Adhyaya 21
Pṛthu Mahārāja’s Homecoming, Sacrificial Assembly, and Instruction on Devotional Kingship
মৈত্ৰেয় বিদুৰক ক’লে—পৃথু মহাৰাজ ৰাজধানীলৈ উভতি আহোঁতে সৰ্বত্ৰ মঙ্গল-সজ্জা আৰু জনসাধাৰণৰ স্বাগতে ভৰি থাকে, তথাপি অন্তৰে তেওঁ নিৰ্লিপ্ত থাকে—ঐশ্বৰ্যৰ মাজতো বৈৰাগ্য। বিষ্ণুৰ কৃপাৰে লাভ কৰা তেওঁৰ দিব্য শক্তি আৰু কীৰ্তি শুনি বিদুৰে তেওঁৰ আদৰ্শ ৰাজধৰ্ম অধিক শুনিবলৈ বিচাৰে। মৈত্ৰেয় গঙ্গা–যমুনাৰ মাজৰ দেশত পৃথিবুৰ অতুল সাৰ্বভৌমত্ব বৰ্ণনা কৰি এক মহাযজ্ঞৰ কথা আনে, য’ত ঋষি, ব্ৰাহ্মণ, দেৱতা আৰু ৰাজর্ষিসকল সমবেত হয়। দীক্ষা গ্ৰহণ কৰি পৃথিবু বিধি-নিয়ম মানি শুভ ৰাজৰূপে দীপ্ত হয়। সভাত তেওঁ উপদেশ দিয়ে—ৰাজাই প্ৰজাক বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মত প্ৰবৃত্ত কৰিব লাগে; কিয়নো যাক তেওঁ নায়কত্ব দিয়ে আৰু যিসকলে তেওঁৰ শাসনক সমৰ্থন কৰে, তেওঁলোকৰ কৰ্মফলত ৰজাও অংশীদাৰ হয়। তেওঁ ঈশ্বৰবাদক যুক্তি আৰু বেদৰ সিদ্ধান্ত বুলি স্থাপন কৰে, ভক্তিক শুদ্ধিৰ পথ বুলি কয়, আৰু অগ্নিযজ্ঞতকৈ ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱসেৱাক শ্ৰেষ্ঠ মানে। সভাই আশীৰ্বাদ দিয়ে—সদ্গুণী পুত্ৰে পাপী পিতাকো উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী যজ্ঞকথা আৰু আদৰ্শ ৰাজর্ষি নেতৃত্বৰ ভূমিকা গঢ় লয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । मौक्तिकैः कुसुम-स्रग्भिर् दुकूलैः स्वर्ण-तोरणैः महासुरभिभिर् धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वाइ ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—বিদুৰ! ৰজা নগৰত প্ৰৱেশ কৰোঁতে নগৰখন ঠাই ঠাই মুক্তা, পুষ্পমালা, সুন্দৰ বস্ত্ৰ আৰু সোণৰ তোৰণেৰে সুশোভিত আছিল, আৰু অতি সুগন্ধি ধূপে সমগ্ৰ নগৰ সুবাসিত হৈছিল।
Verse 2
चन्दनागुरुतोयार्द्ररथ्याचत्वरमार्गवत् । पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥
চন্দন আৰু আগুৰুৰ সুগন্ধি জল নগৰৰ গলি, চৌহদ আৰু পথসমূহত সৰ্বত্র ছটিয়াই দিয়া হ’ল। ফুল, অক্ষত চাউল, অখণ্ড ফল, লাজা, নানা ৰত্ন আৰু দীপজ্যোতিয়ে সৰ্বত্র মঙ্গল সজোৱা হ’ল।
Verse 3
सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतै: परिष्कृतम् । तरुपल्लवमालाभि: सर्वत: समलङ्कृतम् ॥ ३ ॥
ফল-ফুলৰ গুচ্ছসহ কলাগছৰ স্তম্ভ আৰু সুপাৰী ডালিৰে চৌহদসমূহ সজোৱা হৈছিল। গছৰ পল্লৱৰ মালাৰে নগৰ সৰ্বত্র অলংকৃত হৈ অতি মনোহৰ দেখা গৈছিল।
Verse 4
प्रजास्तं दीपबलिभि: सम्भृताशेषमङ्गलै: । अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिता: ॥ ४ ॥
ৰাজা নগৰদ্বাৰত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই প্ৰজাসকলে দীপ, ফুল, দধি আদি সকলো মঙ্গলদ্ৰব্য লৈ উলহ-মালহেৰে স্বাগতমুখী হ’ল। লগতে ঝংকাৰ কৰা কুণ্ডল পিন্ধা বহু সুন্দৰী অবিবাহিতা কন্যাও অভ্যর্থনাৰ বাবে আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 5
शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् । विवेश भवनं वीर: स्तूयमानो गतस्मय: ॥ ५ ॥
