Adhyaya 17
Aditi’s Payo-vrata and Viṣṇu’s Promise to Appear as Her Son (Prelude to Vāmana)
কশ্যপৰ উপদেশ অনুসৰি অদিতিয়ে বাসুদেৱত একাগ্ৰ ধ্যান ৰাখি মন‑ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি কঠোৰ পয়ো‑ব্ৰত পালন কৰে। সন্তুষ্ট হৈ চতুৰ্ভুজ ভগৱান বিষ্ণু তেওঁৰ আগত প্ৰকট হয়; অদিতি সাত্ত্বিক ভাবত আপ্লুত হৈ তেওঁক যজ্ঞ‑ভোক্তা, বিশ্বৰূপ, অচ্যুত নিয়ন্তা আৰু সৰ্বসিদ্ধিদাতা বুলি স্তৱ কৰে। ভগৱানে কয় যে দেৱসকলৰ হেৰোৱা ৰাজ্য‑মান পুনঃস্থাপন আৰু অসুৰ পৰাভৱ দেখা—এই উদ্দেশ্য তেওঁ জানে; কিন্তু ব্ৰাহ্মণ‑ৰক্ষাৰ বাবে দৈত্য নেতা এতিয়া ‘অজেয়’, সেয়ে সোজা বলপ্ৰয়োগে সুখ নাহে। ব্ৰতে সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ উপায়ময় বৰ দিয়ে—কশ্যপৰ মাধ্যমে প্ৰৱেশ কৰি মই অদিতিৰ পুত্ৰ হৈ জন্ম লৈ দেৱসকলক ৰক্ষা কৰিম। অদিতিক কশ্যপৰ পূজা কৰিবলৈ আৰু পৰিকল্পনা গোপন ৰাখিবলৈ আদেশ দিয়া হয়। ভগৱান অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত কশ্যপ সমাধিত বিষ্ণ্বংশৰ প্ৰৱেশ অনুভৱ কৰি নিজৰ তেজ অদিতিৰ গৰ্ভত স্থাপন কৰে। ব্ৰহ্মা অৱতৰণ চিনাক্ত কৰি বৈদিক স্তৱ কৰে—ইয়াৰ পৰাই আগলৈ বামন অৱতাৰৰ কাহিনী আৰম্ভ হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता सादिती राजन्स्वभर्त्रा कश्यपेन वै । अन्वतिष्ठद् व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—হে ৰাজন, স্বামী কশ্যপ মুনিৰ উপদেশ পাই অদিতীয়ে অলসতা ত্যাগ কৰি দ্বাদশ দিন ধৰি এই ব্ৰত নিষ্ঠাৰে অনুশীলন কৰিলে।
Verse 2
चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥
অদিতিয়ে একাগ্ৰ বুদ্ধিৰে মহাপুৰুষ ঈশ্বৰক চিন্তা কৰিলে। বুদ্ধিক সাৰথি কৰি মনৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয়ৰূপ দুষ্ট অশ্বসমূহ দমন কৰি, অখিলাত্মা ভগৱান বাসুদেৱত মন স্থাপন কৰি পয়ো-ব্ৰত পালন কৰিলে।
Verse 3
चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥
অদিতিয়ে একাগ্ৰ বুদ্ধিৰে মহাপুৰুষ ঈশ্বৰক চিন্তা কৰিলে। বুদ্ধিক সাৰথি কৰি মনৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয়ৰূপ দুষ্ট অশ্বসমূহ দমন কৰি, অখিলাত্মা ভগৱান বাসুদেৱত মন স্থাপন কৰি পয়ো-ব্ৰত পালন কৰিলে।
Verse 4
तस्या: प्रादुरभूत्तात भगवानादिपुरुष: । पीतवासाश्चतुर्बाहु: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ ४ ॥
হে ৰাজন, তেতিয়া অদিতিৰ সন্মুখত আদিপুৰুষ ভগৱান প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল—পীতবস্ত্ৰধাৰী, চতুৰ্ভুজ, আৰু চাৰিখন হাতে শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু পদ্ম ধাৰণ কৰা।
Verse 5
तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् । ननाम भुवि कायेन दण्डवत् प्रीतिविह्वला ॥ ५ ॥
ভগৱানক চকুৰ আগত দেখি অদিতি সহসা উঠি, প্ৰীতিত বিহ্বল হৈ, আদৰেৰে ভূমিত দণ্ডৱৎ পৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 6
सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थिता नोत्सेह आनन्दजलाकुलेक्षणा । बभूव तूष्णीं पुलकाकुलाकृति- स्तद्दर्शनात्युत्सवगात्रवेपथु: ॥ ६ ॥
অদিতি উঠি হাত জোৰ কৰি স্তৱ কৰিবলৈ থিয় হ’ল; কিন্তু আনন্দাশ্ৰুতে ভৰা চকুৰ বাবে তেওঁ প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ সাহস নাপালে। ভগৱানক মুখামুখি দেখি দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল; তেওঁ নীৰৱ ৰ’ল আৰু পৰমানন্দোৎসৱত দেহ কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 7
