Adhyaya 22
Pṛthu Mahārāja Meets the Four Kumāras: Bhakti as the Boat Across Saṁsāra
প্ৰজাই পৃথু মহাৰাজক স্তুতি কৰি থাকোঁতে চাৰিও কুমাৰ নিজৰ তেজ আৰু সিদ্ধিৰে চিনাক্ত হৈ অৱতৰণ কৰে। পৃথু তৎক্ষণাৎ উঠি শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে তেওঁলোকক আদৰণি-पूজা কৰে আৰু উন্নত ভক্তৰ সৎকাৰৰ আদৰ্শ হিচাপে চৰণামৃতক মান্য কৰে। তেওঁ কয় যে গৃহস্থ জীৱনক সত্যই পৱিত্ৰ কৰে ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱৰ সান্নিধ্য; ভক্তশূন্য ঐশ্বৰ্যশালী ঘৰো নিষ্ফল। তাৰ পাছত পৃথু কুমাৰসকলক সোধে—সংসাৰদাহে দগ্ধ জীৱে কেনেকৈ শীঘ্ৰে পৰম লক্ষ্য লাভ কৰিব? সনৎকুমাৰে উপদেশ দিয়ে: ভক্তিযোগে—জিজ্ঞাসা, অৰ্চনা, শ্ৰৱণ-কীৰ্তন—ভগৱানৰ পদপদ্মত দৃঢ় আসক্তি বৃদ্ধি কৰি, ইন্দ্ৰিয়াসক্তি জন্মোৱা সঙ্গ ত্যাগ কৰিলে কামনা আৰু কৰ্মগ্ৰন্থি উখলি যায়। তেওঁ মনৰ অস্থিৰতা, স্মৃতিভ্ৰংশ আৰু অৰ্থ-কামাসক্তিৰ অসাৰতা বিশ্লেষণ কৰি পৰমাত্মাৰ শৰণাগতিৰে মোক্ষসাধনাত গম্ভীৰ হ’বলৈ কয়। পৃথু সকলো ঋষিসকলক অৰ্পণ কৰে; তেওঁলোকে আশীৰ্বাদ আৰু স্তুতি কৰে, আৰু অধ্যায়টো বৈৰাগ্যসহ সমৃদ্ধ ভক্ত ৰজা হিচাপে তেওঁৰ শাসনৰ ধাৰাবাহিকতাৰ দিশে আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—নাগৰিকসকলে এইদৰে মহাপৰাক্ৰমী ৰজা পৃথুক স্তৱ কৰোঁতে, সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত চাৰ কুমাৰ মুনি তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 2
तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥
আকাশৰ পৰা দীপ্তিৰে অৱতৰণ কৰা সেই সিদ্ধেশ্বৰ চাৰ কুমাৰৰ তেজ দেখি ৰজাই অনুচৰসহ তেওঁলোকক চিনিলে; তেওঁলোকে নিজ তেজে লোকসমূহ পৱিত্ৰ কৰি তুলিছিল।
Verse 3
तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥
তেওঁলোকৰ দৰ্শনত পৃথু মহাৰাজাৰ প্ৰাণ যেন উথলি উঠিল; তেওঁ সভাসদ আৰু অনুচৰসহ তৎক্ষণাৎ উঠি দাঁড়াল—যেন বন্ধ জীৱ ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা গুণৰ ফালে টান খায়।
Verse 4
गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥
মুনিসকলে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সৎকাৰ গ্ৰহণ কৰি ৰজাই দিয়া আসনত বহাৰ পিছত, তেওঁলোকৰ মহিমাত অভিভূত ৰজাই বিনয়ে মূৰ নত কৰি চাৰ কুমাৰৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Verse 5
तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥
তাৰ পিছত ৰজাই কুমাৰসকলৰ পদপদ্ম ধোৱা জল লৈ নিজৰ চুলিত ছটিয়ালে। এইদৰে শীলৱন্তসকলৰ আচৰণ অনুসৰি মহাত্মাসকলক সন্মান কৰাৰ আদৰ্শ দেখুৱালে।
Verse 6
हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥
সোণালী আসনত উপবিষ্ট সেই চাৰ মহর্ষি যজ্ঞবেদীৰ অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান দেখা গৈছিল। শিৱতকৈও জ্যেষ্ঠ সেই মহাত্মাসকলৰ প্ৰতি মহাৰাজ পৃথুৱে শ্ৰদ্ধা-সংযমসহ প্ৰীতচিত্তে কথা ক’লে।
Verse 7
पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥
পৃথুৱে ক’লে—হে মহর্ষিসকল, আপোনালোক মঙ্গলৰ আধাৰ। মই কোন পুণ্য কৰিলোঁ যে সহজে আপোনালোকৰ দৰ্শন পালোঁ? যোগীসকলৰ বাবেও আপোনালোকৰ দৰ্শন অতি দুৰ্লভ।
Verse 8
किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥
যাৰ ওপৰত ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱসকল প্ৰসন্ন, তাৰ বাবে এই লোকত আৰু পৰলোকত কি দুৰ্লভ থাকে? তদুপৰি ব্ৰাহ্মণ-বৈষ্ণৱৰ অনুগামী মঙ্গলময় শিৱ আৰু ভগৱান বিষ্ণুও তাৰ ওপৰত কৃপা কৰে।
Verse 9
नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥
আপোনালোক সকলো লোকত ভ্ৰমণ কৰিলেও সাধাৰণ লোকে আপোনালোকক চিনিব নোৱাৰে; যেনেকৈ সৰ্বদ্ৰষ্টা পৰমাত্মা সকলোৰে হৃদয়ত সাক্ষীৰূপে থাকিলেও লোকে তেওঁক নাজানে।
Verse 10
अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥
অতি ধনী নহ’লেও গৃহস্থৰ ঘৰত সাধু-ভক্ত আহিলে সি ধন্য হয়। মহান অতিথিক জল, আসন আৰু স্বাগতৰ সামগ্ৰী অৰ্পণ কৰা গৃহস্বামী-সেৱক আৰু সেই গৃহো মহিমান্বিত হয়।
Verse 11
व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥
ইয়াৰ বিপৰীতে, সকলো ঐশ্বৰ্য-সম্পদে ভৰপূৰ গৃহ হলেও য’ত ভগৱদ্ভক্তসকলক কেতিয়াও আহিবলৈ দিয়া নহয় আৰু তেওঁলোকৰ চৰণ ধোৱাৰ বাবে চৰণামৃত-জল নাই, সেই গৃহ বিষধৰ সাপ থকা গছৰ দৰে গণ্য।
Verse 12
स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥
পৃথু মহাৰাজে চাৰ কুমাৰক ‘দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ’ বুলি সম্বোধন কৰি প্ৰণামসহ স্বাগতম জনালে। তেওঁ ক’লে—আপোনালোকে জন্মৰ পৰা শ্ৰদ্ধাৰে ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰত পালন কৰি আহিছে; মুক্তিৰ পথত প্ৰাজ্ঞ হৈও শিশুৰ দৰে অৱস্থান কৰিছে।
Verse 13
कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥
পৃথু মহাৰাজে মুনিসকলক সুধিলে—হে নাথসকল! যিসকলে ইন্দ্ৰিয়সুখকেই লক্ষ্য কৰি নিজৰ কৰ্মফলত এই বিপদসংকুল সংসাৰত পতিত হৈছে, তেওঁলোকৰ কোনো মঙ্গল বা সৌভাগ্য হ’ব নে?
Verse 14
भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥
আপোনালোক আত্মাৰাম মহাপুৰুষ; সেয়ে আপোনালোকৰ কুশল-অকুশল সুধাৰ প্ৰয়োজন নাই, কাৰণ আপোনালোক সদায় আত্মানন্দত নিমগ্ন। য’ত শুভ-অশুভৰ কল্পনাজাত মনোবৃত্তি নাই, ত’ত সৌভাগ্য-দুৰ্ভাগ্যৰ প্ৰশ্ন কেনেকৈ উঠিব?
