Adhyaya 2
Trikūṭa Mountain, Ṛtumat Garden, and the Beginning of Gajendra’s Crisis
শুকদেৱ গোস্বামী মহাৰাজ পৰীক্ষিতক ক্ষীৰসমুদ্ৰৰ মাজত উদ্ভাসিত মহিমাময় ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ বৰ্ণনা দিয়ে—তাৰ তিনিটা মুখ্য শিখৰ, ৰত্নময় উপত্যকা, জলপ্ৰপাত, পক্ষী আৰু দিব্য বাসিন্দা। তাৰ পিছত বৰুণদেৱৰ সৰ্বঋতুৰ উদ্যান ‘ঋতুমৎ’ আৰু পদ্মভৰা সৰোবৰৰ মনোমোহা দৃশ্য আহে, যিয়ে এক মহান আধ্যাত্মিক ঘটনাৰ ভূমিকা সাজে। সেই ঠাইতে গজসকলৰ অধিপতি গজেন্দ্ৰ নিজৰ দলসহ আহি স্নান-পান কৰে আৰু স্নেহে পৰিয়ালক সেৱা কৰে—মায়াৰ অধীন দেহাসক্তিৰ দৃষ্টান্ত। দৈৱযোগে এক শক্তিশালী কুমিৰে গজেন্দ্ৰৰ পা ধৰি লয়; সহস্ৰ বছৰ ধৰি ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ চলি থাকে। পানীত থকাৰ বাবে কুমিৰৰ বল বাঢ়ে আৰু গজেন্দ্ৰৰ বল ক্ষয় হয়; তেতিয়া গজেন্দ্ৰ বুজে যে সংসাৰিক সহায় নিষ্ফল, একমাত্ৰ সৰ্বশৰণ শ্ৰীহৰিয়েই আশ্ৰয়। এই অধ্যায়ে সৌন্দৰ্যৰ পৰা সংকটলৈ লৈ গৈ, পৰৱৰ্তী অংশত শৰণাগতি-প্ৰাৰ্থনা আৰু ভগৱৎ কৃপাৰ হস্তক্ষেপৰ বাবে ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आसीद् गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुत: । क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে—হে ৰাজন, ত্ৰিকূট নামে প্ৰসিদ্ধ এক মহান পৰ্বত আছিল। ক্ষীৰসাগৰে আৱৃত সেই শ্ৰীময় পৰ্বত দহ হাজাৰ যোজন উচ্চ আছিল।
Verse 2
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
সেই পৰ্বত ততটাই দীঘল-প্ৰস্থ আছিল। লোহা, ৰূপা আৰু সোণৰ তিনিটা মুখ্য শৃঙ্গ দিশসমূহ আৰু আকাশক শোভিত কৰিছিল। আন বহু শিখৰ ৰত্ন-ধাতুৰে বিচিত্ৰ, নানা গছ-লতা-ঝোপেৰে সজ্জিত আছিল; আৰু ঝৰ্ণাৰ পানীৰ মধুৰ ধ্বনিয়ে সকলো দিশৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 3
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
সেই পৰ্বত ততটাই দীঘল-প্ৰস্থ আছিল। লোহা, ৰূপা আৰু সোণৰ তিনিটা মুখ্য শৃঙ্গ দিশসমূহ আৰু আকাশক শোভিত কৰিছিল। আন বহু শিখৰ ৰত্ন-ধাতুৰে বিচিত্ৰ, নানা গছ-লতা-ঝোপেৰে সজ্জিত আছিল; আৰু ঝৰ্ণাৰ পানীৰ মধুৰ ধ্বনিয়ে সকলো দিশৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 4
स चावनिज्यमानाङ्घ्रि: समन्तात् पयऊर्मिभि: । करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभि: ॥ ४ ॥
সেই পৰ্বতৰ পাদদেশ চাৰিওফালে ক্ষীৰৰ ঢৌৱে সদায় ধুই থাকে; আৰু তাত জন্মা হৰিত মৰকত পাথৰে আটাই দিশত ভূমি শ্যামল-সেউজীয়া কৰি তোলে।
Verse 5
सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दर: ॥ ५ ॥
সেই পৰ্বতৰ গুহাসমূহ সিদ্ধ, চাৰণ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, মহোৰগ (নাগ), কিন্নৰ আৰু অপ্সৰাসকলৰ ক্ৰীড়া-বিহাৰেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল; কিয়নো তেওঁলোকে সকলোৱে তাত আনন্দবিহাৰ কৰিবলৈ আহিছিল।
Verse 6
यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरय: श्लाघिन: परशङ्कया ॥ ६ ॥
য’ত গুহাবোৰত দেৱলোকৰ গীতৰ গুঞ্জন প্ৰতিধ্বনিত হয়, তাত নিজৰ বলত গৰ্বিত সিংহবোৰে আন সিংহ গর্জিছে বুলি সন্দেহ কৰি অসহ্য ঈৰ্ষ্যাৰে গর্জন কৰে।
Verse 7
नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृत: । चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गम: ॥ ७ ॥
ত্রিকূট পৰ্বতৰ তলৰ উপত্যকাবোৰ নানা ধৰণৰ বনজ জন্তুৰ দলেৰে ভৰি আছিল, আৰু দেৱতাৰ উদ্যানত পোহা বিচিত্ৰ গছত মধুৰ কণ্ঠৰ পখীৰ কূজন শুনা গৈছিল।
Verse 8
सरित्सरोभिरच्छोदै: पुलिनैर्मणिवालुकै: । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युत: ॥ ८ ॥
ত্রিকূট পৰ্বতত বহু নদী আৰু সৰোবৰ আছিল; তীৰবোৰ বালুকাকণাৰ দৰে সৰু মণিৰে আৱৃত। পানী স্ফটিকৰ দৰে স্বচ্ছ; দেৱকন্যাসকলে তাত স্নান কৰিলে তেওঁলোকৰ দেহসৌৰভ পানী আৰু বতাহত মিহলি হৈ পৰিৱেশ সুগন্ধিময় কৰি তুলিছিল।
Verse 9
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ত্রিকূটৰ এটা উপত্যকাত মহাত্ম ভক্ত ভগৱান বৰুণৰ ‘ঋতুমৎ’ নামৰ উদ্যান আছিল; সেয়া দেৱকন্যাসকলৰ ক্ৰীড়াস্থল। চাৰিওফালে দিব্য, সদা ফুল-ফল ধৰা গছৰে সুশোভিত—মন্দাৰ, পাৰিজাত, পাটল, অশোক, চম্পক; চূত, পিয়াল, পনস, আম, আম্ৰাতক, ক্ৰমুক (সুপাৰী), নাৰিকেল, খর্জুৰ, বীজপূৰক (ডালিম); মধুক, শাল, তাল, তামাল, অসন, অৰ্জুন, অৰিষ্ট, উদুম্বৰ, প্লক্ষ, বট, কিঞ্চুক, চন্দন; লগতে পিচুমৰ্দ, কোবিদাৰ, সরল, দেবদাৰু, দ্ৰাক্ষা, ইক্ষু, ৰম্ভা (কলা), জাম্বু, বদৰী, অক্ষ, অভয়া আৰু আমলকীও আছিল।
Verse 10
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ত্রিকূটৰ এটা উপত্যকাত মহাত্ম ভক্ত ভগৱান বৰুণৰ ‘ঋতুমৎ’ নামৰ উদ্যান আছিল; সেয়া দেৱকন্যাসকলৰ ক্ৰীড়াস্থল। চাৰিওফালে দিব্য, সদা ফুল-ফল ধৰা গছৰে সুশোভিত—মন্দাৰ, পাৰিজাত, পাটল, অশোক, চম্পক; চূত, পিয়াল, পনস, আম, আম্ৰাতক, ক্ৰমুক, নাৰিকেল, খর্জুৰ, বীজপূৰক; মধুক, শাল, তাল, তামাল, অসন, অৰ্জুন, অৰিষ্ট, উদুম্বৰ, প্লক্ষ, বট, কিঞ্চুক, চন্দন; লগতে পিচুমৰ্দ, কোবিদাৰ, সরল, দেবদাৰু, দ্ৰাক্ষা, ইক্ষু, ৰম্ভা, জাম্বু, বদৰী, অক্ষ, অভয়া আৰু আমলকীও আছিল।
Verse 11
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ত্রিকূট পৰ্বতৰ এক দ্ৰোণীত ‘ঋতুমৎ’ নামৰ এক দিব্য উদ্যান আছিল। সেয়া মহাত্মা বৰুণদেৱৰ আৰু দেৱযোষিতাসকলৰ ক্ৰীড়াস্থল আছিল। তাত সৰ্ব ঋতুত ফুল-ফল ধৰা গছ—মন্দাৰ, পাৰিজাত, পাটল, অশোক, চম্পক, চূত, পিয়াল, পনস, আম আদি—সৰ্বতো শোভা পাইছিল।
Verse 12
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
সেই উদ্যানত মধুক, শাল, তাল, তমাল, অসন, অৰ্জুন, অৰিষ্ট, উদুম্বৰ, প্লক্ষ, বট, কিংশুক আৰু চন্দন আদি গছো আছিল। নানাবিধ ফুল-ফলৰ শোভাৰে সেয়া সদায় সজীৱ আছিল; বৰুণদেৱৰ সেই বাগ দেৱযোষিতাসকলৰ ক্ৰীড়াভূমিৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল।
Verse 13
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
তাত দ্ৰাক্ষা, ইক্ষু (আখ), কলা, জাম্বু, বদৰী, অক্ষ, অভয় আৰু আমলকীও আছিল; লগতে পিচুমৰ্দ, কোবিদাৰ, সরল আৰু সুৰদাৰু গছে চাৰিওফালে ভৰি আছিল। এইদৰে নিত্য ঋতুৰ ফুল-ফলৰ সমৃদ্ধিত সেই উদ্যান ত্ৰিকূট দ্ৰোণীত দিব্য শোভা বহন কৰিছিল।
Verse 14
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
