Adhyaya 27
Purañjana Captivated by Lust; Time (Caṇḍavega) and Old Age (Kālakanyā) Begin the Siege
নাৰদৰ ৰূপক-উপদেশৰ ধাৰাবাহিকত এই অধ্যায়ত পুৰঞ্জন ৰজা ৰাণীৰ প্ৰতি কামাসক্তিত অধিক জড়াই পৰে; বিবেক হেৰুৱাই আৰু দিন-ৰাতি নীৰৱে তাৰ আয়ু ক্ষয় কৰি আছে বুলি বুজি নাপায়। ইন্দ্ৰিয়সুখ আৰু ফলাকাঙ্ক্ষী কৰ্মকাণ্ডত মগ্ন হৈ সি বিপুল সন্তান জন্ম দিয়ে আৰু ধন, পৰিয়াল-বিস্তাৰ তথা হিংসাস্পৰ্শিত যজ্ঞৰ দ্বাৰা অধিক বন্ধনত পৰে। তাৰপিছত চণ্ডবেগ গন্ধৰ্বৰাজ—দিনৰ প্ৰতীক—৩৬০ সৈন্য আৰু তেওঁলোকৰ নাৰী-সমকক্ষ (দিন-ৰাতি) সহ ভোগ-নগৰক বাৰে বাৰে লুণ্ঠন কৰে। নগৰৰ পঞ্চফণ সাপ-ৰক্ষক ‘শতবছৰ’ পৰ্যন্ত প্ৰতিৰোধ কৰিলেও ক্ৰমে দুৰ্বল হয়—প্ৰাণবল আৰু দেহৰক্ষাৰ ক্ষয়ৰ সংকেত। শেষত কালকন্যা জৰা, কালৰ কন্যা, স্বামী বিচাৰি সকলোতে প্রত্যাখ্যাত হৈ যৱনরাজ ভয়ৰ সৈতে যুক্ত হয়; প্ৰজ্বাৰ (জ্বৰ) আৰু সৈন্যসহ পুৰঞ্জনৰ দেহ-নগৰৰ অনিবার্য পতনৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग्वशमानीय विभ्रमै: । पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে মহাৰাজ, নানা বিভ্ৰমে স্বামী পুৰঞ্জনক বশ কৰি পুৰঞ্জনী ৰাণীয়ে তেওঁক সন্তুষ্ট কৰি তেওঁৰ সৈতে ৰমণ কৰিলে।
Verse 2
स राजा महिषीं राजन् सुस्नातां रुचिराननाम् । कृतस्वस्त्ययनां तृप्तामभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २ ॥
হে ৰাজন, ৰাণীয়ে স্নান কৰি শুভ বস্ত্ৰ-অলংকাৰ পিন্ধি, মঙ্গলাচাৰ সম্পন্ন কৰি, আহাৰ কৰি তৃপ্ত হৈ ৰজাৰ ওচৰলৈ আহিল। তেওঁৰ মনোহৰ মুখ দেখি ৰজাই ভক্তিভাৱে আদৰণি জনালে।
Verse 3
तयोपगूढ: परिरब्धकन्धरो रहोऽनुमन्त्रैरपकृष्टचेतन: । न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदापरिग्रह: ॥ ३ ॥
ৰাণীয়ে ৰজাক আলিঙ্গন কৰিলে আৰু ৰজাইও তেওঁৰ কান্ধ জড়াই ধৰিলে। নিৰ্জনতাত তেওঁলোকে পৰিহাসময় কথাত ৰমি থাকিল। সুন্দৰী স্ত্ৰীৰ মোহত ৰজাই বিবেক হেৰুৱালে আৰু দিন-ৰাতি পাৰ হোৱাই যে তেওঁৰ আয়ু নিষ্ফলভাৱে ক্ষয় কৰিছে সেয়া বুজি নাপালে।
Verse 4
शयान उन्नद्धमदो महामना महार्हतल्पे महिषीभुजोपधि: । तामेव वीरो मनुते परं यत- स्तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत् ॥ ४ ॥
এদৰে মায়াই অধিকাধিক আচ্ছন্ন কৰি, চেতনাত উন্নত হ’লেও ৰজা পুৰঞ্জন সদায় মহামূল্য শয্যাত পত্নীৰ বাহুক তকিয়া কৰি শুই থাকিল। তেওঁ নাৰীকেই পৰম আশ্ৰয় বুলি মানিলে। তমোগুণে আচ্ছন্ন হৈ তেওঁ ন নিজৰ আত্মতত্ত্ব বুজিলে, ন পৰম পুৰুষ ভগৱানক।
Verse 5
तयैवं रममाणस्य कामकश्मलचेतस: । क्षणार्धमिव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वय: ॥ ५ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ, এইদৰে কাম আৰু পাপময় প্ৰবৃত্তিৰে ভৰা চিত্ত লৈ ৰজা পুৰঞ্জন পত্নীৰ সৈতে ভোগত ৰমি থাকিল, আৰু তেওঁৰ নতুন বয়স-যৌৱন যেন অর্ধক্ষণতে শেষ হৈ গ’ল।
Verse 6
तस्यामजनयत्पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जन: । शतान्येकादश विराडायुषोऽर्धमथात्यगात् ॥ ६ ॥
পুৰঞ্জনে নিজৰ পত্নী পুৰঞ্জনী-গৰ্ভত এগাৰশ পুত্ৰ জন্ম দিলে; কিন্তু এই গৃহকাৰ্যত তেওঁৰ দীঘল আয়ুৰ আধা অংশ পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 7
दुहितृर्दशोत्तरशतं पितृमातृयशस्करी: । शीलौदार्यगुणोपेता: पौरञ्जन्य: प्रजापते ॥ ७ ॥
হে প্ৰজাপতি! পুৰঞ্জনে আৰু একশ দহ কন্যা জন্ম দিলে। তেওঁলোকে পিতৃ-মাতৃৰ যশ বৃদ্ধি কৰিছিল; স্বভাৱত কোমল, আৰু ঔদাৰ্যসহ অন্যান্য সৎগুণে সমৃদ্ধ আছিল।