Verse 15
तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥
মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস যে আপোনাৰ দৰে মহাপুৰুষসকলেই এই ভৌতিক ভৱাগ্নিত দগ্ধ জীৱসকলৰ একমাত্র সুহৃদ। সেয়ে মই সুধিছোঁ—এই জগতত কেনেকৈ সহজে আৰু শীঘ্ৰে পৰম কল্যাণ লাভ কৰিব পাৰি?
Verse 16
व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥
ভগৱান—আত্মৱন্তসকলৰ আত্মা আৰু আত্মভাব জাগ্ৰতকাৰী—নিজৰ অংশ জীৱসকলক উন্নীত কৰিবলৈ সদা আগ্ৰহী। তেওঁলোকৰ বিশেষ অনুগ্ৰহৰ বাবে তেওঁ আপোনাৰ দৰে সিদ্ধ-আত্মাৰ ৰূপে জগতত বিচৰণ কৰে।
Verse 17
मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে: পৃথু মহাৰাজৰ সাৰগৰ্ভ, যথাযথ, মিত আৰু মধুৰ বাক্য শুনি ব্ৰহ্মচাৰীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ সনত্কুমাৰ সন্তুষ্টিত যেন হাঁহিলে আৰু এইদৰে উত্তৰ দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 18
सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी ॥ १८ ॥
সনত্কুমাৰে ক’লে: হে মহাৰাজ! আপুনি অতি উত্তম প্ৰশ্ন কৰিছে। আপুনি সৰ্বভূত-হিতৈষী, সেয়ে এই প্ৰশ্ন সকলোৰে মঙ্গলজনক। আপুনি সকলো জানিও এনে প্ৰশ্ন কৰে—ইয়াই সাধুসকলৰ আচৰণ; এনে বুদ্ধি আপোনাৰ পদৰ উপযুক্ত।
Verse 19
सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥
সাধুসকলৰ সঙ্গ সত্যই বক্তা আৰু শ্ৰোতা—উভয়ৰেই প্ৰিয়; কিয়নো তাত আলোচনা, প্ৰশ্ন-উত্তৰ সকলোৰে বাবে শান্তি আৰু প্ৰকৃত সুখ বিস্তাৰ কৰে।
Verse 20
अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥
হে ৰাজন, মধুদ্বিষ ভগৱানৰ পদপদ্মৰ গুণকীৰ্তনত তোমাৰ আগতেই ৰতি আছে। এই ৰতি দুষ্প্ৰাপ্য; কিন্তু অচল নিষ্ঠা হ’লে হৃদয়ৰ অন্তৰৰ কাম-কষায়-মল স্বয়ং ধুই যায়।
Verse 21
शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥
শাস্ত্ৰসমূহত সম্যক বিচাৰ কৰি এইটো নিশ্চিত কৰা হৈছে যে মানুহৰ ক্ষেমৰ পৰম হেতু হৈছে দেহাত্মবুদ্ধিৰ পৰা বৈৰাগ্য আৰু গুণাতীত, আত্মাৰ পৰা ভিন্ন, নিৰ্গুণ পৰব্ৰহ্ম ভগৱানত দৃঢ় আৰু স্থিৰ ৰতি।
Verse 22
सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥
সেই ৰতি শ্ৰদ্ধাৰে, ভগৱদ্ধৰ্ম আচৰণেৰে, ভগৱানক জানিবলৈ জিজ্ঞাসাৰে, অধ্যাত্মযোগত নিষ্ঠাৰে, যোগেশ্বৰ ভগৱানৰ নিত্য উপাসনাৰে আৰু পুণ্যশ্ৰৱ ভগৱানৰ পবিত্ৰ কথাৰ শ্ৰৱণ-কীৰ্তনেৰে বৃদ্ধি পায়।
Verse 23
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥
ধন আৰু ইন্দ্ৰিয়সুখত মগ্ন লোকৰ সঙ্গৰ তৃষ্ণা ত্যাগ কৰি, তেওঁলোকৰ সঙ্গীসকলকো পৰিহাৰ কৰি, জীৱন এনেদৰে গঢ়িব লাগে যে হৰিৰ গুণ-পীয়ূষ পান নকৰিলে আত্মাই শান্তি নাপায়। ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ ৰুচিৰ প্ৰতি বিতৃষ্ণা হ’লে উন্নতি হয়।
Verse 24
अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥
আধ্যাত্মিক উন্নতি বিচৰা সাধকে অহিংস হ’ব লাগে, পৰমহংস আচার্যসকলৰ পদাঙ্ক অনুসৰণ কৰিব লাগে, মুকুন্দৰ লীলাৰ শ্ৰেষ্ঠ মধু সদা স্মৰণ কৰিব লাগে, ভৌতিক কামনা নথকাকৈ যম-নিয়ম পালন কৰিব লাগে আৰু পালন কৰোঁতে কাকো নিন্দা নকৰিব লাগে। সৰল জীৱন যাপন কৰি দ্বন্দ্বত বিচলিত নোহোৱাকৈ সহিষ্ণুতা শিকিব লাগে।
Verse 25
हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥
ভক্তৰ কৰ্ণভূষণস্বৰূপ শ্ৰীহৰিৰ দিব্য গুণলীলা বাৰে বাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে ভক্তি ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়। সেই ভক্তিত গুণাতীত হৈ সৎ-অসৎ অনাত্মত আসক্তি ত্যাগ কৰি, নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম—শ্ৰীভগৱানত সহজে ৰতি স্থিৰ হয়।
Verse 26
यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥
আচাৰ্যৰ কৃপাৰে জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ বেগ জাগ্ৰত হৈ যেতিয়া পুৰুষৰ ৰতি শ্ৰীভগৱানত নৈষ্ঠিক হয়, তেতিয়া হৃদয়স্থিত জীৱ পঞ্চতত্ত্বময় আৱৰণসহ দেহ-পরিবেশক কাঠৰ পৰা উঠা অগ্নিয়ে কাঠক দহাৰ দৰে দহি পেলায়।
Verse 27
दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वयवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥
যেতিয়া বাসনা দগ্ধ হয় আৰু মানুহ সকলো গুণবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়, তেতিয়া সি বাহ্য আৰু অন্তঃক্ৰিয়াৰ ভেদ নেদেখে। আত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ মাজত আগতে থকা যেন লাগা ব্যৱধান আত্মসাক্ষাৎকাৰত নাশ হয়—স্বপ্ন শেষ হ’লে স্বপ্ন আৰু স্বপ্নদ্ৰষ্টাৰ ভেদ নথকাৰ দৰে।
Verse 28
आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥
ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ বাবে আত্মা থাকিলে সি নানা ইচ্ছা সৃষ্টি কৰে আৰু সেইবাবে উপাধিত আবদ্ধ হয়। কিন্তু পৰম অৱস্থাত সি কেৱল প্ৰভুৰ ইচ্ছা পূৰণতেই ৰুচি ৰাখে, আন একোত নহয়।
Verse 29
निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥
কেৱল ভিন্ন ভিন্ন নিমিত্তৰ বাবে মানুহে সৰ্বত্ৰ নিজৰ আৰু আনৰ মাজত ভেদ দেখে; যেনে পানী, তেল বা দৰ্পণত দেহৰ প্ৰতিবিম্ব ভিন্ন ভিন্নভাবে প্ৰকাশ পায়।
Verse 30
इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥
ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিষয়ভোগৰ দিশে আকৃষ্ট হ’লে মন অস্থিৰ হয়। বিষয়ৰ অবিৰত চিন্তনে বুদ্ধিৰ সত্য চেতনা হৰণ হয়, যেন হ্ৰদৰ পানী তীৰৰ ঘাঁহৰ নলীয়ে ধীৰে ধীৰে শুষি লয়।
Verse 31
भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥
মূଳ চেতনাৰ পৰা বিচ্যুত হ’লে চিত্তৰ অনুস্মৃতি ভাঙে, আৰু স্মৃতি ক্ষয় হ’লে জ্ঞানভ্ৰংশ হয়। এই অৱস্থাক কবিসকলে ‘আত্মাপহ্নৱ’—আত্মাই নিজৰ স্বৰূপ নিজে ঢাকি পেলোৱা—বুলি কয়।
Verse 32
नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥
এই জগতত মানুহৰ স্বহিতৰ বাবে ইয়াতকৈ ডাঙৰ বাধা নাই—আত্মসাক্ষাৎকাৰ এৰি অন্য বিষয়ক অধিক প্ৰিয় বুলি ধৰা।
Verse 33
अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥
ধন উপাৰ্জন আৰু তাক ইন্দ্ৰিয়সুখত খৰচ কৰাৰ অবিৰত চিন্তাই মানুহৰ সকলো হিত নষ্ট কৰে। জ্ঞান-বিজ্ঞান আৰু ভক্তিহীন হৈ সি গছ-পাথৰ সদৃশ যোনিত পতিত হয়।
Verse 34
न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥
যিসকলে অজ্ঞানতাৰ সাগৰ পাৰ হ’বলৈ দৃঢ় ইচ্ছা কৰে, তেওঁলোকে কেতিয়াও তমোগুণৰ সঙ্গ নকৰিব; কিয়নো ভোগমুখী কৰ্ম ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু শেষত মোক্ষ—এই সকলোতে অতি ডাঙৰ বাধা।
