Adhyaya 1
Genealogies of Svāyambhuva Manu, the Appearance of Yajña, and Atri’s Sons (Brahmā–Viṣṇu–Śiva Expansions)
মৈত্ৰেয় বিদুৰক স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ আগৰ বৰ্ণনাৰ পৰা আগবঢ়াই বংশবিস্তাৰৰ স্পষ্ট কাহিনী কয়। মনুৰ কন্যা—আকূতি, দেবহূতি আৰু প্ৰসূতি—প্ৰজাপতি বংশত বিবাহিত হৈ সৃষ্টিৰ সামাজিক-দৈৱিক জাল গঢ়ে। আকূতি আৰু ৰুচিৰ পৰা যজ্ঞ (বিষ্ণুৰ যজ্ঞেশ অৱতাৰ) আৰু দক্ষিণা জন্মে; এই মন্বন্তৰত যজ্ঞ ইন্দ্ৰ হয় আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকল তুষিত নামে পৰিচিত। তাৰ পাছত কৰ্দমৰ কন্যাসকলৰ বংশধাৰা আৰু দেবকুল্যা আদি পবিত্ৰ ধাৰাৰ সৈতে দিব্য সংযোগৰ কথা বৰ্ণিত হয়। বিদুৰৰ প্ৰশ্নত অত্রিৰ তপস্যাৰ ফলত ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱ একেলগে প্ৰকট হৈ নিজৰ একত্ব বুজাই সোম, দত্তাত্ৰেয় আৰু দুর্বাসা ৰূপে অংশ দান কৰে। অঙ্গিৰা, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, বসিষ্ঠ, ভৃগু আদি ঋষিবংশৰ উল্লেখো আছে। শেষত দক্ষ-প্ৰসূতি প্ৰসঙ্গত সতীৰ বিবাহ আৰু দক্ষৰ শিৱ-অপমান দেখুৱাই পৰৱৰ্তী ঘটনাৰ সেতু গঢ়া হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥
শ্ৰী মৈত্রেয় ক’লে—স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে তেওঁৰ পত্নী শতৰূপাৰ গৰ্ভত তিনিগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে; তেওঁলোক আকাৰূতি, দেবহূতি আৰু প্রসূতি নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 2
आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥
ৰাজা স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে পত্নী শতৰূপাৰ অনুমতিত, ভাতৃসকল থাকিলেও, পুত্ৰিকা-ধৰ্ম অনুসৰি আকাৰূতিক প্ৰজাপতি ৰুচিক দিলে—এই শর্তে যে তাইৰ গৰ্ভজাত পুত্ৰ মনুক পুত্ৰৰূপে উভতাই দিয়া হ’ব।
Verse 3
प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥
সেই ভগৱান প্ৰজাপতি ৰুচি, ব্ৰাহ্মণ-তেজে সমৃদ্ধ, পৰম সমাধিৰ দ্বাৰা আকাৰূতিৰ গৰ্ভত এক পুত্ৰ আৰু এক কন্যা—এনে যুগল—জন্ম দিলে।
Verse 4
यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥
আকূতিৰ দুটা সন্তানৰ ভিতৰত পুত্ৰজন সাক্ষাৎ বিষ্ণু—যজ্ঞ-স্বৰূপ ভগৱান আছিল; আৰু কন্যাজনী শ্ৰীলক্ষ্মীৰ অংশৰূপ ‘দক্ষিণা’, প্ৰভুৰ নিত্য সহচৰী।
Verse 5
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে অতি আনন্দে কন্যাৰ পুত্ৰ, দীপ্তিমান যজ্ঞক নিজৰ ঘৰলৈ আনিলে; আৰু জোঁৱাই ৰুচিয়ে দক্ষিণাক নিজৰ ওচৰতেই ৰাখিলে।
Verse 6
तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥
যজুষ কৰ্মৰ অধিপতি ভগৱান যজ্ঞে, যিজনী তেওঁক স্বামীৰূপে কামনা কৰিছিল সেই দক্ষিণাক বিবাহ কৰিলে; আৰু পত্নী তুষ্ট হ’লে তেঁও নিজেও প্ৰসন্ন হৈ তাইৰ গৰ্ভে বাৰোজন পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 7
तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥
যজ্ঞ আৰু দক্ষিণাৰ বাৰোজন পুত্ৰৰ নাম আছিল—তোষ, প্ৰতোষ, সন্তোষ, ভদ্ৰ, শান্তি, ইডস্পতি, ইধ্ম, কবি, বিভু, স্বহ্ন, সুদেৱ আৰু ৰোচন।
