Adhyaya 22
Bali Mahārāja’s Surrender, Prahlāda’s Praise, and the Lord’s Mercy (Sutala and Future Indrahood)
বামন-যজ্ঞত তিনিখন পদ দান কৰাৰ পাছত বৰুণৰ পাশেৰে বাঁধা বালিৰ কাহিনী এই অধ্যায়ত বাহ্য সংঘৰ্ষৰ পৰা অন্তৰৰ স্থিৰ সিদ্ধান্তলৈ ঘূৰে। ‘ঠগা’ যেন লাগিলেও বালি দান-ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ অটল থাকে আৰু প্ৰভুক অনুৰোধ কৰে—তৃতীয় পদ মোৰ মূৰত ৰাখক; ধনহানি, নৰক বা দণ্ডতকৈ তাৰ বাবে অপকীৰ্তিৰ ভয় বেছি। প্ৰভুৰ শাসনক সি অসুৰহিতৰ গোপন অনুগ্ৰহ বুলি বুজে আৰু নিৰ্যাতনৰ মাজতো প্ৰহ্লাদৰ শৰণাগতি স্মৰণ কৰে। ভগৱৎসেৱাত বাধা দিয়া দেহ-পরিয়াল-আসক্তি নিৰৰ্থক বুলি বেদনাৰে ক’বলৈ ক’বলৈ প্ৰহ্লাদ আহি ভগৱানক পূজা কৰে আৰু কয়—ঐশ্বৰ্য দিয়া আৰু কেঢ়ি লোৱা, দুয়োটাই সুন্দৰ যদি তাতে জ্ঞান জাগে। বিন্ধ্যাৱলী মিছা স্বত্ববোধৰ নিন্দা কৰে, ব্ৰহ্মাই বালিৰ মুক্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। ভগৱানে ভক্তিৰ মূল নীতি প্ৰকাশ কৰে—অহংকাৰীৰ ওপৰত বিশেষ কৃপা কৰি মই তাৰ সম্পদ হৰণ কৰোঁ; পৰাজয় আৰু শাপৰ মাজতো সত্যনিষ্ঠ বালিক প্ৰশংসা কৰে। বিশ্বকৰ্মা-নির্মিত আৰু স্বয়ং ৰক্ষিত সুতল লোক বালিক দান কৰি, সাৱৰ্ণি মন্বন্তৰত ভৱিষ্যৎ ইন্দ্ৰত্বৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু নিজে চিৰৰক্ষক হৈ থাকিব বুলি আশ্বাস দিয়ে। এইদৰে যজ্ঞদৃশ্য অতিক্ৰম কৰি সুতলত বালিৰ স্থিৰ ৰাজত্ব আৰু বিশ্বব্যৱস্থাৰ পুনঃস্থাপন প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुर: । भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वच: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন, ভগৱানে বাহ্যত বলি মহাৰাজৰ প্ৰতি দুষ্টুমি যেনে আচৰণ কৰিলেও বলি অটল আছিল। নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা অপূৰ্ণ বুলি ভাবি তেওঁ নিৰ্ভীক বাক্য ক’লে।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच यद्युत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते । करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥ २ ॥
বলি মহাৰাজে ক’লে—হে উত্তমশ্লোক, দেৱতাসকলৰ সৰ্বাধিক পূজ্য প্ৰভু, যদি আপুনি ভাবে মোৰ প্ৰতিজ্ঞা মিছা হৈছে, তেন্তে মই তাক নিশ্চয় সত্য কৰিম। মোৰ প্ৰতিজ্ঞা যেন প্ৰবঞ্চনা নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি আপোনাৰ তৃতীয় পদচিহ্ন মোৰ মস্তকত ৰাখক।
Verse 3
बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद् व्यसनाद् दुरत्ययात् । नैवार्थकृच्छ्राद् भवतो विनिग्रहा- दसाधुवादाद् भृशमुद्विजे यथा ॥ ३ ॥
নরকত পৰি যোৱা, পদচ্যুত হোৱা, বৰুণৰ পাশে বাঁধা, দুৰতিক্ৰম্য বিপদ, দাৰিদ্ৰ্যৰ কষ্ট বা আপোনাৰ দণ্ড—এইবোৰক মই তেনেকৈ ভয় নকৰোঁ; যিমান ভয় কৰোঁ অপবাদ আৰু অপকীৰ্তিক।
Verse 4
पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् । यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि ॥ ४ ॥
