, সভাসদ, দ্বিজসকল আৰু তেওঁলোকৰ পত্নীসকলে উত্তৰ দিশত উঠা ধূলি দেখি ভাবিলে— “এইটো কেনে অন্ধকাৰ? এই ৰজ ক’ৰ পৰা উঠিল?”
Verse 8
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव: प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
তেওঁলোকে অনুমান কৰিলে— “বতাহ নাবয়, দস্যুও নাই; কঠোৰ দণ্ডধাৰী প্ৰাচীনবৰ্হি ৰজা এতিয়াও জীৱিত। গোৱালিও চলা-ফিৰা কৰা নাই; তেন্তে এই ধূলি ক’ৰ পৰা? এতিয়া কি লোকৰ প্ৰলয় হ’বলৈ ধৰিছে?”
Verse 9
प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश: सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
দক্ষৰ পত্নী প্ৰসূতি আৰু আন আন স্ত্ৰীয়ে অতি উদ্বিগ্ন হৈ ক’লে—এই বিপদ দক্ষে কৰা পাপৰেই ফল; সম্পূৰ্ণ নিৰ্দোষা সতীয়ে ভনীসকলৰ চকুৰ সন্মুখতে দেহ ত্যাগ কৰি স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 10
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप: स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
প্ৰলয়কালত ভগৱান শিৱৰ জটা ছিটিকি পৰে; তেওঁ ত্ৰিশূলৰে দিকপালসকলক বিদ্ধ কৰে। পতাকাৰ দৰে উঁচা বাহু মেলি অট্টহাসে গৰ্বভৰে নৃত্য কৰে, যেন বজ্ৰগর্জনত দিশবোৰ বিদীৰ্ণ হয়।
Verse 11
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं स्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥
অসহ্য তেজে দীপ্ত, ক্ৰোধে প্লাৱিত, চাবলৈও দুৰ্দৰ্শ সেই মহাকায় ক’লা পুৰুষে ভয়ংকৰ দাঁত দেখুৱালে। ভ্ৰূকুটিৰ নড়াচড়াত আকাশৰ জ্যোতিষ্কমণ্ডল ছিটিকাই নিজৰ তীক্ষ্ণ তেজে ঢাকি দিলে—এনে ক্ৰুদ্ধ বিধাতাৰ সন্মুখত কাৰ মঙ্গল হ’ব?
Verse 12
बह्वेवमुद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
লোকসকলে এনেদৰে উদ্বিগ্ন দৃষ্টিৰে পৰস্পৰে কথা পাতি থাকোঁতে, মহাত্মা দক্ষে আকাশ আৰু ভূমি—সৰ্বদিশে সহস্ৰ সহস্ৰ ভয়ংকৰ অমঙ্গলসূচক লক্ষণ উঠা দেখিলে।
Verse 13
तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखो नानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै: पर्याद्रवद्भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
প্ৰিয় বিদুৰ! তেতিয়া শিৱৰ অনুচৰসকলে যজ্ঞমণ্ডপ ঘেৰি চাৰিওফালে দৌৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোক খাটো দেহৰ, নানা অস্ত্ৰে সজ্জিত; তেওঁলোকৰ দেহ হাঙৰৰ দৰে, ক’লা-হালধীয়া ছাঁৰ, আৰু যজ্ঞত ডাঙৰ বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 14
केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
কিছুমান সৈন্যই যজ্ঞমণ্ডপ ধৰি থকা স্তম্ভ আৰু প্ৰাগ্বংশ ভাঙি পেলালে, কিছুমানে পত্নীশালাত সোমালে, কিছুমানে আগ্নীধ্ৰশালা আৰু যজ্ঞসদন ধ্বংস কৰিলে, আৰু কিছুমানে ৰান্ধনীঘৰ আৰু বাসস্থান লণ্ডভণ্ড কৰিলে।
Verse 15
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥
তেওঁলোকে যজ্ঞৰ পাত্ৰবোৰ ভাঙি পেলালে; কিছুমানে যজ্ঞাগ্নি নুমুৱাবলৈ ধৰিলে; কিছুমানে কুণ্ডত মূত্ৰ কৰিলে; আৰু কিছুমানে বেদীৰ মেখলা—সীমাৰেখা—ছিঁড়ি পেলালে।
Verse 16
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
কিছুমানে পলাই যোৱা মুনিসকলৰ পথ ৰোধ কৰিলে, কিছুমানে তাত একত্ৰিত নাৰীক ভয় দেখালে, আৰু কিছুমানে মণ্ডপৰ পৰা পলাই যোৱা দেৱতাসকলক ধৰি পেলালে।
Verse 17
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
শিৱগণ মণিমানে ভৃগু মুনিক বান্ধি পেলালে; বীৰভদ্ৰই প্ৰজাপতি দক্ষক ধৰি পেলালে; চণ্ডেশে দেৱ পূষাক বান্ধিলে; আৰু নন্দীশ্বৰে দেৱ ভাগক আটক কৰিলে।
Verse 18
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
পাথৰৰ অবিৰাম বৰষুণ পৰিল। যজ্ঞত উপস্থিত সকলো ঋত্বিজ, সদস্য আৰু দেৱতাসকল ভীষণ কষ্টত পৰিল; প্ৰাণভয়ত তেওঁলোকে নানা দিশলৈ ছিটিকি পলাই গ’ল।
Verse 19
जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
হাতত যজ্ঞৰ সঁজুলি লৈ আহুতি দি থকা ভৃগু মুনিৰ গোঁফ বীৰভদ্ৰই উভালি পেলালে, কাৰণ তেওঁ গোঁফ দেখুৱাই শিৱক উপহাস কৰিছিল।