ৰাজা ভৱনত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই শঙ্খ-দুন্দুভিৰ ধ্বনি উঠিল, ঋত্বিজসকলে বৈদিক মন্ত্রে ব্রহ্মঘোষ কৰিলে, আৰু সূতাদি স্তুতিকারসকলে নানা স্তৱ গাইলে। তথাপি ইমান আড়ম্বৰেও সেই বীৰ ৰজা একেবাৰে অহংকাৰিত নহ’ল।
Verse 6
पूजित: पूजयामास तत्र तत्र महायशा: । पौराञ्जानपदांस्तांस्तान्प्रीत: प्रियवरप्रद: ॥ ६ ॥
নিজে পূজিত হৈও সেই মহাযশস্বী ৰজাই ঠাই ঠাই সকলোকে সন্মান জনালে। প্ৰসন্ন হৈ তেওঁ নগৰবাসী আৰু জনপদবাসীক তেওঁলোকৰ প্ৰিয় আৰু ইচ্ছিত বৰদান প্ৰদান কৰিলে।
Verse 7
स एवमादीन्यनवद्यचेष्टित: कर्माणि भूयांसि महान्महत्तम: । कुर्वन् शशासावनिमण्डलं यश: स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥
পৃথু মহাৰাজ মহত্তম মহাত্মা আছিল, সেয়ে সকলোৰে পূজ্য। পৃথিৱীমণ্ডল শাসন কৰি তেওঁ বহু নিৰ্দোষ আৰু গৌৰৱময় কৰ্ম সম্পাদন কৰিলে। সৰ্বত্র বিস্তৃত যশ স্থাপন কৰি শেষত তেওঁ পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ পদপদ্ম—পৰম পদ—লাভ কৰিলে।
Verse 8
सूत उवाच तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् । क्षत्ता महाभागवत: सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥
সূত গোস্বামী ক’লে: হে শৌনক, মহর্ষিসভাৰ নেতা! সমগ্ৰ গুণেৰে অলংকৃত আৰু সৰ্বত্র প্ৰশংসিত আদিৰাজ পৃথুৰ যশ মৈত্রেয়ৰ মুখে শুনি, মহাভাগৱত বিদুৰে বিনয়ে কৌশাৰবি ঋষিক প্ৰণাম কৰি পূজা কৰি এই প্ৰশ্ন সুধিলে।
Verse 9
विदुर उवाच सोऽभिषिक्त: पृथुर्विप्रैर्लब्धाशेषसुरार्हण: । बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥
বিদুৰ ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ মৈত্রেয়! মহর্ষি-ব্ৰাহ্মণসকলে পৃথুৰ ৰাজ্যাভিষেক কৰিছিল—ই জানিব পৰা অতি প্ৰবোধক। সকলো দেৱতাই তেওঁক অগণিত দান দিলে। আৰু ভগৱান বিষ্ণুৰ পৰা লাভ কৰা বৈষ্ণৱ তেজ বাহুত ধৰি তেওঁ পৃথিৱীক ‘দোহন’ কৰি অতি সমৃদ্ধ কৰিলে।
Verse 10
को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपा: । लोका: सपाला उपजीवन्ति काम- मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥
এনে মহাপ্ৰতাপী পৃথুৰ কীৰ্তি কোন জ্ঞানীয়ে নুশুনিব? তেওঁৰ পৰাক্ৰমৰ পদাঙ্ক অনুসৰি আজিও সকলো ৰজা আৰু লোকপালে নিজ নিজ লোক পালন কৰে। সেয়ে তেওঁৰ শুদ্ধ, পুণ্যময় আৰু মঙ্গলকৰ কৰ্ম অধিককৈ কওক; মই বাৰে বাৰে শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 11
मैत्रेय उवाच गङ्गायमुनयोर्नद्योरन्तरा क्षेत्रमावसन् । आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: হে বিদুৰ! পৃথু গংগা আৰু যমুনা—এই দুটা মহানদীৰ মাজৰ অঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁ অতি ঐশ্বৰ্যবান আছিল; তথাপি যেন পূৰ্ব পুণ্যফল ক্ষয় কৰিবলৈ বিধিসিদ্ধ ভোগসমূহ উপভোগ কৰিছিল বুলি দেখা গৈছিল।
Verse 12
सर्वत्रास्खलितादेश: सप्तद्वीपैकदण्डधृक् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रत: ॥ १२ ॥