Verse 35
तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥
চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ ভিতৰত মোক্ষেই পৰম লক্ষ্য; ইয়াক অতি গম্ভীৰতাৰে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম মৃত্যু-ৰূপ প্ৰকৃতিৰ কঠোৰ নিয়মত সদায় নাশৱান।
Verse 36
परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥
উচ্চ-নীচ জীৱন-অৱস্থাৰ যি ভেদক আমি আশীৰ্বাদ বুলি মানো, সেয়া প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহৰ পৰস্পৰ মিশ্ৰণৰ ফলতেই দেখা যায়। আচলতে তাত স্থায়ী ক্ষেম নাই, কিয়নো পৰম নিয়ন্তাই সকলো ধ্বংস কৰে।
Verse 37
तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥
হে নৰেন্দ্ৰ পৃথু! চল-অচল সকলো দেহত, য’ত জীৱাত্মা স্থূল দেহ আৰু প্ৰাণবায়ু-বুদ্ধিৰূপ সূক্ষ্ম দেহে আৱৃত, সেই হৃদয়ত ক্ষেত্ৰৰ অধিপতি ৰূপে যি ভগৱান অন্তৰ্মুখে দীপ্ত—তেওঁক বুজা; সেইজনেই মই।
Verse 38
यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
য’ত এই জগত কাৰণ-কাৰ্যৰূপে সৎ-অসৎ যেন মায়াৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ পায়; কিন্তু বিবেকে—দড়িত সাপ-ভ্ৰম নাশ হোৱাৰ দৰে—মায়া অতিক্ৰম কৰা জনে জানে যে পৰমাত্মা নিত্য মুক্ত, পৰম শুদ্ধ, বিশুদ্ধ তত্ত্ব আৰু কৰ্ম-মলৰ পৰা অস্পৰ্শ। মই সেই প্ৰভুৰ শৰণ লওঁ।
Verse 39
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥
প্ৰভুৰ পদপদ্মৰ পাতৰ দৰে কোমল সেৱাত লীন ভক্তিৰ দ্বাৰা সৎজনসকলে কৰ্মবাসনাৰ কঠিন গাঁঠ সহজে খুলি পেলায়। কিন্তু ভক্তিশূন্য মতি থকা জ্ঞানী-যোগীয়েও ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ ঢৌ ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও নোৱাৰে। সেয়ে বাসুদেৱ-নন্দন শ্ৰীকৃষ্ণক ভজ।
Verse 40
कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥
ইয়াত অজ্ঞানৰ ভৱসাগৰ অতি দুস্তৰ, ষড়্বৰ্গৰূপ নক্ৰে ভৰা। অভক্তসকলে কঠোৰ তপস্যাৰে তাক পাৰ হ’ব খোজে; কিন্তু আমি কওঁ—ভগৱান হৰিৰ ভজনীয় পদপদ্মক নাও কৰি আশ্ৰয় ল’লে এই দুস্তৰ সাগৰ আৰু সকলো বিপদ অতিক্ৰম হ’ব।
Verse 41
मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ, আত্মবোধে পৰিপূৰ্ণ কুমাৰে এইদৰে সম্পূৰ্ণ আধ্যাত্মিক জ্ঞান দিয়া ফলে ৰজাৰ আত্মগতি স্পষ্ট হ’ল। তেতিয়া ৰজাই তেওঁক যথাযথ প্ৰশংসা কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 42
राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥
ৰজাই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, হে ভগৱান! আগতে আৰ্তজনৰ প্ৰতি দয়ালু ভগৱান হৰিয়ে মোক নিৰ্হেতুক অনুগ্ৰহ কৰিছিল আৰু ইঙ্গিত দিছিল যে আপোনালোক মোৰ গৃহলৈ আহিব; সেই আশীৰ্বাদ সত্য কৰিবলৈ আপোনালোক সকলোৱে আহিছে।
Verse 43
निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥
হে প্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ! আপোনালোকো ভগৱানৰ দৰে দয়ালু, সেয়ে আদেশ সম্পূৰ্ণকৈ পালন কৰিলে। সুতৰাং আপোনালোকক কিবা নিবেদন কৰা মোৰ ধৰ্ম; কিন্তু মোৰ যি আছে সেয়া সকলো সাধুজনৰ উচ্ছিষ্টৰ দৰে। নিজেকো সৈতে মই কি দিম?