Verse 20
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥
দক্ষই যেতিয়া শিৱক অভিশাপ দিছিল, তেতিয়া চকুৰ ইংগিতেৰে সমৰ্থন কৰা ভগক বীৰভদ্ৰই খঙত মাটিত বগৰাই পেলালে আৰু তেওঁৰ চকু দুটা উলিয়াই পেলালে।
Verse 21
पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥
বলৰামে যেনেকৈ কলিংগ ৰজাৰ দাঁত ভঙি দিছিল, তেনেকৈ বীৰভদ্ৰই পূষাৰ দাঁত ভঙি পেলালে, কাৰণ শিৱক অভিশাপ দিয়াৰ সময়ত তেওঁ দাঁত উলিয়াই হাঁহিছিল।
Verse 22
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত বীৰভদ্ৰই দক্ষৰ বুকুত বহি তীব্ৰ অস্ত্ৰেৰে তেওঁৰ মূৰটো কাটিবলৈ চেষ্টা কৰিলে, কিন্তু তেওঁ মূৰটো শৰীৰৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 23
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
মন্ত্ৰ আৰু অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা চেষ্টা কৰিও তেওঁ দক্ষৰ ছালখনো কাটিব নোৱাৰিলে। ইয়াৰ ফলত বীৰভদ্ৰ অত্যন্ত আচৰিত হ’ল।
Verse 24
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥
তেতিয়া বীৰভদ্ৰই যজ্ঞস্থলীত পশু বলি দিয়া যন্ত্ৰটো দেখা পালে। সেই সুবিধা গ্ৰহণ কৰি তেওঁ দক্ষৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে।
Verse 25
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥
বীৰভদ্ৰৰ এই কাৰ্য দেখি শিৱৰ অনুগামীসকল আনন্দিত হ’ল আৰু জয়ধ্বনি দিলে। ভূত-প্ৰেতবোৰে কোলাহল কৰিলে, কিন্তু যজ্ঞৰ দায়িত্বত থকা ব্ৰাহ্মণসকলে দক্ষৰ মৃত্যুত শোক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 26
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
অত্যন্ত ক্ৰোধত বীৰভদ্ৰই সেই মস্তকটো দক্ষিণাগ্নিত আহুতি হিচাপে অৰ্পণ কৰিলে। যজ্ঞস্থলী ভস্মীভূত কৰি তেওঁলোক নিজৰ প্ৰভুৰ ধাম কৈলাসলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Śiva manifests Vīrabhadra after learning that Satī gave up her body due to Dakṣa’s grievous insult and that Śiva’s attendants were driven away. Vīrabhadra functions as the instrument of cosmic justice: to chastise sacrificial arrogance and protect the dignity of a great devotee (Śiva). The episode teaches that offenses to exalted beings and to sacred relationships destabilize ritual merit and invite severe reaction.
The chapter portrays yajña as spiritually hollow when driven by pride and disregard for devotees. Although Dakṣa’s rite is externally elaborate, it collapses under the weight of aparādha; the very structure of sacrifice—pillars, fires, and implements—becomes a theater for moral reckoning. Bhāgavata theology thereby prioritizes devotion, humility, and honoring Vaiṣṇavas/Śaivas over mere ritual performance.
Vīrabhadra targets figures implicated in the assembly’s complicity: Bhṛgu is humiliated for his role in the sacrificial antagonism; Bhaga is blinded for his expressive participation during censure of Śiva; Pūṣā loses his teeth for smiling in support; and Dakṣa is ultimately beheaded as the principal offender. The narrative frames these punishments as proportional responses to collective endorsement of insult and sectarian contempt.
Casting Dakṣa’s head into the southern side of the fire symbolizes the inversion of a pride-based yajña: the performer becomes the oblation. It underscores that ritual power is not autonomous; it is subordinate to dharma and divine oversight. The act also dramatizes how adharmic sacrifice can devolve into a parody of itself, requiring later rectification and restoration.