Verse 8
तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত এই পুত্ৰসকল ‘তুষিত’ নামৰ দেবগণ হৈ উঠিল। মৰীচি সপ্তঋষিৰ প্ৰধান হ’ল, আৰু যজ্ঞ দেবগণৰ অধিপতি—ইন্দ্ৰ—হ’ল।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ দুজন পুত্ৰ প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ অতি পৰাক্ৰমী ৰজা হৈছিল। সেই সময়ত তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ-প্ৰপৌত্ৰৰ বংশ ত্ৰিলোকজুৰি বিস্তৃত হৈছিল।
Verse 10
देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥
হে প্ৰিয় পুত্ৰ, স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে নিজৰ অতি প্ৰিয় কন্যা দেৱহূতিক কৰ্দম মুনিক অৰ্পণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কৰ কথা মই আগতেই কৈছোঁ, আৰু তুমি প্ৰায় সম্পূৰ্ণকৈ শুনিছা।
Verse 11
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ দক্ষক নিজৰ কন্যা প্ৰসূতিক প্ৰদান কৰিছিল। দক্ষৰ বংশধৰসকলৰ দ্বাৰা সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ ঘটিল আৰু তেওঁলোকৰ বংশ ত্ৰিলোকজুৰি ব্যাপ্ত হ’ল।
Verse 12
या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥
আগতে কোৱা কৰ্দম মুনিৰ নজনী কন্যা নজন ব্ৰহ্মর্ষিক পত্নী ৰূপে দিয়া হৈছিল। এতিয়া মই সেই নজনী কন্যাৰ সন্ততি-পরম্পৰা বৰ্ণনা কৰিম; মোৰ পৰা শুনা।
Verse 13
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥
কর্দম মুনিৰ কন্যা কলা, যি মৰীচিৰ পত্নী আছিল, দুজন সন্তান জন্ম দিলে—কাশ্যপ আৰু পূৰ্ণিমা। তেওঁলোকৰ বংশধৰসকলৰ দ্বাৰা জগত সৰ্বত্র পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 14
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥
হে বিদুৰ, কশ্যপ আৰু পূৰ্ণিমা—এই দুজন পুত্ৰৰ ভিতৰত পূৰ্ণিমাই বিরজ, বিশ্বগ আৰু দেবকুল্যা নামৰ তিনিটা সন্তান জন্ম দিলে। তাৰে ভিতৰত দেবকুল্যা আছিল শ্ৰীহৰিৰ পদপদ্ম ধোৱাঁ পবিত্ৰ জল, যি পাছত দেবলোকৰ গঙ্গা নদী হৈ পৰিল।
Verse 15
अत्रे: पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥
অত্ৰি মুনিৰ পত্নী অনসূয়াই তিনিজন অতি যশস্বী পুত্ৰ জন্ম দিলে—সোম, দত্তাত্ৰেয় আৰু দুর্বাসা। তেওঁলোক ক্ৰমে ব্রহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ অংশৰূপ; সোম ব্রহ্মাংশ, দত্তাত্ৰেয় বিষ্ণ্বংশ আৰু দুর্বাসা শিৱাংশ।
Verse 16
विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥
বিদুৰে ক’লে: হে গুৰুদেৱ, সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ কাৰণ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ—এই শ্ৰেষ্ঠ দেৱতাসকল অত্রি মুনিৰ পত্নীৰ পৰা সন্তানৰূপে কেনেকৈ জন্মিল? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।
Verse 17
मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: সৃষ্টিৰ বংশবৃদ্ধিৰ বাবে ব্ৰহ্মাদেৱে আদেশ দিয়া পাছত, ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ অত্রি মুনিয়ে অনসূয়াক বিবাহ কৰি পত্নীৰ সৈতে ঋক্ষ নামৰ পৰ্বতৰ উপত্যকাত গৈ কঠোৰ তপস্যাত স্থিত হ’ল।