Verse 8
स पञ्चालपति: पुत्रान् पितृवंशविवर्धनान् । दारै: संयोजयामास दुहितृ: सदृशैर्वरै: ॥ ८ ॥
পাঞ্চালদেশৰ ৰজা পুৰঞ্জনে পিতৃবংশ বৃদ্ধি কৰিবলৈ পুত্ৰসকলক যোগ্য পত্নীৰ সৈতে আৰু কন্যাসকলক যোগ্য বৰৰ সৈতে বিবাহ দিলে।
Verse 9
पुत्राणां चाभवन्पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् । यैर्वै पौरञ्जनो वंश: पञ्चालेषु समेधित: ॥ ९ ॥
সেই পুত্ৰসকলৰ প্ৰতিজনৰ শত শত পুত্ৰ হ’ল। এইদৰে পুৰঞ্জনৰ বংশ পাঞ্চালত বহুত বৃদ্ধি পাই নগৰ জনতাৰে ভৰি উঠিল।
Verse 10
तेषु तद्रिक्थहारेषु गृहकोशानुजीविषु । निरूढेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १० ॥
সেই পুত্ৰ-পৌত্ৰসকল যেন তেওঁৰ ঘৰ, কোষাগাৰ, দাস-চাকৰ, সচিব আদি সকলো সম্পদৰ ভোগী-হৰণকাৰী হৈ উঠিল; তথাপি পুৰঞ্জন এই বিষয়সমূহত গভীৰ মমত্বে আবদ্ধ ৰ’ল।
Verse 11
ईजे च क्रतुभिर्घोरैर्दीक्षित: पशुमारकै: । देवान् पितृन् भूतपतीन्नानाकामो यथा भवान् ॥ ११ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ! তোমাৰ দৰে ৰজা পুৰঞ্জনো নানা কামনাত জড়াই পৰিল। সেয়ে পশুহত্যাৰ বাসনাৰে প্ৰেৰিত ভয়ংকৰ যজ্ঞে তেওঁ দেৱতা, পিতৃগণ আৰু সমাজনায়কসকলক পূজা কৰিছিল।
Verse 12
युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतस: । आससाद स वै कालो योऽप्रिय: प्रिययोषिताम् ॥ १२ ॥
এইদৰে কৰ্মকাণ্ডত নিমগ্ন, কুটুম্বাসক্ত আৰু কলুষিত চেতনাৰে প্ৰমত্ত পুৰঞ্জনৰ ওচৰলৈ সেই কাল আহি পৰিল—যি বিষয়াসক্ত লোকৰ বাবে অতি অপ্রিয়।
Verse 13
चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । गन्धर्वास्तस्य बलिन: षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ १३ ॥
হে ৰজা! গন্ধৰ্বলোকত চণ্ডবেগ নামে এজন ৰজা খ্যাত। তেওঁৰ অধীনত ৩৬০ জন অতি বলৱান গন্ধৰ্ব সৈনিক আছে।
Verse 14
गन्धर्व्यस्तादृशीरस्य मैथुन्यश्च सितासिता: । परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम् ॥ १४ ॥
তেওঁৰ সৈতে সৈন্যসংখ্যাৰ সমান গন্ধৰ্বী আছিল; তেওঁলোক শ্বেত-শ্যাম (দিন-ৰাতি) স্বৰূপ। তেওঁলোক বাৰে বাৰে ঘূৰি ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ সকলো সামগ্ৰী লুণ্ঠন কৰিছিল।
Verse 15
ते चण्डवेगानुचरा: पुरञ्जनपुरं यदा । हर्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत्प्रजागर: ॥ १५ ॥
যেতিয়া চণ্ডবেগ আৰু তেওঁৰ অনুচৰসকলে পুৰঞ্জনৰ নগৰ লুণ্ঠন কৰিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া তাত পাঁচ ফণা থকা ‘প্ৰজাগৰ’ সাপে নগৰ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰতিহত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 16
स सप्तभि: शतैरेको विंशत्या च शतं समा: । पुरञ्जनपुराध्यक्षो गन्धर्वैर्युयुधे बली ॥ १६ ॥
পাঁচ ফণীয়া সাপ, পুৰঞ্জন-নগৰৰ অধিষ্ঠাতা আৰু ৰক্ষক, একেলগে ৭২০ গন্ধৰ্বৰ সৈতে একাই শত বছৰ বীৰত্বে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 17
क्षीयमाणे स्वसम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर्युधा । चिन्तां परां जगामार्त: सराष्ट्रपुरबान्धव: ॥ १७ ॥
ইমানবোৰ মহাবীৰৰ সৈতে একেলগে একাই যুদ্ধ কৰি পাঁচ ফণীয়া সাপটো অতি ক্ষীণ হৈ পৰিল। নিজৰ অতি ঘনিষ্ঠ বন্ধুক দুৰ্বল হোৱা দেখি ৰজা পুৰঞ্জন আৰু নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ আত্মীয়-নাগৰিকসকল গভীৰ চিন্তাত পৰিল।
Verse 18