সেই উদ্যানত বিল্ব, কপিত্থ, জম্বীৰ আৰু ভল্লাতক আদি গছে ঘেৰাও কৰা এক অতি বিশাল সৰোবৰ আছিল; তাত সোণালী দীপ্ত কমল ফুলি আছিল। কুমুদ, উৎপল, কহ্লাৰ আৰু শতপত্ৰ ফুলে সমৃদ্ধ হৈ সৰোবৰটোৱে পৰ্বতৰ শোভা বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 15
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
সেই সৰোবৰ কুমুদ, উৎপল, কহ্লাৰ আৰু শতপত্ৰ ফুলৰ শোভাৰে সমৃদ্ধ আছিল। মধু পান কৰি মত্ত ভ্ৰমৰে গুঞ্জন কৰিছিল আৰু মধুৰ স্বৰৰ পক্ষীয়ে কলৰৱ কৰিছিল; সেয়ে স্থানটো অতি মনোৰম হৈছিল।
Verse 16
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
সেই উদ্যানত এটা অতি বৃহৎ সৰোবৰ আছিল; তাত সোণালী দীপ্তিৰ পদ্ম আৰু কুমুদ, উৎপল, কহ্লাৰ, শতপত্ৰ ফুল ফুলি পৰ্বতৰ শোভা বঢ়াইছিল। তাত বিল্ব, কপিত্থ, জম্বীৰ আৰু ভল্লাতক আদি গছ আছিল; মধু পান কৰি মত্ত ভ্ৰমৰ গুঞ্জন কৰিছিল আৰু মধুৰ স্বৰৰ পখীসকলে কলৰৱ কৰিছিল।
Verse 17
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
মাছ আৰু কচ্ছপৰ চলাচলত পানী ঢৌ উঠি, পদ্মৰ পৰা সৰি পৰা পৰাগে যেন অলংকৃত দেখা গৈছিল। সেই সৰোবৰ চাৰিওফালে কদম্ব, বেতস, নল, নীপ আৰু বঞ্জুলক আদি উদ্ভিদে ঘেৰিছিল।
Verse 18
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
সেই সৰোবৰ চাৰিওফালে কুন্দ, কুৰুবক, অশোক, শিৰীষ, কূটজ, ইঙ্গুদ, কুব্জক আৰু স্বৰ্ণ-যূথী, নাগ, পুন্নাগ, জাতী আদি পুষ্পবৃক্ষৰে শোভিত আছিল। নানাবিধ সুগন্ধি ফুলে তীৰভূমিও মনোহৰ হৈছিল।
Verse 19
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
মল্লিকা, শতপত্ৰ আৰু মাধৱী, জালকা আদি লতাৰে সেই সৰোবৰ আৰু তাৰ তীৰ শোভিত আছিল। তীৰত নিত্য ঋতুৰ দৰে সদায় ফুল-ফল দিয়া বহু গছো সমৃদ্ধ আছিল। এইদৰে সমগ্ৰ পৰ্বতটি দিৱ্য শোভাৰে গৌৰৱময় হৈ উঠিছিল।
Verse 20
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रय: करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् । सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥
এদিনা ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ অৰণ্যত বাস কৰা হাতীৰ নেতা নিজৰ হাতিনীসকলৰ সৈতে সৰোবৰলৈ ফুৰিবলৈ ওলাই গ’ল। বাটত সি কাঁটাৰ পৰোয়া নকৰি কীচক, বেণু, বেতস আদি লতা, ঝোপঝাড় আৰু গছ ভাঙি ভাঙি আগবাঢ়িল।
Verse 21
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगा: सखड्गा: । महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णा: सरभाश्चमर्य: ॥ २१ ॥
সেই গজেন্দ্ৰৰ গন্ধমাত্ৰ পোৱাতেই আন হাতী, বাঘ আদি হিংস্ৰ জন্তু, সিংহ, গঁড়, মহাসাপ আৰু শ্বেত‑কৃষ্ণ সৰভ ভয়তে পলাই গ’ল; চমৰী হৰিণো দৌৰি আঁতৰি গ’ল।
Verse 22
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च । अन्यत्र क्षुद्रा हरिणा: शशादय- श्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
সেই গজেন্দ্ৰৰ অনুগ্ৰহে শিয়াল, নেকুৰা, মহিষ, ভালুক, বনৰীয়া গাহৰি, গোপুচ্ছ, সজাৰু, বান্দৰ, খৰগোশ, আন হৰিণ আৰু বহু সৰু প্ৰাণী বনত অন্য ঠাইত নিৰ্ভয়ে ঘূৰি ফুৰিছিল; তেওঁক ভয় নকৰিছিল।
Verse 23