মহাৰাজ পৃথু সৰ্বত্ৰ অচল আদেশধাৰী অদ্বিতীয় ৰজা আছিল; পৃথিৱীৰ সাত দ্বীপৰ শাসনৰ দণ্ড তেওঁ ধাৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ অটল আদেশ অমান্য কৰিব পাৰিছিল কেৱল সাধু ব্ৰাহ্মণসকল আৰু অচ্যুত-গোত্ৰজাত বৈষ্ণৱসকল।
Verse 13
एकदासीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवौकसाम् । समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥
এবাৰ মহাৰাজ পৃথুৱে মহাসত্র নামৰ এক মহান যজ্ঞৰ দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিলে। তাত উচ্চলোকৰ দেৱতা, ব্ৰহ্মর্ষি, শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ আৰু ৰাজর্ষি নামে খ্যাত সাধু ৰজাসকল—সকলো সমবেত হ’ল।
Verse 14
तस्मिन्नर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हत: । उत्थित: सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव ॥ १४ ॥
সেই মহান সভাত মহাৰাজ পৃথুৱে প্ৰথমে সকলো মান্য অতিথিক তেওঁলোকৰ মৰ্যাদা অনুসাৰে যথাযথভাৱে পূজা কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ সভামধ্যত উঠি থিয় হ’ল, আৰু যেন তৰাবোৰৰ মাজত পূৰ্ণচন্দ্ৰ উদিত হ’ল তেনেকৈ দীপ্তিমান দেখা গ’ল।
Verse 15
प्रांशु: पीनायतभुजो गौर: कञ्जारुणेक्षण: । सुनास: सुमुख: सौम्य: पीनांस: सुद्विजस्मित: ॥ १५ ॥
ৰাজা পৃথুৰ দেহ আছিল দীঘল আৰু দৃঢ়, বৰ্ণ আছিল গৌৰ। তেওঁৰ বাহু আছিল পূৰ্ণ আৰু বিস্তৃত, আৰু চকু আছিল উদীয়মান সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, পদ্ম-অৰুণ। নাক সোজা, মুখ অতিশয় সুন্দৰ, স্বভাৱ গম্ভীৰ; হাঁহিত দন্তপংক্তি মনোহৰভাৱে শোভিত হৈছিল।
Verse 16
व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिर्वलिवल्गुदलोदर: । आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥
মহাৰাজ পৃথুৰ বক্ষস্থল অতি প্ৰশস্ত আছিল, কটি ডাঠ আছিল, আৰু উদৰত চামৰাৰ ৰেখাবোৰ বটপাতৰ দৰে গঠিত আছিল। তেওঁৰ নাভি গভীৰ আৰু আবর্তযুক্ত, উৰু সোনালী কান্তিময়, আৰু পায়ৰ ওপৰৰ অংশ ধনুৰ দৰে উঁচু আছিল।
Verse 17
सूक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूर्धज: कम्बुकन्धर: । महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥
তেওঁৰ মূৰ্ধাৰ কেশ অতি সূক্ষ্ম, কৃষ্ণ, স্নিগ্ধ আৰু কুঞ্চিত আছিল; শঙ্খসদৃশ কণ্ঠত মঙ্গল ৰেখা শোভিত হৈছিল। তেওঁ অতি মূল্যবান ধোতি আৰু উত্তৰীয় পৰিধান কৰিছিল।
Verse 18
व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीर्नियमे न्यस्तभूषण: । कृष्णाजिनधर: श्रीमान् कुशपाणि:कृतोचित: ॥ १८ ॥
দীক্ষা-নিয়মত তেওঁ অলংকাৰ আৰু মূল্যবান বস্ত্ৰ আঁতৰাই থোৱাত দেহৰ স্বাভাৱিক শ্ৰী প্ৰকাশ পালে। কৃষ্ণাজিন ধৰি আৰু আঙুলিত কুশ-ৱলয় পিন্ধাত তেওঁ অধিক মনোহৰ দেখাল; তেওঁ সকলো নিয়ম যথাযথ পালন কৰিছিল।
Verse 19
शिशिरस्निग्धताराक्ष: समैक्षत समन्तत: । ऊचिवानिदमुर्वीश: सद: संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥
সভাসদসকলক উৎসাহিত কৰি আনন্দ বঢ়াবলৈ পৃথু মহাৰাজে চাৰিওফালে দৃষ্টি দিলে; তেওঁৰ চকু শীতল শিশিৰে স্নিগ্ধ আকাশৰ তৰাৰ দৰে দীপ্ত আছিল। তাৰপিছত তেওঁ গম্ভীৰ মহান স্বৰে কথা ক’লে।