स एव पुर्यां मधुभुक्पञ्चालेषु स्वपार्षदै: । उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्रीजितो नाविदद्भयम् ॥ १८ ॥
সেই পুৰঞ্জন পাঞ্চাল নগৰত কৰ (বলি) সংগ্ৰহ কৰি নিজৰ পাৰ্ষদসকলৰ সৈতে ভোগ-বিলাসত মগ্ন থাকিল। নাৰীৰ বশীভূত হৈ সি বুজিব নোৱাৰিলে যে আয়ু ক্ষয় হৈছে আৰু মৃত্যু ওচৰ চাপিছে।
Verse 19
कालस्य दुहिता काचित्त्रिलोकीं वरमिच्छती । पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन ॥ १९ ॥
হে প্ৰিয় ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ! সেই সময়ত ভয়ংকৰ কালৰ এগৰাকী কন্যা ত্ৰিলোকত স্বামী বিচাৰি ঘূৰি ফুৰিছিল। কোনেও তাক গ্ৰহণ নকৰিলে, তথাপি সি আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 20
दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा । या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात्पूरवे वरम् ॥ २० ॥
কালৰ সেই কন্যা দৌৰ্ভাগ্যৰ বাবে লোকত ‘দুৰ্ভগা’ বুলি বিখ্যাত হৈছিল। কিন্তু এবাৰ সি এজন ৰাজর্ষিৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হ’ল; ৰজাই তাক গ্ৰহণ কৰাত সি পুৰুক মহান বৰ দান কৰিলে।
Verse 21
कदाचिदटमाना सा ब्रह्मलोकान्महीं गतम् । वव्रे बृहद्व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २१ ॥
এবাৰ মই ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা পৃথিৱীলৈ আহিছিলোঁ। তেতিয়া বিশ্বত ভ্ৰমণ কৰা কালকন্যাই মোক লগ পালে। মোক দৃঢ় ব্ৰহ্মচাৰী বুলি জানি কামমোহিত হৈ মোক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱ দিলে।
Verse 22
मयि संरभ्य विपुलमदाच्छापं सुदु:सहम् । स्थातुमर्हसि नैकत्र मद्याच्ञाविमुखो मुने ॥ २२ ॥
মই তাইৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ নকৰাত তাই মোৰ ওপৰত ভীষণ ক্ৰুদ্ধ হৈ অসহ্য কঠোৰ শাপ দিলে। তাই ক’লে—“হে মুনি! মোৰ কথা অমান্য কৰাৰ বাবে তুমি এক ঠাইত দীঘলীয়া সময় থাকিব নোৱাৰিবা।”
Verse 23
ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् । मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३ ॥
মোৰ দ্বাৰা নিৰাশ হৈ, মোৰ অনুমতিত সেই কন্যাই ‘ভয়’ নামৰ যৱন-ৰাজাক ওচৰ চাপি তাকেই স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 24
ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् । सङ्कल्पस्त्वयि भूतानां कृत: किल न रिष्यति ॥ २४ ॥
যৱন-ৰাজাক ওচৰ চাপি কালকন্যাই ক’লে—“হে বীৰ! তুমি যৱনসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; মই তোমাকেই ইচ্ছিত স্বামী ৰূপে বাছি লওঁ। শুনিছোঁ, তোমাৰ সৈতে সখ্য কৰা লোকৰ সংকল্প কেতিয়াও বিফল নহয়।”
Verse 25
द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ । यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥
যি লোকাচাৰ আৰু শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে দান নকৰে আৰু যি সেই বিধিমতে দান গ্ৰহণো নকৰে—দুয়ো অজ্ঞতাৰ গুণত স্থিত হৈ মূৰ্খৰ পথ অনুসৰণ কৰে। নিশ্চয় শেষত তেওঁলোকে অনুতাপ কৰিব।
Verse 26
अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु । एतावान् पौरुषो धर्मो यदार्ताननुकम्पते ॥ २६ ॥
কালকন্যাই ক’লে: হে ভদ্র! মই আপোনাৰ সেৱা কৰিবলৈ আপোনাৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈছোঁ। অনুগ্ৰহ কৰি মোক গ্ৰহণ কৰক আৰু মোৰ প্ৰতি দয়া কৰক। আৰ্তজনৰ প্ৰতি দয়া কৰাই সজ্জনৰ পৰম ধৰ্ম।