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ৰ’দে তপিত গজপতি পুৰুষ‑স্ত্ৰী হাতীৰে ঘেৰাও হৈছিল আৰু মদ ঝৰা পোৱালিবোৰে পিছু লৈছিল। নিজৰ গধুৰ দেহৰ ভাৰে সি ত্ৰিকূট পৰ্বতক চাৰিওফালে কঁপাই আগবাঢ়িল; মধুপায়ী ভ্ৰমৰবোৰে তাৰ মদ আস্বাদ কৰি সেবা কৰিছিল। দূৰৰ পৰা বতাহত ভাহি অহা পদ্মৰেণুৰ সুগন্ধ সি শুঁকি, মদে বিহ্বল দৃষ্টিৰে, তৃষ্ণাত কাতৰ নিজৰ ইউথসহ সি সোনকালে সৰোবৰৰ তীৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 24
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ৰ’দে তপিত গজপতি পুৰুষ‑স্ত্ৰী হাতীৰে ঘেৰাও হৈছিল আৰু মদ ঝৰা পোৱালিবোৰে পিছু লৈছিল। নিজৰ গধুৰ দেহৰ ভাৰে সি ত্ৰিকূট পৰ্বতক চাৰিওফালে কঁপাই আগবাঢ়িল; মধুপায়ী ভ্ৰমৰবোৰে তাৰ মদ আস্বাদ কৰি সেবা কৰিছিল। দূৰৰ পৰা বতাহত ভাহি অহা পদ্মৰেণুৰ সুগন্ধ সি শুঁকি, মদে বিহ্বল দৃষ্টিৰে, তৃষ্ণাত কাতৰ নিজৰ ইউথসহ সি সোনকালে সৰোবৰৰ তীৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 25
विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृत- मात्मानमद्भि: स्नपयन्गतक्लम: ॥ २५ ॥
গজেন্দ্ৰৰাজ সেই নিৰ্মল, শীতল, অমৃতসম পানীত নামিল; সেয়া সোণালী আভাৰ পদ্ম আৰু নীলোৎপলৰ ৰেণুৰে সুগন্ধিত আছিল। সি স্নান কৰি ক্লান্তি দূৰ কৰিলে, তাৰপিছত শুঁড়ে পানী তুলি মনভৰে পান কৰি তৃপ্ত হ’ল।
Verse 26
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि- र्निपाययन्संस्नपयन्यथा गृही । घृणी करेणु: करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
যেনে আধ্যাত্মিক জ্ঞানহীন আৰু পৰিয়ালাসক্ত মানুহ, তেনেকৈ শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাহ্য মায়াত মোহিত গজেন্দ্ৰে শুঁড়েৰে পুখুৰীৰ পানী তুলি নিজৰ হস্তিনী আৰু পোৱালিক স্নান কৰাই পান কৰালে; এই কঠোৰ পৰিশ্ৰমক সি কষ্ট বুলি নধৰিলে।
Verse 27
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
হে ৰাজা, দেৱৰ ব্যৱস্থাত তাত এজন অতি বলৱান কুমিৰ ক্ৰোধিত হৈ পানীত গজেন্দ্ৰৰ ভৰি ধৰি ল’লে। এইদৰে আকস্মিক বিপদত পৰিও সেই শক্তিশালী হাতীয়ে নিজৰ সৰ্বশক্তি লগাই মুক্ত হ’বলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 28
तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजा: पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
তাৰ পিছত অতি বলৱান কুমিৰে তীব্ৰ বেগে টানি নিয়া ইউথপতি গজেন্দ্ৰক সেই দয়নীয় অৱস্থাত দেখি হস্তিনীবোৰ দুখে কাতৰ হৈ চিঞৰি উঠিল। আন হাতীবোৰে পাছফালৰ পৰা ধৰি উদ্ধাৰ কৰিব খুজিলেও কুমিৰৰ মহাবলৰ বাবে নোৱাৰিলে।
Verse 29
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो- र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथ: । समा: सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामरा: ॥ २९ ॥
হে মহীপতি, এইদৰে হাতী আৰু কুমিৰে পৰস্পৰক কেতিয়াবা পানীৰ ভিতৰলৈ, কেতিয়াবা বাহিৰলৈ টানি টানি যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে এক হাজাৰ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল। দুয়োৰে প্ৰাণসহ যুদ্ধ দেখি দেৱতাসকল বিস্মিত হ’ল।
Verse 30
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्यय: । विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकस: ॥ ३० ॥