Verse 44
प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥
ৰজাই আগবঢ়াই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণসকল! মোৰ প্ৰাণ, পত্নী, পুত্ৰ, গৃহ আৰু গৃহস্থালিৰ সকলো সামগ্ৰী, মোৰ ৰাজ্য, শক্তি, ভূমি আৰু বিশেষকৈ মোৰ কোষাগাৰ—এই সকলো আপোনালোকক নিবেদন কৰিলোঁ।
Verse 45
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥
যি ব্যক্তি বেদ-শাস্ত্ৰৰ নীতিত সম্পূৰ্ণ শিক্ষিত, তেৱেঁই সেনাপতি, ৰাজ্যাধিপতি, দণ্ডনেতা আৰু সৰ্বলোকাধিপতি হ’বলৈ যোগ্য; সেয়ে পৃথু মহাৰাজে সকলো কুমাৰসকলক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 46
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥
ব্ৰাহ্মণে নিজৰেই সম্পদে ভোজন কৰে, নিজৰেই সম্পদে বস্ত্ৰ পৰিধান কৰে আৰু নিজৰেই সম্পদে দান কৰে; আৰু তেওঁৰ অনুগ্ৰহতেই ক্ষত্ৰিয় আদি অন্ন ভোগ কৰে।
Verse 47
यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥
যিসকলে ভগৱানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ পথ আমাক একান্ত নिश्चয় আৰু বৈদিক প্ৰমাণসহ ব্যাখ্যা কৰি অসীম সেৱা কৰিছে, সেই মেঘসম কৰুণাময় মহাত্মাসকলৰ ঋণ কোনে শোধ কৰিব? তেওঁলোকৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে অঞ্জলিত জল অৰ্পণ কৰাই আমাৰ সাধ্য; তেওঁলোক তেনেই নিজৰ কৃপাময় কৃত্যৰ দ্বাৰাই তুষ্ট হয়, যি মানৱসমাজত বিতৰণ কৰে।
Verse 48
मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—মহাৰাজ পৃথুৱে এইদৰে পূজা কৰাত ভক্তিযোগৰ অধিপতি সেই চাৰ কুমাৰ অতি প্ৰসন্ন হ’ল। তেওঁলোকে আকাশত প্ৰকট হৈ ৰজাৰ শীলৰ প্ৰশংসা কৰিলে; সকলোৱে তেওঁলোকক দেখিলে।
Verse 49
वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥
মহাপুৰুষসকলৰ মাজত বৈন্য পৃথু আধ্যাত্মিক শিক্ষাত দৃঢ় স্থিতিৰ বাবে অগ্ৰগণ্য আছিল। তেওঁ আত্মাত স্থিত হৈ, যেন আত্মবোধৰ সকলো সফলতা লাভ কৰিছে তেনেদৰে সন্তুষ্ট আছিল।
Verse 50
कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥
আত্মতুষ্ট মহাৰাজ পৃথুৱে সময়, পৰিস্থিতি, শক্তি আৰু ধনৰ অৱস্থা অনুসৰি যথোচিতভাৱে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পাদন কৰিলে। তেওঁৰ সকলো কৰ্মৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য আছিল পৰম সত্য ভগৱানক সন্তুষ্ট কৰা; এইদৰে তেওঁ বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিলে।
Verse 51
फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥
পৃথু মহাৰাজে কৰ্মফল ব্ৰহ্মত (ভগৱানত) সমৰ্পণ কৰি আসক্তিহীন আৰু একাগ্ৰ হ’ল। তেওঁ প্ৰভুক কৰ্মৰ অধীক্ষক বুলি মানি, নিজকে প্ৰকৃতিৰ ঊৰ্ধ্বত থকা পৰম পুৰুষোত্তমৰ নিত্য দাস বুলি ভাবিছিল।
Verse 52
गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥
সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যৰ সমৃদ্ধিৰে ঐশ্বৰ্যশালী হ’লেও মহাৰাজ পৃথু গৃহস্থ হিচাপে ঘৰতেই আছিল। ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে তেওঁ নিজৰ ঐশ্বৰ্য ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ কেতিয়াও আগ্ৰহী নাছিল; সেয়ে তেওঁ সূৰ্যৰ দৰে সকলো অৱস্থাত অনাসক্ত আৰু নিৰহংকাৰ হৈ থাকিল।
Verse 53
एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥
এইদৰে অধ্যাত্মযোগ (ভক্তিযোগ)ত স্থিত হৈ মহাৰাজ পৃথুৱে কৰ্মসমূহ যথাবিধি সম্পাদন কৰিলে আৰু পত্নী অর্চিৰ দ্বাৰা পাঁচ পুত্ৰ উৎপন্ন কৰিলে। সঁচাকৈ, সেই পুত্ৰসকল তেওঁৰ নিজ ইচ্ছানুসাৰেই জন্মিছিল।
Verse 54
विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥
বিজিতাশ্ব, ধূম্ৰকেশ, হৰ্যক্ষ, দ্ৰবিণ আৰু বৃক—এই পাঁচ পুত্ৰ জন্মোৱাৰ পিছত মহাৰাজ পৃথুৱে লোক শাসন অব্যাহত ৰাখিলে। তেওঁ অন্য লোকৰ লোকপাল দেৱতাসকলৰ সকলো গুণ একাই ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 55
गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥
অচ্যুত ভগৱানৰ পৰম ভক্ত মহাৰাজ পৃথুৱে প্ৰভুৰ সৃষ্টিৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰজাসকলৰ নিজ নিজ ইচ্ছা অনুসাৰে মন, বাক্য, কৰ্ম আৰু সৌম্য আচৰণেৰে সকলোকে সকলো দিশে সন্তুষ্ট কৰিছিল।
Verse 56
राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥
মহাৰাজ পৃথু ‘ৰাজা’ নামে চন্দ্ৰৰাজ সোমৰাজৰ দৰে খ্যাতি লাভ কৰিলে। তেওঁ সূৰ্যদেৱৰ ন্যায় তেজস্বী আৰু কঠোৰ—উষ্ণতা আৰু পোহৰ বিতৰণ কৰি একে সময়তে লোকসমূহৰ জলও গ্ৰহণ কৰে।
Verse 57
दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥
মহাৰাজ পৃথু অগ্নিৰ ন্যায় দুৰ্ধর্ষ—তেওঁৰ আদেশ কোনেও অমান্য কৰিব নোৱাৰিছিল। তেওঁ স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰৰ দৰে অজেয়; তথাপি পৃথিৱীৰ দৰে সহনশীল আৰু মানুহৰ কামনা পূৰণত আকাশৰ দৰে উদাৰ আছিল।
Verse 58
वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥
যেনেকৈ পর্জন্য ইচ্ছামতে বৰষুণ দি সকলোকে তৃপ্ত কৰে, তেনেকৈ মহাৰাজ পৃথুৱে সকলোকে সন্তুষ্ট কৰিছিল। তেওঁ সমুদ্ৰৰ দৰে গম্ভীৰ—তেওঁৰ গভীৰতা কোনেও বুজিব নোৱাৰিছিল; আৰু মেরু পৰ্বতৰ দৰে সংকল্পত অচল আছিল।
Verse 59
धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥
মহাৰাজ পৃথুৰ বুদ্ধি আৰু শিক্ষা ধৰ্মৰাজ যমৰ দৰে আশ্চৰ্যজনক আছিল। তেওঁৰ ঐশ্বৰ্য হিমালয়ৰ দৰে—ৰত্ন আৰু ধাতুৰ ভঁৰাল। তেওঁ কুবেৰৰ দৰে ধনবান, আৰু তেওঁৰ গোপন কথা বৰুণদেৱৰ দৰে অপ্রকাশ্য—কোনেও উন্মোচন কৰিব নোৱাৰিছিল।
Verse 60
मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥
দেহবল আৰু ইন্দ্ৰিয়বলত মহাৰাজ পৃথু সৰ্বত্ৰগামী বায়ুৰ দৰে শক্তিশালী আছিল; আৰু অসহ্য তেজত তেওঁ ভগৱান ৰুদ্ৰৰূপ সদাশিৱৰ সমান আছিল।