Verse 18
तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्भिरुद्घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥
সেই পৰ্বত-উপত্যকাৰ কাননত পলাশ ফুলৰ গুচ্ছ আৰু অশোক গছৰে শোভিত বন আছিল। তাত নিৰ্বিন্ধ্যা নামৰ নদী বৈ আছিল, আৰু জলপ্ৰপাতৰ পৰা সৰি অহা পানীৰ মধুৰ শব্দ চাৰিওফালে গুঞ্জৰি আছিল। সেই দম্পতি সেই মনোৰম তীৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 19
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥
তাত মহর্ষি অত্রিয়ে প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা মন সংযম কৰি আসক্তি দমন কৰিলে; দ্বন্দ্বহীন হৈ কেৱল বায়ুক আহাৰ কৰি এক পায়ে থিয় হৈ শতবছৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 20
शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥
সেয়ে মনে চিন্তা কৰিলে—“মই যি জগদীশ্বৰক শৰণ লৈছোঁ, তেওঁ প্ৰসন্ন হৈ মোক নিজৰ সমান এজন পুত্ৰ দান কৰক।”
Verse 21
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥
অত্রি মুনি যেতিয়া এনে ঘোৰ তপস্যাত লীন আছিল, তেতিয়া প্ৰাণায়াম-ইন্ধনে জ্বলা অগ্নি তেওঁৰ মূৰ্ধাৰ পৰা নিৰ্গত হ’ল; ত্ৰিভুৱনৰ তিন প্ৰধান দেৱতাই তাক দেখিলে।
Verse 22
अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥
সেই সময়ত ত্ৰিলোকৰ সেই তিন দেৱতা অপ্সৰা, মুনি, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ আৰু নাগ আদি স্বৰ্গবাসীৰ সৈতে, তপস্যাৰে খ্যাত সেই মহর্ষিৰ আশ্ৰমলৈ আহিল।
Verse 23
तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
তেওঁলোক একেলগে প্ৰাদুৰ্ভূত হোৱাত মুনিৰ মন আনন্দে দীপ্ত হ’ল। তেওঁ এক পায়ে থিয় হৈয়েই দেৱশ্ৰেষ্ঠসকলক দেখিলে; দেখা মাত্র কষ্ট সত্ত্বেও এক পায়ে ভৰ দি তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 24
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত মুনিয়ে ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি, অৰ্হণাঞ্জলি ধৰি, বৃষভ, হাঁস আৰু গৰুড়বাহনত আসীন দেবতাসকলক উপাসনা কৰিলে।
Verse 25
कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥
তেওঁলোকৰ কৃপাময় দৃষ্টি আৰু হাঁহিমুখ দেখি অত্রি মুনি অতি প্ৰসন্ন হ’ল; দেহজ্যোতিয়ে চকু ঝলমল কৰাত তেওঁ কিছুক্ষণ চকু মুদিলে।
Verse 26
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
চিত্ত তেওঁলোকৰ প্ৰতি ঢাল খাই থাকিলেও মুনিয়ে ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি, হাত জোৰ কৰি, মধুৰ বাক্যে সৰ্বলোকগৰীয়স দেবতাসকলক স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 27
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
অত্রিয়ে ক’লে—হে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু গিৰীশ! সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ বাবে মায়াগুণে বিভক্ত হৈ যুগে যুগে আপোনালোকে তিন দেহ ধাৰণ কৰে। মই আপোনালোক সকলোকে প্ৰণাম কৰোঁ; কওক, মোৰ প্ৰাৰ্থনাই আপোনালোকৰ মাজৰ কোনজনক আহ্বান কৰিলে?