Verse 20
चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् । सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥
তেওঁৰ বাক্য অতি মনোৰম, অলংকাৰময়, স্পষ্ট আৰু শ্ৰৱণসুখদ আছিল; শব্দসমূহ গম্ভীৰ আৰু দৃঢ় আছিল। সকলোৰে উপকাৰৰ বাবে তেওঁ কথা কৈছিল, যেন পৰম সত্যৰ নিজস্ব উপলব্ধি প্ৰকাশ কৰিছে।
Verse 21
राजोवाच सभ्या: शृणुत भद्रं व: साधवो य इहागता: । सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्ममावेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥
ৰাজাই ক’লে: হে সভ্যসকল, আপোনালোকৰ মঙ্গল হওক! ইয়ালৈ অহা সাধু-মহাত্মাসকল, অনুগ্ৰহ কৰি মোৰ নিবেদন মনোযোগেৰে শুনক। যি সত্যই জিজ্ঞাসু, তেওঁ নিজৰ সিদ্ধান্ত সৎজনৰ সভাত নিবেদন কৰা উচিত।
Verse 22
अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजित: । रक्षिता वृत्तिद: स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥
পৃথু ৰজাই ক’লে—মই দণ্ডধাৰী ৰজা, এই লোকত প্ৰজাসকলৰ বাবে নিযুক্ত; মই তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰোঁ আৰু বৈদিক বিধানে স্থাপিত মৰ্যাদামতে তেওঁলোকক নিজ নিজ কৰ্মত নিয়োজিত কৰোঁ।
Verse 23
तस्य मे तदनुष्ठानाद्यानाहुर्ब्रह्मवादिन: । लोका: स्यु: कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३ ॥
পৃথু মহাৰাজ ক’লে—ৰাজধৰ্ম যথাবিধি পালন কৰিলে, বেদজ্ঞ ব্ৰহ্মবাদীসকলে কোৱা ইষ্ট লক্ষ্যসমূহ মই লাভ কৰিম; কিয়নো সকলো নিয়তিৰ দ্ৰষ্টা ভগৱান প্ৰসন্ন হ’লে তেনেই সিদ্ধি হয়।
Verse 24
य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति स: ॥ २४ ॥
যি ৰজাই প্ৰজাক বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম শিকোৱা নেদি কেৱল কৰ-শুল্ক উঠায়, সি প্ৰজাৰ পাপফল ভোগ কৰি দুখ পায় আৰু নিজৰ সৌভাগ্যও হেৰুৱায়।
Verse 25
तत् प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयव: । कुरुताधोक्षजधियस्तर्हि मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २५ ॥
সেয়ে, হে নিৰ্দোষ প্ৰজাসকল, আপোনালোকৰ ৰজাৰ পৰলোক-মঙ্গল আৰু নিজৰ হিতৰ বাবে, বৰ্ণাশ্ৰম অনুসাৰে নিজ নিজ কৰ্তব্য সঠিকভাৱে কৰক আৰু হৃদয়ত অধোক্ষজ ভগৱানক সদায় স্মৰণ কৰক; তেনেহ’লে মোৰ ওপৰতো অনুগ্ৰহ কৰা হ’ব।
Verse 26
यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमला: । कर्तु: शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥
হে নিৰ্মলহৃদয় দেৱসকল, পিতৃসকল আৰু ঋষিসকল, মোৰ প্ৰস্তাৱক অনুমোদন কৰক; কিয়নো মৃত্যুৰ পাছত কৰ্মফল কৰ্তা, নিৰ্দেশক আৰু সমৰ্থক—তিনিওৰ মাজত সমানভাৱে ভাগ হয়।
Verse 27
अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमा: । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्य: क्वचिद्भुव: ॥ २७ ॥
হে মান্য সজ্জনসকল, শাস্ত্ৰপ্ৰমাণ অনুসাৰে যজ্ঞপতি নামে এক পৰম নিয়ন্তা নিশ্চয় আছে, যিয়ে কৰ্মানুসাৰে ফল দান কৰে; নহ’লে কিয় কিছুমান জীৱ ইহলোকে আৰু পৰলোকে অতি-সৌন্দৰ্য আৰু শক্তিত উজ্জ্বল দেখা যায়?
