Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
মৈত্রেয় ক’লে—ৰাজা পৃথুৱে সৰস্বতীৰ তীৰৰ ব্ৰহ্মাৱর্তত বহু অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে। যজ্ঞত ভগৱান বিষ্ণু দেৱতা, ঋষি, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আৰু নন্দ-সুনন্দ আদি সহ উপস্থিত হ’ল; যজ্ঞৰ প্ৰভাৱত নদী, গছ, গাই, সাগৰ আৰু পৰ্বতে প্ৰাচুৰ্য দান কৰিলে—অধোক্ষজৰ অনুগ্ৰহে ধৰ্মসঙ্গতি প্ৰকাশ পালে। পৃথুৰ কীৰ্তি-পুণ্য বৃদ্ধি পাব বুলি ভয় পোৱা ইন্দ্ৰে ঈৰ্ষ্যাৰে বাৰে বাৰে যজ্ঞাশ্ব চুৰি কৰিলে আৰু বিভিন্ন ‘সন্ন্যাসী’ বেশ ধৰি কপট-বৈৰাগ্যৰ ৰূপ প্ৰচলিত কৰিলে, যি পিছত সমাজক বিভ্ৰান্ত কৰে। পৃথুৰ পুত্ৰে ইন্দ্ৰক খেদিলেও ধৰ্মীয় বেশ দেখি হত্যা কৰিবলৈ দ্বিধা কৰিলে; বীৰত্বৰ বাবে তেওঁ ‘বিজিতাশ্ব’ নামে সন্মানিত হ’ল। পৃথু নিজে দণ্ড দিবলৈ উদ্যত হওঁতে আৰু ঋত্বিজসকলে মন্ত্রে ইন্দ্ৰবধ বিচাৰোঁতে ব্ৰহ্মা আহি হিংসা নিষেধ কৰিলে আৰু ক’লে—সংঘাত বাঢ়িলে অধৰ্মমত বৃদ্ধি পাব। ব্ৰহ্মাই ৯৯ যজ্ঞত থমকি প্ৰতিযোগিতা ত্যাগ কৰি মোক্ষপ্ৰধান ধৰ্ম গ্ৰহণৰ উপদেশ দিলে। পৃথুৱে মানি ইন্দ্ৰৰ সৈতে সন্ধি কৰি যজ্ঞ সমাপ্ত কৰিলে, স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণক দান দিলে আৰু সৰ্বত্ৰ আশীৰ্বাদ লাভ কৰিলে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ! তেতিয়া ৰজা বৈন্য পৃথুৱে ব্রহ্মাৱর্তত, মনুৰ অধীন ক্ষেত্ৰত, য’ত সৰস্বতী নদী পূৰ্বমুখে বয়, সেই স্থানত শত অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বাবে দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
এই কথা দেখি স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰই বুজিলে যে ৰজা পৃথুৱে কৰ্মফলৰ মহিমাত তাকো অতিক্ৰম কৰিব; সেয়ে পৃথুৰ মহাযজ্ঞ-মহোৎসৱ তেওঁ সহিব নোৱাৰিলে।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
যজ্ঞৰ অধিপতি সাক্ষাৎ ভগৱান হৰি—যি সৰ্বাত্মা, সৰ্বলোকগুৰু আৰু প্ৰভু—সেইজনেই ৰজা পৃথুৰ যজ্ঞত স্বয়ং উপস্থিত হৈছিল।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
ভগৱান বিষ্ণু যজ্ঞমণ্ডপত প্ৰকট হোৱাত, ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু সকলো লোকপাল নিজৰ অনুচৰসহ তেওঁৰ সৈতে আহিল; গন্ধৰ্ব, মহর্ষি আৰু অপ্সৰাগণে তেওঁৰ স্তৱ গাইলে।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
তেওঁৰ সৈতে সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, দিতিবংশজাত, দানৱ, গুহ্যক আদি আছিল; লগতে হৰিৰ শ্ৰেষ্ঠ পাৰ্ষদ—সুনন্দ, নন্দ প্ৰমুখ—ও সহচৰ হৈ আহিল।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
কপিল, নাৰদ, দত্তাত্ৰেয়, আৰু সনক আদি যোগেশ্বৰসকল, লগতে ভগৱানৰ সেৱাত সদায় উৎসুক মহাভাগৱত ভক্তসকল—সকলো তেওঁৰ সৈতে সেই মহাযজ্ঞত উপস্থিত হ’ল।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
হে বিদুৰ, সেই মহাযজ্ঞত সমগ্ৰ ভূমি ধৰ্মদুঘা কামধেনুৰ দৰে হৈ যজমানক জীৱনৰ সকলো প্ৰয়োজনীয় বস্তু যোগান ধৰিলে।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