Verse 28
एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥
পুত্ৰলাভৰ বাবে মই কেৱল এজন পৰম ভগৱানকেই মনত স্থিৰ কৰিছিলোঁ; তেওঁ তো জীৱৰ মনৰো অগম্য, তথাপি আপোনালোক তিনিজন কেনেকৈ ইয়ালৈ আহিল? কৃপা কৰি কওক, মোৰ এই মহা বিস্ময় দূৰ কৰক।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—অত্ৰি মুনিৰ এনেকুৱা বাক্য শুনি সেই তিন দেৱশ্ৰেষ্ঠ হাঁহিলে আৰু কোমল-মধুৰ বাক্যৰে ঋষিক উত্তৰ দিলে।
Verse 30
देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥
দেৱসকলে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! তোমাৰ সৎ-সংকল্প সিদ্ধ; তুমি যেনেকৈ স্থিৰ কৰিছা তেনেকৈয়ে হ’ব, অন্যথা নহয়। যাক তুমি ধ্যান কৰিছিলা, আমি সেই এক স্বৰূপ; সেয়ে আমি সকলো তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ।
Verse 31
अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥
হে প্ৰিয়! আমাৰ অংশৰূপ তোমাৰ পুত্ৰসকল লোকবিখ্যাত হ’ব। তোমাৰ মঙ্গল হওক—তেওঁলোকে জগতজুৰি তোমাৰ যশ বিস্তাৰ কৰিব।
Verse 32
एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥
এইদৰে ইচ্ছিত বৰ দান কৰি, দম্পতীয়ে চাই থাকোঁতেই সেই তিন সুৰেশ্বৰ (ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ) তাতৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ’ল; দম্পতীয়ে তেওঁলোকক যথোচিত সন্মান জনাইছিল।
Verse 33
सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ অংশৰ পৰা সোম (চন্দ্ৰদেৱ) জন্মিল; বিষ্ণুৰ অংশৰ পৰা যোগবিদ্ দত্তাত্ৰেয় প্ৰকাশ পালে; আৰু শংকৰৰ অংশৰ পৰা দুর্বাসা জন্মিল। এতিয়া অঙ্গিৰাৰ বহু সন্তানৰ কথা মোৰ পৰা শুনা।
Verse 34
श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥
অঙ্গিৰাৰ পত্নী শ্ৰদ্ধাই চাৰিগৰাকী কন্যাৰ জন্ম দিলে—সিনীৱালী, কুহূ, ৰাকা আৰু চতুৰ্থী অনুমতি।
Verse 35
तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥
সেই চাৰিগৰাকী কন্যাৰ উপৰিও তেওঁৰ আৰু দুজন পুত্ৰ জন্মিল; স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰত তেওঁলোক খ্যাত—উতথ্য আৰু ব্ৰহ্মনিষ্ঠ বৃহস্পতি।
Verse 36
पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥
পুলস্ত্যই পত্নী হৱিৰ্ভূৰ গৰ্ভত অগস্ত্য নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে; তেওঁ পৰজন্মত দহ্ৰাগ্নি হ’ল। তদুপৰি পুলস্ত্যৰ আৰু এজন মহাতপস্বী পুত্ৰ জন্মিল—বিশ্ৰবা।
Verse 37
तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥
বিশ্ৰবাৰ দুজনী পত্নী আছিল। ইডভিডাৰ পৰা যক্ষাধিপতি দেৱ কুবেৰ জন্মিল; আৰু অন্য পত্নীৰ পৰা ৰাৱণ, কুম্ভকৰ্ণ আৰু বিভীষণ জন্মিল।
Verse 38
पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥
পুলহ ঋষিৰ পত্নী গতি তিনিজন সৎপুত্ৰ জন্ম দিলে—কৰ্মশ্ৰেষ্ঠ, বৰীয়ান আৰু সহিষ্ণু; তেওঁলোক সকলেই মহামতি মহর্ষি আছিল।
Verse 39
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥
ক্ৰতুৰ পত্নী ক্ৰিয়া ভালখিল্য নামে ষাঠি হাজাৰ মহর্ষিক জন্ম দিলে। তেওঁলোক সকলেই ব্ৰহ্মজ্ঞানত উন্নত আৰু সেই তেজে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 40
ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥
হে পৰন্তপ! বশিষ্ঠে তেওঁৰ পত্নী ঊৰ্জা (অৰুন্ধতী)ৰ গৰ্ভত চিত্ৰকেতু-প্ৰধান সাতজন নিৰ্মল ব্ৰহ্মর্ষি পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 41
चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥
সেই সাত ঋষিৰ নাম—চিত্ৰকেতু, সুৰোচি, বিরজা, মিত্ৰ, উল্বণ, বসুভৃদ্যান আৰু দ্যুমান। বশিষ্ঠৰ অন্য পত্নীৰ পৰাো আন সক্ষম পুত্ৰ জন্মিছিল।
Verse 42
चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥
অথৰ্বা ঋষিৰ পত্নী চিত্তিয়ে ধৃতব্ৰত নামে পুত্ৰ লাভ কৰিলে; তেওঁ দধ্যঞ্চ (অশ্বশিৰা) নামে খ্যাত। এতিয়া মোৰ পৰা ভৃগুবংশ শুনা।
Verse 43
भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥
মহাভাগ ভৃগুৱে খ্যাতি পত্নীৰ গৰ্ভত ধাতা আৰু বিধাতা নামে দুজন পুত্ৰ আৰু শ্ৰী নামে এগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে, যি ভগৱানৰ প্ৰতি পৰম ভক্তিময়ী আছিল।
Verse 44
आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥
ঋষি মেরুৰ দুগৰাকী কন্যা—আয়তি আৰু নিয়তি—আছিল। তেওঁ সিহঁতক ধাতা আৰু বিধাতাক দান কৰিলে। সিহঁতৰ পৰা মৃকণ্ড আৰু প্ৰাণ নামে দুজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 45
मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥
মৃকণ্ডৰ পৰা মাৰ্কণ্ডেয় মুনি জন্মিল, আৰু প্ৰাণৰ পৰা বেদশিৰা মুনি। বেদশিৰাৰ পুত্ৰ ভগবান উশনা (শুক্ৰাচাৰ্য) ‘কবি’ আৰু ভাৰ্গৱ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 46
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
হে ক্ষত্ত (বিদুৰ), এই মুনিসকলে নিজৰ নিজৰ সৃষ্টিসন্তানৰ দ্বাৰা লোকসমূহ বৃদ্ধি কৰিলে। কৰ্দমৰ কন্যাসকলৰ বংশধাৰা এইদৰে তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 47
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
যি শ্ৰদ্ধাৰে এই বংশবৰ্ণনা শুনে, তাৰ পাপ তৎক্ষণাৎ নাশ হয়। মনুৰ কন্যা প্ৰসূতিক ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ দক্ষে পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 48
तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥
প্ৰসূতিৰ গৰ্ভত দক্ষে পদ্মনয়না ষোলগৰাকী অতি সুন্দৰ কন্যা জন্ম দিলে। তাৰে তেৰগৰাকীক ধৰ্মক আৰু এগৰাকীক অগ্নিক বিবাহত দিলে।
Verse 49
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
অৱশিষ্ট দুজনী কন্যাৰ এজনীক পিতৃলোকলৈ দান কৰা হ’ল; তেওঁ তাত সৌহাৰ্দ্যে বাস কৰে। আনজনীক ভৱচ্ছিদ্, পাপবন্ধন-হৰ শ্ৰীশিৱক অৰ্পণ কৰা হ’ল। ধৰ্মলৈ দত্ত দক্ষৰ তেৰজনী কন্যা—শ্ৰদ্ধা, মৈত্ৰী, দয়া, শান্তি, তুষ্টি, পুষ্টি, ক্ৰিয়া, উন্নতি, বুদ্ধি, মেধা, তিতিক্ষা, হ্ৰী আৰু মূর্তি।
Verse 50
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
শ্ৰদ্ধাৰ পৰা শুভ, মৈত্ৰীৰ পৰা প্ৰসাদ, আৰু দয়াৰ পৰা অভয় জন্ম ল’লে। এইদৰে ধৰ্ম-পত্নীসকলৰ গুণস্বৰূপ পুত্ৰসকল লোকহিতৰ বাবে প্ৰকাশ পালে।
Verse 51
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
শান্তিৰ পৰা সুখ, তুষ্টিৰ পৰা মুদ, পুষ্টিৰ পৰা স্ময়; ক্ৰিয়াৰ পৰা যোগ, উন্নতিৰ পৰা দৰ্প, আৰু বুদ্ধিৰ পৰা অৰ্থ জন্ম ল’লে। তেওঁলোকে ধৰ্মমাৰ্গ উজ্জ্বল কৰিলে।