Verse 28
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
মনু, উত্তানপাদ, মহাৰাজ ধ্ৰুৱ, ৰাজর্ষি প্ৰিয়ব্ৰত আৰু মোৰ পিতামহ অঙ্গ—এই মহাপুৰুষসকলৰ আচৰণেও বেদপ্ৰমাণ দৃঢ় কৰে।
Verse 29
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
এদৰে অজ, ভব (শিৱ), প্ৰহ্লাদ আৰু বলি আদি বহু মহাপুৰুষৰো দৃঢ় বিশ্বাস—গদাধাৰী পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান আছেন; সেয়ে সকলো কৰ্তব্য তেওঁৰেই উদ্দেশ্যে অৰ্পণীয়।
Verse 30
दौहित्रादीनृते मृत्यो: शोच्यान् धर्मविमोहितान् । वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥
মৃত্যুৰ দৌহিত্ৰ বেণৰ দৰে নিন্দনীয় লোক ধৰ্মপথত মোহিত হৈ শোচনীয়; তথাপি ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ আৰু স্বৰ্গোন্নতি আদি ফল দানকাৰী মূলত এজনেই—পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান—বুলি মহাত্মাসকলে একমত।
Verse 31
यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना- मशेषजन्मोपचितं मलं धिय: । सद्य: क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनि:सृता सरित् ॥ ३१ ॥
ভগৱানৰ পদপদ্ম-সেৱাত ৰুচি জাগিলে, অসংখ্য জন্মত মনত সঞ্চিত মলিনতা তৎক্ষণাৎ ক্ষয় হয়। যেনেকৈ প্ৰভুৰ পদাঙ্গুষ্ঠৰ পৰা নিৰ্গত গঙ্গাধাৰাই তৎকাল শুদ্ধ কৰে, তেনেকৈ এই ভক্তিয়ে মন নিৰ্মল কৰি কৃষ্ণচেতনা দিনেদিনে বৃদ্ধি কৰে।
Verse 32
विनिर्धुताशेषमनोमल: पुमा- नसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् । यदङ्घ्रिमूले कृतकेतन: पुन- र्न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
যি ভক্তে পৰম পুৰুষ শ্ৰীহৰিৰ পদ্মচৰণৰ মূলত শৰণ লয়, তাৰ মনৰ সকলো মলিনতা আৰু ভ্ৰান্ত কল্পনা সম্পূৰ্ণ দূৰ হয় আৰু ভক্তিযোগৰ বলত বৈৰাগ্য প্ৰকাশ পায়। প্ৰভুৰ চৰণমূল আশ্ৰয় ল’লে সি ত্ৰিতাপদুঃখময় সংসাৰত পুনৰ নাহে।
Verse 33
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि- र्मनोवच:कायगुणै: स्वकर्मभि: । अमायिन: कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धय: ॥ ३३ ॥
তোমালোক সকলোৱে মন, বাক্য, দেহ, স্বভাৱ-গুণ আৰু নিজৰ কৰ্মফলসহ, কপটবিহীন হৈ কেৱল শ্ৰীহৰিকেই ভজনা কৰা। নিজৰ যোগ্যতা আৰু অৱস্থান অনুসৰি, কামদুঘ প্ৰভুৰ পদ্মচৰণত পূৰ্ণ বিশ্বাসে নিঃসংকোচ সেৱা কৰা; তেন্তে জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য নিশ্চিতভাৱে সিদ্ধ হ’ব।
Verse 34
असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वर: पृथग्विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभि: । सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभि- र्विशुद्धविज्ञानघन: स्वरूपत: ॥ ३४ ॥
পৰমেশ্বৰ স্বৰূপত শুদ্ধ বিজ্ঞান-চৈতন্যঘন আৰু জড়গুণে অকলুষ; তথাপি বন্ধ জীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে তেওঁ নানা দ্ৰব্য, গুণ, ক্ৰিয়া আৰু মন্ত্রোক্তিসহ বিভিন্ন প্ৰকাৰ যজ্ঞ গ্ৰহণ কৰে। কৰ্তাৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি সেয়া দেবতাসকলৰ ভিন্ন নামত অৰ্পিত বুলি কোৱা হলেও, প্ৰকৃত ভোক্তা সেই ভগবানেই।
Verse 35