प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्यदिति: कुरूद्वह । उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ॥ ७ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! দেৱী অদিতিয়ে প্ৰেমভৰে ধীৰে ধীৰে গদগদ কণ্ঠে হৰিৰ স্তৱ কৰিলে। তেওঁ যেন চকুৰে পান কৰি থকা দৰে লক্ষ্মীপতি, যজ্ঞপতি আৰু জগত্পতি প্ৰভুক চালে।
Verse 8
श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय । आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं न: कृधीश भगवन्नसि दीननाथ: ॥ ८ ॥
শ্ৰী অদিতিয়ে ক’লে: হে যজ্ঞেশ, হে যজ্ঞপুৰুষ অচ্যুত! তোমাৰ পদ তীৰ্থ, তোমাৰ কীৰ্তি তীৰ্থ; তোমাৰ মঙ্গল নাম শ্ৰৱণেই শুভ। আপদগ্ৰস্ত লোকৰ দুখ শমাবলৈ তুমি অৱতীৰ্ণ হওঁ; হে ঈশ, হে ভগৱান, তুমি দীনৰ নাথ—আমাৰ মঙ্গল কৰা।
Verse 9
विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने । स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोध- व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते ॥ ९ ॥
হে প্ৰভু! তুমি বিশ্বব্যাপী বিশ্বৰূপ; এই জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু নিয়মন-লয় তুমি স্বতন্ত্ৰভাৱে কৰোঁ। শক্তি-গুণ গ্ৰহণ কৰিলেও তুমি সদা স্বস্বৰূপত স্থিত; তোমাৰ পূৰ্ণ বোধ নিত্য আৰু আত্মাৰ অন্ধকাৰ নাশ কৰে। হে হৰি, তোমাক প্ৰণাম।
Verse 10
आयु: परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मी- र्द्योभूरसा: सकलयोगगुणास्त्रिवर्ग: । ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशी: ॥ १० ॥
হে অনন্ত! তুমি সন্তুষ্ট হ’লে মানুহে সহজেই ব্ৰহ্মাসমান আয়ু, ইচ্ছিত দেহ, অতুল ঐশ্বৰ্য, স্বৰ্গ-ভূ-ৰসাতলৰ ভোগ, ত্ৰিবৰ্গ, সকলো যোগসিদ্ধি আৰু শুদ্ধ জ্ঞান লাভ কৰে; তেন্তে প্ৰতিদ্বন্দ্বী-জয় আদি তুচ্ছ ফলৰ কথা কি!
Verse 11
श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन्भगवान्पुष्करेक्षण: । क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानामिति होवाच भारत ॥ ११ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰাজন, হে ভাৰতকুলশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত! অদিতিয়ে এইদৰে স্তৱ কৰিলে পদ্মনয়ন ভগৱান—যি সকলো জীৱৰ ক্ষেত্ৰজ্ঞ (অন্তৰ্যামী)—এইদৰে ক’লে।
Verse 12
श्रीभगवानुवाच देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्क्षितम् । यत् सपत्नैर्हृतश्रीणां च्यावितानां स्वधामत: ॥ १२ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে দেৱমাতা, তোমাৰ বহুদিনৰ লালিত ইচ্ছা মই জানো; শত্ৰুৱে ঐশ্বৰ্য হৰণ কৰি স্বধামৰ পৰা উৎখাত কৰা তোমাৰ পুত্ৰসকলৰ মঙ্গল তুমি কামনা কৰিছা।
Verse 13
तान्विनिर्जित्य समरे दुर्मदानसुरर्षभान् । प्रतिलब्धजयश्रीभि: पुत्रैरिच्छस्युपासितुम् ॥ १३ ॥
হে দেৱী, মই বুজোঁ—সমৰত উদ্ধত অসুৰশ্ৰেষ্ঠসকলক জয় কৰি, জয়শ্ৰী পুনৰ লাভ কৰা তোমাৰ পুত্ৰসকলৰ সৈতে তুমি মোক উপাসনা কৰিব বিচাৰিছা।
Verse 14
इन्द्रज्येष्ठै: स्वतनयैर्हतानां युधि विद्विषाम् । स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दु:खिता: ॥ १४ ॥
ইন্দ্ৰপ্ৰধান দেৱসকলে যুঁজত তোমাৰ পুত্ৰসকলৰ শত্রুসকলক বধ কৰিলে, সেই দানৱসকলৰ স্ত্ৰীসকলক কান্দি থকা অৱস্থাত দুখভৰে দেখা তুমি বিচাৰিছা।