নদীবোৰে মিঠা, তিতা, টেঙা আদি সকলো ৰস বোৱাই দিলে; ডাঙৰ গছবোৰে মধু ঝৰাই প্ৰচুৰ ফল দিলে; আৰু তৃপ্ত গাইবোৰে গাখীৰ, দই, ঘিউ আদি অঢেল দিলে।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
সিন্ধু-সমুদ্ৰবোৰে ৰত্ন আৰু মুক্তাৰ ভাণ্ডাৰ দিলে; পৰ্বতবোৰে চাৰিধৰণৰ অন্ন আৰু খনিজ-সাৰ দিলে; আৰু সকলো লোকৰ পালক দেৱতাসহ জনসাধাৰণে পৃথুক উপহাৰ আগবঢ়ালে।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
অধোক্ষজ ভগৱানৰ আশ্ৰিত পৃথুৰ পৰম উন্নতি দেখি দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ ঈৰ্ষান্বিত হৈ তেওঁৰ ঐশ্বৰ্যৰ অগ্ৰগতিত বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
যেতিয়া বৈন্য পৃথু শেষ অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰি আছিল, তেতিয়া ঈৰ্ষান্বিত ইন্দ্ৰ অদৃশ্য হৈ যজ্ঞৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ঘোঁৰাটো চুৰি কৰি লৈ গ’ল।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
আকাশপথে ত্বৰিত গতিৰে যোৱা ইন্দ্ৰক ভগৱান অত্রি মুনিয়ে দেখিলে। তেওঁ মুক্তপুৰুষৰ বেশ ধৰিছিল, কিন্তু সেয়া আছিল পাখণ্ড—অধৰ্মত ধৰ্মৰ ভ্ৰম সৃষ্টি কৰা।
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
অত্রি মুনিৰ কথামতে পৃথুৰ পুত্ৰ মহাৰথীয়ে ইন্দ্ৰৰ ছলনা জানি ক্ৰোধিত হৈ তাক বধ কৰিবলৈ ধাওঁ দিলে আৰু চিঞৰি ক’লে—“থাম! থাম!”
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
জটা ধৰা আৰু ভস্মে আচ্ছাদিত সেই বেশ দেখি পৃথুৰ পুত্ৰই ইন্দ্ৰক ধৰ্মৰ দেহধাৰী, পুণ্য সন্ন্যাসী বুলি ভাবিলে; সেয়ে তীৰ নাছোঁড়িলে।
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
পৃথুৰ পুত্ৰই প্ৰতাৰিত হৈ ইন্দ্ৰক নুমাৰি উভতি অহা দেখি অত্রি মুনিয়ে পুনৰ ক’লে—“বৎস, যজ্ঞহন্তা সেই মহেন্দ্ৰক বধ কৰ; সি দেবসকলৰ মাজতো অধম হৈ পৰিছে।”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
এইদৰে কোৱা হ’লে বেনৰ পৌত্ৰই আকাশত ত্বৰিত গতিৰে পলাই যোৱা ইন্দ্ৰক প্ৰচণ্ড ক্ৰোধে ধাওঁ দিলে; যেন গৃধ্ৰৰাজে ৰাৱণক ধাওঁ দিছিল।
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
পৃথুৰ পুত্ৰে তেওঁক খেদি আহিছে দেখি ইন্দ্ৰই তৎক্ষণাৎ নিজৰ কপট বেছ আৰু ৰূপ ত্যাগ কৰি অশ্বটো তাতে এৰি সেই ঠাইৰ পৰাই অদৃশ্য হ’ল। তাৰ পাছত সেই বীৰ পৃথুপুত্ৰ অশ্বটো লৈ পিতৃৰ যজ্ঞমণ্ডপলৈ উভতি আহিল।
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
হে প্ৰভু বিদুৰ! মহর্ষিসকলে ৰজা পৃথুৰ পুত্ৰৰ সেই আশ্চৰ্য পৰাক্ৰম দেখিলে, সকলোৱে একমত হৈ তেওঁৰ নাম ‘বিজিতাশ্ব’ ৰাখিলে।
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
হে বিদুৰ! স্বৰ্গাধিপতি অতি শক্তিশালী ইন্দ্ৰই তৎক্ষণাৎ যজ্ঞমণ্ডপত ঘন অন্ধকাৰ নামাই দিলে। এইদৰে সকলো ঢাকি, পশুবলিৰ যূপৰ কাষত সোণালী শিকলৰে বাঁধা অশ্বটো তেওঁ পুনৰ হৰণ কৰিলে।
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
মহর্ষি অত্রিয়ে পুনৰ আকাশপথে ত্বৰিতভাৱে পলাই যোৱা ইন্দ্ৰক পৃথুৰ পুত্ৰক দেখুৱালে। সেই বীৰে পুনৰ খেদিলে; কিন্তু ইন্দ্ৰৰ হাতত কপালযুক্ত দণ্ড আৰু পুনৰ সন্ন্যাসীৰ বেছ দেখি তেওঁ তাক আঘাত নকৰিলে।