प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्गुणात्मक: ॥ ३५ ॥
প্ৰধান (প্ৰকৃতি), কাল, আশয় (বাসনা) আৰু ধৰ্ম (কৰ্ম)ৰ সংযোগে উৎপন্ন বিভিন্ন দেহত সেই সৰ্বব্যাপী ভগবান চেতনা ৰূপে প্ৰৱেশ কৰা যেন দেখা যায়। ক্ৰিয়া আৰু ফলৰ ভেদ অনুসৰি তেওঁৰ প্ৰকাশ ভিন্ন ভিন্ন বোধ হয়—যেনে একে অগ্নি কাঠৰ আকাৰ-পরিমাপ অনুসৰি নানা ধৰণে জ্বলে।
Verse 36
अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् । स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रता: ॥ ३६ ॥
আহা! ভগবান হৰি যজ্ঞফলৰ ভোক্তা আৰু অধীশ্বৰ, লগতে পৰম গুৰু। হে মোৰ নাগৰিকসকল, তোমালোকে পৃথিৱীতলত নিজৰ নিজৰ স্বধৰ্মযোগে দৃঢ়ব্ৰত হৈ নিৰন্তৰ তেওঁৰ পূজা কৰিছা; ইয়াৰ দ্বাৰা তোমালোকেই মোৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ বিতৰণ কৰিছা। সেয়ে মই তোমালোকৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞ।
Verse 37
मा जातु तेज: प्रभवेन्महर्द्धिभि- स्तितिक्षया तपसा विद्यया च । देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥
ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱসকল সহিষ্ণুতা, তপস্যা, জ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ তেজে নিজে মহিমান্বিত। এই আধ্যাত্মিক সম্পদে তেওঁলোক ৰাজশক্তিতকৈও অধিক প্ৰবল; সেয়ে ৰাজবৰ্গে তেওঁলোকৰ আগত ভৌতিক দম্ভ নেদেখুৱাই আৰু তেওঁলোকক অপৰাধ নকৰাই উচিত।
Verse 38
ब्रह्मण्यदेव: पुरुष: पुरातनो नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् । अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणी: ॥ ३८ ॥
ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ, প্ৰাচীন আৰু নিত্য হৰি—মহাপুৰুষসকলৰ অগ্ৰগণ্য—ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱৰ পদপদ্ম বন্দনা কৰি অবিনাশী লক্ষ্মী আৰু জগত পবিত্ৰ কৰা যশ লাভ কৰিলে।
Verse 39
यत्सेवयाशेषगुहाशय: स्वराड् विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वर: । तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतै: सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥
যিসকলৰ সেৱাৰে হৃদয়স্থিত, সদায় স্বাধীন পৰমেশ্বৰ সম্পূৰ্ণ তুষ্ট হয়—সেইজন বিপ্ৰপ্ৰিয়। সেয়ে ধৰ্মপৰায়ণ আৰু বিনীত লোকসকলে সৰ্বাত্মভাৱে ব্ৰাহ্মণ- বৈষ্ণৱ কুলৰ সেৱা কৰা উচিত।
Verse 40
पुमाँल्लभेतानतिवेलमात्मन: प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वत: स्वयम् । यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया तत: परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥
ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱৰ নিয়মিত সেৱাৰে হৃদয়ৰ মলিনতা দূৰ হয় আৰু মানুহে পৰম শান্তি, বৈৰাগ্য আৰু মোক্ষসুখ লাভ কৰে। এই জগতত ব্ৰাহ্মণ-সেৱাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ম নাই; কিয়নো ইয়াৰ দ্বাৰা যজ্ঞভোক্তা দেৱতাসকলেও সন্তুষ্ট হয়।
Verse 41
अश्नात्यनन्त: खलु तत्त्वकोविदै: श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभि: । न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगु: ॥ ४१ ॥