তাৰ পিছত দীঘলীয়া সময় ধৰি পানীত টানি নিয়া আৰু যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে গজেন্দ্ৰৰ মনোবল, দেহবল আৰু ইন্দ্ৰিয়শক্তি বহুত ক্ষয় হ’ল। কিন্তু জলচৰ কুমিৰৰ অৱস্থা উল্টো আছিল; তাৰ উৎসাহ, শাৰীৰিক শক্তি আৰু ইন্দ্ৰিয়বল বৃদ্ধি পালে।
Verse 31
इत्थं गजेन्द्र: स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
এইদৰে গজেন্দ্ৰ হাতী বিধিৰ ইচ্ছাত কুমিৰৰ পাঁশত পৰিল। দেহধাৰী হোৱাৰ বাবে সি অসহায় হৈ বহু সময় নিজকে মুক্ত কৰিব নোৱাৰিলে। মৃত্যুভয়ে দীঘলীয়া চিন্তা কৰি শেষত এই সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ল।
Verse 32
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजा: कुत: करिण्य: प्रभवन्ति मोचितुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो- ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
মোৰ আত্মীয়-স্বজন আৰু বন্ধু হাতীবোৰেও মোক এই বিপদৰ পৰা মুক্ত কৰিব নোৱাৰে; তেন্তে মোৰ হাতিনীসকলে কি কৰিব? বিধাতাৰ ইচ্ছাত মই এই কুমিৰৰ পাঁশত বাঁধ খাইছোঁ। সেয়ে মই সকলোৰে পৰম আশ্ৰয় শ্ৰীভগৱানৰ শৰণ লওঁ।
Verse 33
य: कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् । भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया- न्मृत्यु: प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
সেই পৰমেশ্বৰ অতি শক্তিমান। ভয়ংকৰ বেগে ধাৱমান কালৰূপী সাপ সকলোকে গিলিবলৈ ধৰে; কিন্তু যি ভয়তে প্ৰভুৰ শৰণ লয়, প্ৰভু তাক ৰক্ষা কৰে। প্ৰভুৰ ভয়তে মৃত্যুও পলাই যায়; সেয়ে মই সেই সৰ্বাশ্ৰয় মহেশ্বৰক শৰণ লওঁ।
Frequently Asked Questions
The ornate cosmographic description establishes the divine setting within the Kṣīra-samudra and highlights a key Bhāgavatam motif: even the most exalted, pleasure-filled environments cannot protect an embodied being from daiva and kāla (time). The contrast intensifies the lesson that true safety lies not in circumstance but in taking shelter of Bhagavān.
Gajendra’s affectionate care for wives and children—bathing them, providing water, and laboring for their comfort—is explicitly likened to a human lacking spiritual knowledge who is bound by family attachment. The point is not to condemn duty, but to show how māyā can eclipse awareness of the Lord until crisis reveals the limits of worldly dependence.
A powerful crocodile, arranged by providence, seizes Gajendra’s leg in the lake. The crocodile’s growing strength in water symbolizes how material nature empowers different forces according to their ‘element’ (field of advantage), teaching that embodied power is conditional and that reliance on strength alone cannot overcome divinely arranged danger.
They attempted to pull him from behind but could not overcome the crocodile’s superior strength in its domain. The narrative underscores that even sincere social support has limits against daiva; this prepares the doctrinal pivot toward exclusive dependence on the Supreme Lord.