মানুহৰ বাবে মই সেই দণ্ডকেই সৰ্বাধিক শ্লাঘনীয় মানো, যি সৰ্বাধিক পূজ্য প্ৰভুৱে প্ৰদান কৰে। মাতা-পিতা, ভ্ৰাতা বা বন্ধু হিতৈষী হৈও অধীনক এনেদৰে দণ্ড নিদিয়ে; কিন্তু আপোনাৰ দণ্ডক মই পৰম মহিমাময় বুলি গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 5
त्वं नूनमसुराणां न: परोक्ष: परमो गुरु: । यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत् ॥ ५ ॥
আপুনি নিশ্চয়েই আমাৰ অসুৰসকলৰ পৰোক্ষ পৰম গুৰু আৰু পৰম হিতৈষী। আমি নানা মদত অন্ধ হৈ থাকোঁ; আমাক দমন কৰি পতিত কৰিয়েই আপুনি সঠিক পথ দেখাৰ দৃষ্টি দান কৰে।
Verse 6
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥
যাঁৰ প্ৰতি নিৰন্তৰ বৈৰ-বন্ধনে থাকিলেও বহু অসুৰে একান্ত-যোগীৰ দৰে সিদ্ধি লাভ কৰিলে, হে প্ৰভু! আপুনি একে কৰ্মতে বহু উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে। সেয়ে আপুনি মোক নানা ধৰণে দণ্ড দিলেও, বৰুণ-পাশে বাঁধ খাই মই লজ্জিত নহয়, ব্যথিতো নহয়।
Verse 7
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥
যাঁৰ প্ৰতি বৈৰ ৰাখিলেও দৈত্যসকলে সিদ্ধি লাভ কৰে, সেই প্ৰভু একে কৰ্মতে বহু উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে। সেয়ে আপোনাৰ বহুকৰ্মৰূপ দণ্ডে নিয়ন্ত্রিত হৈও, বৰুণ-পাশে বাঁধ খোৱা মই ন লজ্জিত, ন ব্যথিত।
Verse 8
पितामहो मे भवदीयसम्मत: प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवाद: । भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परम: स्वपित्रा ॥ ८ ॥
মোৰ পিতামহ প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ আপোনাৰ ভক্তসকলৰ দ্বাৰা সৰ্বসন্মতভাৱে মান্য আৰু সাধু-খ্যাতিত প্ৰসিদ্ধ। আপোনাৰ বিপক্ষী তেওঁৰ পিতা হিৰণ্যকশিপুৱে নানা বিচিত্ৰ নিৰ্যাতন দিলেও, তেওঁ পৰম স্থিৰভক্তিৰে আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় এৰি নাছিল।
Verse 9
किमात्मनानेन जहाति योऽन्तत: किं रिक्थहारै: स्वजनाख्यदस्युभि: । किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहै: किमिहायुषो व्यय: ॥ ९ ॥
যি দেহে শেষত নিজৰ অধিকাৰীক এৰি যায়, তাৰ কি উপযোগ? আৰু ‘স্বজন’ নামে যিসকল দস্যুৰ দৰে প্ৰভু-সেৱাৰ উপযোগী ধন কেঢ়ি লয়, তেওঁলোকৰ কি লাভ? সংসাৰ বঢ়োৱা কাৰণ হোৱা পত্নীৰ কি উপযোগ? গৃহ-পরিয়াল আদিত আসক্তিয়ে মর্ত্যৰ মূল্যবান আয়ুষ-শক্তিকেই মাথোঁ অপচয় কৰে।
Verse 10
इत्थं स निश्चित्य पितामहो महा- नगाधबोधो भवत: पादपद्मम् । ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद् भीत: स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम ॥ १० ॥
এনেদৰে নিশ্চিত কৰি, অগাধ বোধসম্পন্ন মোৰ পিতামহ মহাপুৰুষে নিশ্চয়কৈ আপোনাৰ পদপদ্মত দৃঢ় আশ্ৰয় ল’লে। হে সত্তম! এই জগতৰ সাধাৰণ লোকৰ পৰাও তেওঁ ভয় পাইছিল, কিয়নো আপোনাৰ দ্বাৰা নিজৰ পক্ষৰ বিনাশ দেখা পাইছিল; সেয়ে অকুতভয় আশ্ৰয় ৰূপে আপোনাৰ চৰণতেই শৰণ গ’ল।