অনন্ত পৰমেশ্বৰ বিভিন্ন দেৱতাৰ নামে যজ্ঞাগ্নিমুখে শ্ৰদ্ধাৰে দিয়া আহুতি গ্ৰহণ কৰে; তথাপি অগ্নিৰ মাধ্যমে তেনেকৈ আনন্দ নাপায়, যেনেকৈ তত্ত্বজ্ঞানী মহর্ষি আৰু ভক্তৰ মুখেৰে অৰ্পিত নৈবেদ্য গ্ৰহণত পায়, কিয়নো তাত তেওঁ ভক্তসঙ্গ ত্যাগ নকৰে।
Verse 42
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धातपोमङ्गलमौनसंयमै: । समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये यत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥
ব্ৰাহ্মণ্য সংস্কৃতিত ব্ৰাহ্মণৰ অতীন্দ্ৰিয় অৱস্থা চিৰস্থায়ী থাকে; কিয়নো তেওঁ শ্ৰদ্ধাৰে বেদবিধি গ্ৰহণ কৰে, তপস্যা, শাস্ত্ৰীয় সিদ্ধান্ত, ইন্দ্ৰিয়-মন সংযম, মৌন আৰু সমাধিৰ দ্বাৰা পৰমাৰ্থদৃষ্টি ধাৰণ কৰে। তেতিয়া জীৱনৰ সত্য লক্ষ্য নিৰ্মল দৰ্পণত মুখৰ প্ৰতিবিম্বৰ দৰে স্পষ্ট প্ৰকাশ পায়।
Verse 43
तेषामहं पादसरोजरेणु- मार्या वहेयाधिकिरीटमायु: । यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥
হে আৰ্যজনসকল, মই আপোনালোকৰ আশীৰ্বাদ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ—এনে ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱৰ পদপদ্মৰ ৰেণু যেন মই জীৱনৰ অন্তলৈ মোৰ মুকুটত নিত্য ধাৰণ কৰিব পাৰোঁ। যিয়ে এই ৰেণু শিৰত বহন কৰে, তাৰ পাপজনিত ফল শীঘ্ৰে নাশ হয় আৰু শেষত সকলো শুভ, কাম্য গুণ তাত প্ৰকাশ পায়।
Verse 44
गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पद: । प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दन: सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥
যিয়ে ব্ৰাহ্মণীয় গুণ লাভ কৰে—যি গুণৰ আশ্ৰয়, যাৰ ধন কেৱল শীল, যি কৃতজ্ঞ আৰু অভিজ্ঞ বৃদ্ধসকলৰ আশ্ৰয় লয়—তাক সকলো সমৃদ্ধি অনুসৰণ কৰে। সেয়ে জনাৰ্দন ভগৱান তেওঁৰ অনুচৰসহ ব্ৰাহ্মণকুল, গাভীসমূহ আৰু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 45
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातय: । तुष्टुवुर्हृष्टमनस: साधुवादेन साधव: ॥ ४५ ॥
মহর্ষি মৈত্রেয় ক’লে: ৰজা পৃথুৱে এনেদৰে সুন্দৰকৈ কোৱা বাক্য শুনি, সভাত উপস্থিত দেৱতা, পিতৃলোকবাসী, ব্ৰাহ্মণ আৰু সাধুসকল হৃষ্টচিত্তে সাধুবাদ আৰু শুভেচ্ছাৰে তেওঁক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 46
पुत्रेण जयते लोकानिति सत्यवती श्रुति: । ब्रह्मदण्डहत: पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तम: ॥ ४६ ॥
তেওঁলোকে ঘোষণা কৰিলে যে ‘পুত্ৰৰ দ্বাৰা লোক জয় কৰা যায়’—এই বৈদিক সিদ্ধান্ত সত্য প্ৰমাণিত হ’ল; কিয়নো ব্ৰাহ্মণসকলৰ শাপৰূপ ব্ৰহ্মদণ্ডে নিহত অতি পাপী বেণ নৰকজীৱনৰ ঘোৰ অন্ধকাৰত পতিত আছিল, কিন্তু এতিয়া তাৰ পুত্ৰ মহাৰাজ পৃথুৱে তাক সেই তমসৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিলে।
Verse 47
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तम: । विविक्षुरत्यगात्सूनो: प्रह्लादस्यानुभावत: ॥ ४७ ॥
হিৰণ্যকশিপুও ভগৱানৰ নিন্দা আৰু পাপকৰ্মৰ ফলত ঘোৰ অন্ধকাৰময় নৰকত পতিত হৈছিল; কিন্তু মহাত্মা পুত্ৰ প্ৰহ্লাদৰ প্ৰভাৱত সিও মুক্ত হৈ ভগৱদ্ধামলৈ গ’ল।