Verse 52
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
মেধাৰ পৰা স্মৃতি, তিতিক্ষাৰ পৰা ক্ষেম, আৰু হ্ৰীৰ পৰা প্ৰশ্ৰয় জন্ম ল’লে। সকলো সৎগুণৰ নিধি মূর্তিয়ে সাক্ষাৎ পৰম ভগৱান শ্ৰী নৰ-নাৰায়ণ ঋষিদ্বয়ক জন্ম দিলে।
Verse 53
ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥
নৰ-নাৰায়ণৰ আবিৰ্ভাৱৰ সময়ত সমগ্ৰ জগত পৰমানন্দে ভৰি উঠিল। সকলোৰে মন শান্ত হ’ল; দিশা, বতাহ, নদী আৰু পৰ্বতো প্ৰসন্ন আৰু মনোৰম হৈ উঠিল।
Verse 54
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
দিব্যলোকত তূৰ্যবাদ্য ধ্বনিত হ’ল আৰু আকাশৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি পৰিল। তুষ্ট মুনিসকলে বৈদিক স্তৱ পাঠ কৰিলে, গন্ধৰ্ব- কিন্নৰসকলে গীত গালে, অপ্সৰাসকলে নৃত্য কৰিলে—নৰ-নাৰায়ণৰ আবিৰ্ভাৱত সৰ্বত্ৰ পৰম মঙ্গললক্ষণ প্ৰকাশ পালে।
Verse 55
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
সেই সময়তে দিৱ্য নাৰীসকলে নৃত্য কৰিলে আৰু পৰম মঙ্গল বিস্তাৰিত হ’ল। ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱগণো নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ স্তৱসহ উপস্থিত হৈ ভগৱানক উপাসনা কৰিলে।
Verse 56
देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥
দেৱতাসকলে ক’লে—পৰম পুৰুষক আমাৰ নমস্কাৰ। যিজনে নিজৰ মায়াশক্তিৰে এই জগত ৰচনা কৰি, আকাশত বায়ু-মেঘ যেন থাকে তেনেদৰে, তাক নিজৰ ভিতৰতে স্থিত ৰাখিছে। সেই ভগৱানেই আজি ধৰ্মৰ গৃহত ঋষিমূৰ্তি নৰ-নাৰায়ণ ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হৈছে।
Verse 57
सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥
যাঁৰ তত্ত্ব প্ৰমাণিত বৈদিক সাহিত্যৰে বুজা যায়, সেই পৰমেশ্বৰ সত্ত্বগুণে সৃষ্টিৰ বিপৰ্যয় শমাই শান্তি-সমৃদ্ধি দান কৰে। তেওঁ যেন অপাৰ কৰুণাৰে ভৰা দৃষ্টিৰে আমাৰ দেৱগণক অনুগ্ৰহ কৰে; তেওঁৰ কৃপাদৃষ্টি লক্ষ্মীৰ নিবাস নিৰ্মল পদ্মৰ সৌন্দৰ্যকো অতিক্ৰম কৰে।
Verse 58
एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ, এইদৰে দেৱগণে প্ৰাৰ্থনা-স্তৱেৰে নৰ-নাৰায়ণ ৰূপে প্ৰকাশিত ভগৱানক পূজা কৰিলে। ভগৱানে কৃপাদৃষ্টিৰে তেওঁলোকক চাই, পূজিত হৈ গন্ধমাদন পৰ্বতৰ ফালে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 59
ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥
এই দুয়ো ভগৱান হৰিৰ অংশ অৱতাৰ; পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ যদুবংশত শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু কুৰুবংশত অৰ্জুন ৰূপে প্ৰকট হ’ল।
Verse 60
स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥
স্বাহাৰ অধিষ্ঠাতা অগ্নিদেৱে পত্নী স্বাহাৰ গৰ্ভে পাবক, পবমান আৰু শুচি নামৰ তিন পুত্ৰ জন্ম দিলে; তেওঁলোকে যজ্ঞাগ্নিত অৰ্পিত হৱি ভক্ষণ কৰে।
Verse 61
तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥
সেই তিনজনৰ পৰা পুনৰ পঁয়তাল্লিশজন অগ্নিদেৱ উৎপন্ন হ’ল; পিতা আৰু পিতামহসহ মুঠ অগ্নিদেৱ ঊনপঞ্চাশ।
Verse 62
वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥
বৈতানিক বৈদিক কৰ্মত ব্ৰহ্মবাদী ব্ৰাহ্মণসকলে যজ্ঞত যি যি নামৰে আগ্নেয় ইষ্টি নিৰূপণ কৰে, সেই নামধাৰীসকলেই এই ঊনপঞ্চাশ অগ্নিদেৱ।
Verse 63
अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥
অগ্নিষ্বাত্ত, বৰ্হিষদ, সৌম্য আৰু আজ্যপ—এয়াই পিতৃগণ। তেওঁলোক সাগ্নিক বা নিৰগ্নিক। এই সকলো পিতৃৰ পত্নী দাক্ষায়ণী স্বধা।
Verse 64
तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥
পিতৃদেৱতালৈ অৰ্পিতা স্বধাই বয়ুনা আৰু ধাৰিণী নামৰ দুগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে। দুয়োগৰাকী ব্রহ্মবাদিনী আৰু জ্ঞান-বিদ্যাৰ তত্ত্বত পাৰদৰ্শী আছিল।
Verse 65
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥
ষোড়শী কন্যা সতী ভগৱান শিৱৰ পত্নী আছিল আৰু স্বামীৰ সেৱাত অনুব্ৰতা আছিল। তথাপি গুণ-শীলত নিজৰ সদৃশ পুত্ৰ তেওঁ লাভ নকৰিলে।
Verse 66
पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥
নিজ পিতা দক্ষে নিৰ্দোষ ভগৱান শিৱক ক্ৰোধে নিন্দা কৰাত, সতীয়ে পক্ব বয়স পোৱাৰ আগতেই যোগশক্তিৰে দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Yajña is directly identified as an avatāra of the Supreme Lord and specifically linked to Viṣṇu because yajña (sacrifice) is meant for Viṣṇu as the ultimate enjoyer and inner ruler of ritual. His role as Indra in Svāyambhuva Manu’s time shows that even the demigods’ administration is empowered through the Lord’s sacrificial principle.
The text presents them as the same Supreme reality approached through governance-functions of creation, maintenance, and dissolution, correlated with the guṇas. Atri meditated on the Supreme Lord for a son like Him; the three deities respond by affirming unity of the object of meditation while granting sons as partial manifestations of their potencies—Soma, Dattātreya, and Durvāsā.
Devakulyā is described as the water that washed the Lord’s lotus feet and later becomes the heavenly Gaṅgā. The point is theological: sacred geography is not accidental but arises from contact with the divine, and the Bhāgavatam embeds cosmology (rivers, realms) within devotional causality.
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi are identified as the Supreme Lord appearing in Dharma’s household through Mūrti. Their advent signals that dharma and tapas are ultimately fulfilled by the Lord’s descent, and it provides a template for ideal ascetic kingship and devotion; the text also links them typologically to Kṛṣṇa and Arjuna.
By noting Satī as Dakṣa’s daughter and Śiva’s wife, and explicitly stating Dakṣa’s habitual rebuking of faultless Śiva, the chapter plants the moral cause of the impending rupture. Satī’s inability to produce a child and her eventual self-abandonment are presented as consequences of Dakṣa’s offense, preparing the reader for the larger sacrificial controversy that follows.