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
অত্রিয়ে পুনৰ উদ্দীপিত কৰাত পৃথুৰ পুত্ৰে ক্ৰোধেৰে ধনুত তীৰ সংযোজিত কৰিলে। সেয়া দেখি ইন্দ্ৰই তৎক্ষণাৎ সন্ন্যাসীৰ কপট বেছ ত্যাগ কৰি অশ্বটো এৰি স্বৰ্গাধিপতি অদৃশ্য হ’ল।
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
বীৰ বিজিতাশ্বে পুনৰ অশ্বটো লৈ পিতৃৰ যজ্ঞমণ্ডপলৈ উভতি আহিল। সেই সময়ৰ পৰা অল্পজ্ঞানীসকলে মিছা সন্ন্যাসীৰ বেশ ধাৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে; এই প্ৰথা ইন্দ্ৰই চলাইছিল।
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
অশ্ব হৰণৰ লোভে ইন্দ্ৰই যি যি ভিক্ষুক-ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল, সেয়া পাপৰেই অংশ; ইয়াত সিহঁতক পাখণ্ডৰ চিহ্ন বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
এইদৰে বৈন্য (পৃথু)ৰ যজ্ঞ নষ্ট কৰাৰ ইচ্ছাৰে ইন্দ্ৰই অশ্ব হৰণ কৰিলে; আৰু তেওঁৰ গ্ৰহণ কৰি প্ৰচাৰ কৰা পাখণ্ডত মানুহৰ বুদ্ধি আসক্ত হ’ল।
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
নগ্নতা, ৰঙা বস্ত্ৰ আদি উপধৰ্মকেই ‘ধৰ্ম’ বুলি ভাবি, ভ্ৰমবশত মানুহে প্ৰায়ে চতুৰ আৰু বাক্পটু পাখণ্ডীৰ প্ৰতি আসক্ত হয়।
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
এই কথা জানি মহাপৰাক্ৰমী ভগৱান পৃথু ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ ধনু উঠাই বাণ ধৰি তাক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ঋত্বিজসকল আৰু অন্যসকলে মহাৰাজ পৃথুক ইন্দ্ৰবধৰ বাবে ভয়ংকৰ ক্ৰোধেৰে উদ্যত দেখি নিবেদন কৰিলে—হে মহামতি, তেওঁক নাহানিব; যজ্ঞত শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে কেৱল যজ্ঞপশুৰ বধহে বিধেয়।
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
হে ৰাজন, তোমাৰ যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ চেষ্টা কৰাত ইন্দ্ৰৰ তেজ ইতিমধ্যে ক্ষীণ হৈছে। আমি আগতে কেতিয়াও নব্যৱহৃত বৈদিক মন্ত্ৰেৰে তেওঁক আহ্বান কৰিম; তেওঁ নিশ্চয় আহিব, আৰু মন্ত্ৰবলৰে তোমাৰ শত্রুক অগ্নিত আहुতি কৰিম।
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
হে বিদুৰ, ৰজাক এই উপদেশ দি ঋত্বিজসকলে ক্ৰোধেৰে ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকে স্ৰুৱ হাতত লৈ আहुতি দিবলৈ উদ্যত হোৱাতেই স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা প্ৰকট হৈ তেওঁলোকক নিষেধ কৰিলে।
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে যজ্ঞকাৰী দ্বিজসকল, ইন্দ্ৰ বধযোগ্য নহয়; কিয়নো যজ্ঞ ভগৱানৰ দেহস্বৰূপ। যাক তোমালোকে যজ্ঞত হত্যা কৰিব খোজা, সেই ইন্দ্ৰৰেই অঙ্গ এই দেৱতাসকল যাক তোমালোকে তুষ্ট কৰিব বিচাৰা; তেন্তে কেনেকৈ তেওঁক বধ কৰিবা?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
হে দ্বিজসকল, চাওক—ৰজাৰ যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ ইন্দ্ৰে যি উপায় গ্ৰহণ কৰিছে, সেয়া ভৱিষ্যতে ধৰ্মৰ স্পষ্ট পথক ডাঙৰকৈ বিকৃত কৰিব। তোমালোকে যদি অধিক প্ৰতিবাদ কৰ, তেন্তে তেওঁ শক্তিৰ দুৰ্ব্যৱহাৰ কৰি বহু অধৰ্মীয় প্ৰণালী প্ৰচলিত কৰিব।