Verse 11
अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीत: प्रसभं त्याजितश्री: । इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते ॥ ११ ॥
হে আত্মৰিপু! দেৱবশত মই জোৰকৈ আপোনাৰ পদপদ্মৰ ওচৰলৈ অনা হ’লোঁ আৰু মোৰ সকলো শ্ৰী-সমৃদ্ধি হৰণ হ’ল। ক্ষণস্থায়ী ঐশ্বৰ্যৰ মায়াত মোহিত লোকসকলে, প্ৰতি মুহূৰ্তে মৃত্যুৰ সন্নিকটে থাকিও, জীৱন অনিত্য বুলি নুবুজে।
Verse 12
श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्लादो भगवत्प्रिय: । आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थित: ॥ १२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! বলি মহাৰাজে এইদৰে নিজৰ সৌভাগ্য বৰ্ণনা কৰি থাকোঁতে, ভগৱানৰ অতি প্ৰিয় ভক্ত প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ তাত প্ৰকট হ’ল—যেন ৰাতিৰ আকাশত চন্দ্ৰ উদয় হ’ল।
Verse 13
तमिन्द्रसेन: स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् । प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत ॥ १३ ॥
তেতিয়া ইন্দ্ৰসেন বলিয়ে নিজৰ পিতামহ প্ৰহ্লাদ মহাৰাজক দেখিলে—শ্ৰীৰে দীপ্ত, পদ্মদল সদৃশ নয়নযুক্ত। তেখেতৰ উচ্চ, সুন্দৰ দেহ পীতাম্বৰধাৰী; শ্যাম কান্তি যেন অঞ্জন, দীঘল বাহু, আৰু সকলোৰে প্ৰিয় ও মনোহৰ।
Verse 14
तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रित: समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् । ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचन: सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह ॥ १४ ॥
বৰুণ-পাশে বাঁধা থাকাৰ বাবে বলি মহাৰাজে আগৰ দৰে প্ৰহ্লাদ মহাৰাজক যথোচিত সন্মান দিব নোৱাৰিলে। তেওঁ কেৱল মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে; অশ্ৰুভৰা চকু কঁপিছিল, আৰু লজ্জাত মুখ তললৈ নামিল।
Verse 15
स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् । उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लव: ॥ १५ ॥
তাত সুনন্দ আদি পাৰ্ষদসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত আৰু পূজিত হৈ আসীন, হাস্যমুখ হৰি ভগৱানক দেখি মহামনা প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ আনন্দাশ্ৰুত বিহ্বল হ’ল। তেওঁ ওচৰলৈ গৈ ভূমিত লুটি পৰি শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 16
श्रीप्रह्लाद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् । मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ॥ १६ ॥
শ্ৰীপ্ৰহ্লাদ ক’লে—হে প্ৰভু! আপুনিয়েই বলিক ইন্দ্ৰপদৰ মহা ঐশ্বৰ্য দিছিল, আৰু আজি আপুনিয়েই সেয়া হৰণ কৰিলে। মোৰ দৃষ্টিত দুয়োটাই সমান শোভন। কাৰণ সেই শ্ৰী তাক মোহৰ অন্ধকাৰত পেলাই দিছিল; সেয়ে ঐশ্বৰ্য আঁতৰাই আপুনি তাৰ ওপৰত মহান অনুগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 17