Verse 27
कालकन्योदितवचो निशम्य यवनेश्वर: । चिकीर्षुर्देवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७ ॥
কালকন্যাৰ কথা শুনি যৱনেশ্বৰে মিচিকিয়ালে আৰু দৈৱৰ গুপুত কাৰ্য সম্পাদন কৰাৰ মানসেৰে তেওঁক এইদৰে ক’লে।
Verse 28
मया निरूपितस्तुभ्यं पतिरात्मसमाधिना । नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वामभद्रामसम्मताम् ॥ २८ ॥
যৱনেশ্বৰে উত্তৰ দিলে: বহুতো চিন্তা-চৰ্চা কৰাৰ পাছত মই তোমাৰ বাবে এজন পতি ঠিক কৰিছোঁ। দৰাচলতে সকলোৰে দৃষ্টিত তুমি অমংগলকাৰী আৰু অশুভ। যিহেতু কোনেও তোমাক পছন্দ নকৰে, তেনেস্থলত কোনে তোমাক পত্নী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব?
Verse 29
त्वमव्यक्तगतिर्भुङ्क्ष्व लोकं कर्मविनिर्मितम् । या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानाशं प्रणेष्यसि ॥ २९ ॥
এই জগত সকাম কৰ্মৰ ফলস্বৰূপ। সেয়েহে তুমি অদৃশ্য গতিৰে সাধাৰণ লোকৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিব পাৰা। মোৰ সৈন্যৰ সহায়ত, তুমি কোনো বিৰোধ নোহোৱাকৈ তেওঁলোকক বিনাশ কৰিব পাৰিবা।
Verse 30
प्रज्वारोऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव । चराम्युभाभ्यां लोकेऽस्मिन्नव्यक्तो भीमसैनिक: ॥ ३० ॥
যৱনেশ্বৰে পুনৰ ক’লে: এই প্ৰজ্বৰ মোৰ ভাই। মই এতিয়া তোমাক মোৰ ভগ্নী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলোঁ। মই তোমালোক দুয়োকে, লগতে মোৰ ভয়ংকৰ সৈন্যসকলক, এই জগতত অদৃশ্যভাৱে বিচৰণ কৰিবলৈ নিয়োজিত কৰিম।
Frequently Asked Questions
Caṇḍavega allegorically represents the force of time acting through the cycle of days. His 360 powerful Gandharvas indicate the days of the year, and their corresponding female Gandharvīs indicate the nights. Together they ‘plunder’ the city by steadily consuming the jīva’s allotted lifespan, regardless of the resident’s plans for enjoyment.
In the allegory, the five-hooded serpent signifies the body’s vital force and protective functions—often explained as the pañca-prāṇa (five life-airs) or the life-breath system sustaining the ‘city.’ Its long struggle with time indicates that vitality can resist decline for a period, but inevitably weakens under the relentless passage of kāla.
Kālakanyā personifies old age, which is universally unwelcome because it diminishes beauty, strength, and sense enjoyment. Her marriage to Bhaya (Fear) conveys the psychological reality that aging naturally intensifies fear—of loss, disease, dependency, and death. In devotional readings, this warns that ignoring self-realization causes old age and fear to become the governing forces of one’s consciousness.
It portrays Purañjana’s ritual worship of demigods, forefathers, and leaders as desire-driven and ‘ghastly’ due to animal-killing intent. The critique is not of Vedic order itself, but of ritual performed for sense expansion and prestige. Such acts deepen identification with the body-city and do not stop time’s plunder; only purification of consciousness through devotion and knowledge redirects life toward liberation.