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মহাৰাজ পৃথুৰ বাবে এতিয়া কেৱল নিৰানব্বই যজ্ঞেই থাকক। আপুনি মোক্ষধৰ্ম-জ্ঞানী; তেন্তে অধিক যজ্ঞৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ৰাজন, মহেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰা তোমাৰ বাবে শোভন নহয়। তোমালোক দুয়োৰে মঙ্গল হওক; তুমি আৰু ইন্দ্ৰ—দুয়ো উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ অংশ।
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
হে মহাৰাজ, দৈৱবশত যজ্ঞত যি বাধা পৰিল, তাত বিচলিত হৈ চিন্তা নকৰিবা। আদৰেৰে মোৰ কথা শুনা—বিধিৰ ব্যৱস্থাত যি ঘটে, তাত অতিশয় শোক কৰা উচিত নহয়; তাক সুধাৰিবলৈ অতিমাত্ৰা চেষ্টা কৰিলে মন ঘোৰ অন্ধকাৰত সোমায়।
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এই যজ্ঞসমূহ এতিয়া বন্ধ কৰা; ইয়াৰ ফলত ইন্দ্ৰে বহু পাখণ্ড আৰু অধৰ্মৰ ৰূপ আনিছে। জানিবা, দেৱতাসকলৰ মাজতো অনাৱশ্যক কামনা থাকে।
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
চোৱা, স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰে যজ্ঞৰ মাজতে অশান্তি সৃষ্টি কৰিছে—যজ্ঞধ্বংসক হৈ সি তোমাৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰা চুৰি কৰি লৈ গ’ল। সি আনিছে যি মোহক পাখণ্ডকর্ম, সেয়া সাধাৰণ লোকেও অনুসৰণ কৰিব।
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
হে বৈন্য পৃথু! আপুনি ভগৱান বিষ্ণুৰ কলাংশ অৱতাৰ। ৰজা বেনৰ দুষ্কৰ্মৰ বাবে ধৰ্ম প্ৰায় লুপ্ত হৈছিল; সেই উপযুক্ত সময়ত ধৰ্মৰক্ষা কৰিবলৈ আপুনি বেনৰ দেহৰ পৰাই অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
হে প্ৰজাপতে, জনৰক্ষক! আপোনাৰ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য বিবেচনা কৰি বিশ্বসৃজকৰ সংকল্প পূৰ্ণ কৰক। ইন্দ্ৰৰ এই মায়া উপধৰ্মৰ মাতৃ আৰু প্ৰচণ্ড পাখণ্ড-পথ; হে প্ৰভু, ইয়াক ত্যাগ কৰি তৎক্ষণাৎ নিবাৰণ কৰক।
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—লোকগুরু ব্ৰহ্মাৰ উপদেশ পাই ৰজা পৃথুৱে যজ্ঞৰ উদ্যম ত্যাগ কৰিলে আৰু স্নেহসহ মঘৱা ইন্দ্ৰৰ সৈতে সন্ধি কৰিলে।
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
তাৰ পিছত বহুকৰ্মা পৃথুৱে যজ্ঞশেষত কৰা অবভৃথ-স্নান কৰিলে। সেই যজ্ঞবেদীত তৃপ্ত দেৱতাসকলে প্ৰসন্ন হৈ তেওঁক বৰ আৰু যথোচিত আশীৰ্বাদ দিলে।
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
যজ্ঞত উপস্থিত বিপ্ৰসকলে শ্ৰদ্ধাৰে দক্ষিণা পাই সত্য আশীৰ্বাদে তৃপ্ত হৈ অতি সন্তুষ্ট হ’ল। সন্মানিত হৈ তেওঁলোকে ক্ষত্তা-আদিৰাজ পৃথুক হৃদয়পূৰ্বক আশীৰ্বাদ দিলে।
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
হে মহাবাহু ৰাজন, আপোনাৰ আহ্বানত সকলোৱে ইয়াত সমবেত হৈছে। পিতৃলোক, দেবলোক, ঋষি আৰু সাধাৰণ মানুহ—আপোনাৰ সৎকাৰ আৰু দানত সকলেই সন্তুষ্ট।
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.