Verse 48
वीरवर्य पित: पृथ्व्या: समा: सञ्जीव शाश्वती: । यस्येदृश्यच्युते भक्ति: सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४८ ॥
হে বীৰশ্ৰেষ্ঠ, হে পৃথিৱীৰ পিতা, আপুনি দীৰ্ঘায়ু হওক; কিয়নো সৰ্বলোকৰ একমাত্ৰ অধিপতি অচ্যুত ভগৱানত আপোনাৰ দঢ় ভক্তি আছে।
Verse 49
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथा: । य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णो- र्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ४९ ॥
হে অতি পবিত্ৰ কীৰ্তিসম্পন্ন ৰজা, আজি আমি ধন্য—আপুনি নাথ হোৱাৰ বাবে আমি মুকুন্দৰ আশ্ৰিত; কিয়নো আপুনি উত্তমশ্লোক বিষ্ণু, ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ, তেখেতৰ মহিমাকথা প্ৰচাৰ কৰে।
Verse 50
नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् । प्रजानुरागो महतां प्रकृति: करुणात्मनाम् ॥ ५० ॥
হে নাথ, প্ৰজাক শাসন কৰা আপোনাৰ স্বধৰ্ম; আপোনাৰ দৰে কৰুণাময় মহাত্মাৰ বাবে ই আশ্চৰ্য নহয়, কিয়নো মহান লোকৰ স্বভাৱেই প্ৰজাহিতত স্নেহ।
Verse 51
अद्य नस्तमस: पारस्त्वयोपासादित: प्रभो । भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितै: ॥ ५१ ॥
হে প্ৰভু, আজি আপুনি আমাৰ চকু মেলাই অন্ধকাৰৰ সাগৰ পাৰ হোৱাৰ পথ দেখুৱালে। পুৰ্বকৰ্ম আৰু দৈৱব্যৱস্থাৰ ফলত আমি কৰ্মজালত জড়াই লক্ষ্য হেৰুৱাই বিশ্বত ভ্ৰমি ফুৰিছিলোঁ।
Verse 52
नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५२ ॥
হে প্ৰভু! বিশুদ্ধ সত্ত্বত স্থিত মহাপুৰুষলৈ নমস্কাৰ। আপুনি ব্ৰাহ্মণ্য সংস্কৃতি স্থাপন কৰি আৰু ক্ষত্ৰিয় ধৰ্মেৰে ৰক্ষা কৰি নিজ তেজে সমগ্ৰ জগত ধাৰণ কৰে।
Frequently Asked Questions
It marks the rājarṣi standard: external opulence and honor do not disturb inner steadiness. The Bhāgavatam uses this to contrast dharmic kingship with ego-driven rule—showing that power and prosperity become spiritually safe only when grounded in detachment and devotion.
Pṛthu teaches that a ruler who merely taxes without educating citizens in dharma becomes liable for their impiety. Moreover, the post-death result is shared among the doer, the director (leader), and the supporter—therefore governance must include moral and devotional guidance, not only administration.
Because the Lord is especially pleased when offerings reach Him through the mouths and blessings of His devotees; He values association and service more than ritual mechanism alone. Thus, honoring brāhmaṇas and Vaiṣṇavas protects society from spiritual offense and turns sacrifice into bhakti rather than mere karma-kāṇḍa.
He appeals to śruti (Vedas) and sadācāra (conduct) of Manu, Uttānapāda, Dhruva, Priyavrata, Aṅga, and also points to the deliverance narratives associated with Prahlāda and Bali—demonstrating that devotion to the Supreme Lord is the consistent conclusion across authorities and histories.