Verse 61
कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥
সৌন্দৰ্যত তেওঁ কন্দৰ্পৰ দৰে, আৰু মনোবলত সিংহৰ দৰে আছিল। স্নেহত স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ দৰে, আৰু কর্তৃত্বত ভগৱান ব্ৰহ্মাৰ সমান আছিল।
Verse 62
बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥
আধ্যাত্মিক জ্ঞানত তেওঁ বৃহস্পতিৰ সমান, আৰু আত্মসংযমত স্বয়ং হৰিৰ তুল্য আছিল। গোৰক্ষা আৰু গুৰু-ব্ৰাহ্মণ সেৱাত নিবেদিত ভক্ত—বিষ্বক্ষেনৰ অনুগামী—সকলক তেওঁ ভক্তিভাৱে অনুসৰণ কৰিছিল। লাজ আৰু বিনয়ত পৰিপূৰ্ণ, আৰু পৰোপকাৰত যেন নিজৰ আত্মাৰ বাবে কৰ্ম কৰি আছে তেনেদৰে পৰিশ্ৰম কৰিছিল।
Verse 63
कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥
উৰ্ধ্ব, মধ্য আৰু অধঃ—ত্রিলোকজুৰি সকলো ঠাইতে লোকসকলে তেওঁৰ কীৰ্তি উচ্চস্বৰে গাইছিল। নাৰী আৰু সাধুজনৰ কৰ্ণৰন্ধ্ৰত তেওঁৰ মধুৰ মহিমা প্ৰৱেশ কৰিছিল; সেয়া শ্ৰীৰামৰ কীৰ্তিৰ দৰে মধুৰ আছিল।
Frequently Asked Questions
This act honors caraṇāmṛta as spiritually purifying and models śāstric etiquette: a ruler becomes truly glorious by humility before realized devotees. In Bhāgavata theology, the Lord’s mercy flows through His devotees; reverence to them accelerates purification and anchors kingship in service rather than pride.
He defines it as detachment from the bodily concept and steady attachment to the Supreme Lord beyond the guṇas. This attachment is cultivated through bhakti practices—hearing, chanting, worship, and inquiry—and it naturally cleanses lust from the heart, making liberation meaningful and stable.
Those absorbed in money-making and sense gratification—and even those who keep such association—should be avoided, because that association agitates the mind, strengthens anarthas, and obstructs dharma, artha, kāma, and especially mokṣa. The chapter frames bad association as the practical root of spiritual decline.
Because without devotion to the Lord’s lotus feet, the ‘hard-knotted’ desires for fruitive activity persist. Sanat-kumāra presents bhakti as uniquely effective: service to Bhagavān redirects desire itself, whereas mere restraint or analysis often fails against entrenched saṁskāras.
The Lord’s lotus feet are compared to boats that carry one safely across saṁsāra, which is dangerous like an ocean filled with sharks (temptations, anarthas, karmic reactions). The teaching emphasizes śaraṇāgati—taking shelter—over relying solely on austerity or self-powered methods.