यया हि विद्वानपि मुह्यते यत- स्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा । तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे ॥ १७ ॥
যি ভৌতিক ঐশ্বৰ্যই বিদ্বান আৰু সংযমীকো মোহিত কৰি আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ লক্ষ্য পাহৰাই দিয়ে, তাৰ গতি যথাৰ্থকৈ কোনে বুজিব? সেয়ে জগতৰ ঈশ্বৰ, সকলো লোকৰ সাক্ষী শ্ৰীনারায়ণক মই নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जले: । हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम् ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰজা পৰীক্ষিত! প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ হাত জোৰি কাষতে থিয় হৈ শুনি আছিল; তেতিয়া হিৰণ্যগৰ্ভ ভগৱান ব্ৰহ্মাই মধুসূদন পৰমপুৰুষক সম্বোধন কৰি কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 19
बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला । प्राञ्जलि: प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्मुखी नृप ॥ १९ ॥
হে নৃপ! স্বামীক বান্ধা দেখি সেই সতী পত্নী ভয়ত বিহ্বল হ’ল। তেওঁ হাত জোৰি উপেন্দ্ৰ বামনদেৱক প্ৰণাম কৰি, মুখ নত কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 20
श्रीविन्ध्यावलिरुवाच क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्यु: । कर्तु: प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादा: ॥ २० ॥
শ্ৰীমতী বিন্ধ্যাৱলী ক’লে—হে প্ৰভু! আপোনাৰ নিজ লীলাৰ আনন্দৰ বাবে আপুনিয়েই এই ত্ৰিজগত সৃষ্টি কৰিছে; কিন্তু কুবুদ্ধি লোক তাত স্বামিত্ব দাবী কৰে। লাজ ত্যাগ কৰা নাস্তিকসকলে মিছা কৰ্তৃত্ব আৰোপ কৰি ‘আমি দান দিওঁ, ভোগ কৰোঁ’ বুলি অহংকাৰ কৰে। আপুনি স্বতন্ত্ৰ স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা আৰু সংহাৰকৰ্তা; তেন্তে সিহঁতে আপোনাৰ কি উপকাৰ কৰিব পাৰে?
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥ २१ ॥
শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ভূতভাবন, হে ভূতেশ, হে দেবদেব, হে জগন্ময় ভগৱান! আপুনি ইয়াৰ সৰ্বস্ব হৰণ কৰিছে; ই যথেষ্ট দণ্ড। এতিয়া ইয়াক মুক্ত কৰক; ই অধিক নিগ্ৰহৰ যোগ্য নহয়।
Verse 22
कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोका: कर्मार्जिताश्च ये । निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया ॥ २२ ॥
ইয়াই আপোনাক সমগ্ৰ পৃথিৱী, কৰ্মফলে অৰ্জিত লোকসমূহ আৰু নিজৰ সৰ্বস্ব নিবেদন কৰিছে; অবিচল বুদ্ধিৰে নিজৰ দেহো সমৰ্পণ কৰিছে।
Verse 23
यत्पादयोरशठधी: सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वानविक्लवमना: कथमार्तिमृच्छेत् ॥ २३ ॥
যি নিষ্কপট বুদ্ধিৰে আপোনাৰ পদপদ্মত জল, দূৰ্বাৰ অংকুৰ বা কুঁড়ি মাত্ৰো অৰ্পণ কৰি সত্য ভক্তিৰে পূজা কৰে, সি উত্তম গতি লাভ কৰে। এই বলি মহাৰাজে ত্ৰিলোকীৰ সৰ্বস্ব নিছল মনে দান কৰিছে; তেন্তে সি কেনেকৈ বন্দিত্বৰ দুখ পাব?
Verse 24
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । यन्मद: पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥ २४ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্ৰহ্মন! যাক মই বিশেষ অনুগ্ৰহ কৰোঁ, তাৰ ঐশ্বৰ্য মই প্ৰথমে আঁতৰাই দিওঁ; কিয়নো ঐশ্বৰ্য-মদত মূঢ় মানুহ গৰ্বিত হৈ ত্ৰিলোকক আৰু মোকো অৱমাননা কৰে।
Verse 25
यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभि: । नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत् ॥ २५ ॥
জীৱাত্মা নিজৰ কৰ্মৰ ফলত নানান যোনিত পুনঃপুনঃ সংসাৰচক্ৰত ঘূৰি পৰাধীন হৈ থাকে; কেতিয়াবা সৌভাগ্যবশত মানুহ জন্ম লাভ কৰে। এই মানুহ জন্ম অতি দুৰ্লভ।
Verse 26
जन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभि: । यद्यस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रह: ॥ २६ ॥
যদি কোনো মানুহ উচ্চ কুলত জন্মে, উৎকৃষ্ট কৰ্ম কৰে, যৌৱন, ৰূপ, বিদ্যা আৰু ধন-ঐশ্বৰ্যত সমৃদ্ধ হৈও নিজৰ ঐশ্বৰ্যত অহংকাৰ নকৰে, তেন্তে বুজিব লাগিব যে তাৰ ওপৰত ভগৱানৰ বিশেষ অনুগ্ৰহ আছে।
Verse 27
मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्तत: । सर्वश्रेय:प्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्पर: ॥ २७ ॥
উচ্চ কুলত জন্ম আদি ঐশ্বৰ্য মিছা মান-অহংকাৰৰ কাৰণ হৈ ভক্তিৰ উন্নতিত বাধা হ’লেও, পৰমেশ্বৰৰ শুদ্ধ ভক্তক সেয়া কেতিয়াও বিচলিত নকৰে।
Verse 28
एष दानवदैत्यानामग्रणी: कीर्तिवर्धन: । अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति ॥ २८ ॥
এই বালি মহাৰাজ দানৱ-দৈত্যসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য আৰু কীৰ্তিবৰ্ধক; সকলো ভৌতিক ঐশ্বৰ্য হেৰালেও তেওঁ অজেয় মায়াক জয় কৰি ভক্তিত স্থিৰ হৈ মোহিত নহয়।
Verse 29
क्षीणरिक्थश्च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥
ধন হেৰাই, স্থানচ্যুত হৈ, শত্রুৰ হাতত পৰাজিত আৰু বন্দী, আত্মীয়সকলৰ তিৰস্কাৰ আৰু পৰিত্যাগে ক্লিষ্ট, যাতনা ভোগ কৰি, আৰু গুৰুৰ ভর্ত্সনা-শাপে পৰিও—সুব্ৰতী বালি মহাৰাজে সত্য ত্যাগ নকৰিলে। মই ছল কৰি ধৰ্মৰ কথা ক’লেও, সত্যবাক্ তেওঁ ধৰ্ম নাছাড়ে।
Verse 30
क्षीणरिक्थश्च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥
ধন হেৰাই, স্থানচ্যুত হৈ, শত্রুৰ হাতত পৰাজিত আৰু বন্দী, আত্মীয়সকলৰ তিৰস্কাৰ আৰু পৰিত্যাগে ক্লিষ্ট, যাতনা ভোগ কৰি, আৰু গুৰুৰ ভর্ত্সনা-শাপে পৰিও—সুব্ৰতী বালি মহাৰাজে সত্য ত্যাগ নকৰিলে। মই ছল কৰি ধৰ্মৰ কথা ক’লেও, সত্যবাক্ তেওঁ ধৰ্ম নাছাড়ে।
Verse 31
एष मे प्रापित: स्थानं दुष्प्रापममरैरपि । सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रय: ॥ ३१ ॥
ভগৱানে ক’লে—তাৰ মহান সহিষ্ণুতাৰ বাবে মই তাক দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য এক স্থান দিছোঁ। সাৱৰ্ণি মন্বন্তৰত সি মোৰ আশ্ৰয়ত স্বৰ্গৰ ইন্দ্ৰ হ’ব।
Verse 32
तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् । यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभव: । नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया ॥ ३२ ॥
বলি মহাৰাজে স্বৰ্গৰাজ্যৰ পদ লাভ নকৰালৈকে, মোৰ আজ্ঞাৰে বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মাণ কৰা সুতল লোকত বাস কৰক। মোৰ বিশেষ ৰক্ষাত তাত মানসিক-শাৰীৰিক দুখ, ক্লান্তি, তন্দ্ৰা, পৰাজয় আৰু অন্য উপসৰ্গ নঘটে।
Verse 33
इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते । सुतलं स्वर्गिभि: प्रार्थ्यं ज्ञातिभि: परिवारित: ॥ ३३ ॥
হে ইন্দ্ৰসেন বলি মহাৰাজ, এতিয়া যোৱা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। দেৱতাসকলেও কামনা কৰা সুতল লোকত আত্মীয়-মিত্ৰেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ শান্তিতে বাস কৰা।
Verse 34
न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशा: किमुतापरे । त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति ॥ ३४ ॥
সুতল লোকত তোমাক লোকপালসকলেও, সাধাৰণ লোকৰ কথা ক’তেই নালাগে, পৰাভূত কৰিব নোৱাৰিব। আৰু যি দৈত্য তোমাৰ শাসন উলংঘন কৰিব, মোৰ সুদৰ্শন চক্ৰে তাক সংহাৰ কৰিব।
Verse 35
रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् । सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान् ॥ ३५ ॥
হে বীৰ, মই তোমাক—তোমাৰ অনুচৰ আৰু সকলো পৰিচ্ছদসহ—সৰ্বদিশে ৰক্ষা কৰিম। মই তাত সদা সন্নিহিত থাকিম, আৰু তুমি সদায় মোক দৰ্শন কৰিবা।
Verse 36
तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात्ते भाव आसुर: । दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्य: कुण्ठो विनङ्क्ष्यति ॥ ३६ ॥
সেখানে তুমি মোৰ পৰম প্ৰভাৱ দেখিবা; দানৱ‑দৈত্যৰ সঙ্গৰ পৰা জন্ম লোৱা তোমাৰ আসুৰ ভাব আৰু ভৌতিক চিন্তা‑উদ্বেগ তৎক্ষণাৎ নাশ হ’ব।
Frequently Asked Questions
Bali sees dāna as a sacred vrata that must be completed without duplicity. Since the Lord has already covered all worlds with two steps, Bali offers his own body as the remaining ‘space,’ requesting the third step on his head. This expresses śaraṇāgati and satya: preserving one’s word to Bhagavān is valued above life, wealth, or social standing.
The Lord explains that material opulence often produces pride, dullness, and defiance even toward divine authority. Therefore, He shows ‘special favor’ by removing possessions to dismantle false prestige and restore humility, making the heart fit for bhakti. Prahlāda echoes this: both granting and withdrawing opulence are beautiful when they rescue the soul from ignorance.
Prahlāda, Vindhyāvalī, and Brahmā each speak in Bali’s favor. Vindhyāvalī attacks the illusion of proprietorship; Brahmā argues Bali has already offered everything—including his body—without duplicity, and thus further punishment is unnecessary. Their defense frames Bali’s act as genuine surrender rather than mere political charity.
Sutala is a subterranean heavenly realm constructed by Viśvakarmā on the Lord’s order. It is uniquely protected by Bhagavān—free from common miseries and unconquerable by other planetary rulers. Theologically, it signifies that the devotee may lose external empire yet gain a superior, divinely guarded domain and the Lord’s direct companionship.
The Lord acknowledges that high birth, beauty, education, and wealth can obstruct bhakti by fueling false prestige; yet these opulences do not disturb a pure devotee. The chapter’s practical teaching is diagnostic: humility amid advantage indicates divine favor, while pride signals the need for corrective mercy.