Verse 15
आत्मजान्सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहृतयश:श्रिय: । नाकपृष्ठमधिष्ठाय क्रीडतो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १५ ॥
তুমি বিচাৰিছা যে তোমাৰ পুত্ৰসকলে হেৰোৱা যশ আৰু ঐশ্বৰ্য পুনৰ লাভ কৰি, স্বৰ্গলোকত পুনৰ আগৰ দৰে অধিষ্ঠান কৰি আনন্দে ক্ৰীড়া কৰক।
Verse 16
प्रायोऽधुना तेऽसुरयूथनाथा अपारणीया इति देवि मे मति: । यत्तेऽनुकूलेश्वरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति ॥ १६ ॥
হে দেৱী, মোৰ মতে এতিয়া প্ৰায় সকলো অসুৰ-সেনানায়ক অজেয়; কিয়নো তেওঁলোক ঈশ্বৰে সদা অনুকূল হোৱা ব্ৰাহ্মণসকলৰ ৰক্ষাত আছে। সেয়ে এতিয়া তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে বলপ্ৰয়োগে সুখ নেদিয়ে।
Verse 17
अथाप्युपायो मम देवि चिन्त्य: सन्तोषितस्य व्रतचर्यया ते । ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात् ॥ १७ ॥
হে দেৱী অদিতি, তোমাৰ ব্ৰতাচৰণে মই সন্তুষ্ট হৈছোঁ; সেয়ে তোমাক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ কোনো উপায় মই ভাবিবই লাগিব। মোৰ আৰাধনা কেতিয়াও বৃথা নাযায়; শ্ৰদ্ধা আৰু যোগ্যতা অনুসাৰে নিশ্চিত ফল দিয়ে।
Verse 18
त्वयार्चितश्चाहमपत्यगुप्तये पयोव्रतेनानुगुणं समीडित: । स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्यधिष्ठित: ॥ १८ ॥
পুত্ৰসকলৰ ৰক্ষাৰ বাবে তুমি মহা পয়োব্ৰত পালন কৰি মোৰ বিধিপূৰ্বক আৰাধনা আৰু স্তৱ কৰিছা। মৰীচিবংশীয় কশ্যপ মুনিৰ তপস্যাৰ প্ৰভাৱত মই মোৰ অংশসহ তোমাৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈ তোমাৰ অন্য পুত্ৰসকলক ৰক্ষা কৰিম।
Verse 19
उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् । मां च भावयती पत्यावेवंरूपमवस्थितम् ॥ १९ ॥
হে ভদ্ৰে, তপস্যাৰে শুদ্ধ আৰু নিৰ্মল প্ৰজাপতি স্বামী কশ্যপৰ ওচৰলৈ যোৱা। স্বামীৰ দেহত মই অৱস্থিত বুলি ভাবি ভাবি, স্বামীকেই বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰা।
Verse 20
नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथञ्चन । सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम् ॥ २० ॥
হে দেৱী, ই দেৱগুপ্ত অতি গোপন ৰহস্য; কোনোবাই সুধিলেও কেতিয়াও কাকো নক’ব। গোপনে ৰাখিলে হে সকলো সিদ্ধ হয়।
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभो: । उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् ॥ २१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—ইমান কথা কৈ ভগৱান সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। হৰি নিজে তাৰ পুত্ৰৰূপে প্ৰকাশ পাব—এই অতি দুৰ্লভ বৰ লাভ কৰি অদিতিয়ে নিজকে কৃতাৰ্থ বুলি ভাবিলে আৰু পৰম ভক্তিৰে স্বামীৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 22
स वै समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत । प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्यवितथेक्षण: ॥ २२ ॥
সমাধিযোগত স্থিত কশ্যপ মুনি, যাঁৰ দৃষ্টি কেতিয়াও ভ্ৰান্ত নহয়, দেখিলে যে ভগৱান হৰিৰ এক পূৰ্ণাংশ তেওঁৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিছে।
Verse 23
सोऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् । समाहितमना राजन्दारुण्यग्निं यथानिल: ॥ २३ ॥
হে ৰাজন, যেনেকৈ বায়ুৱে দুটা কাঠৰ ঘর্ষণ বৃদ্ধি কৰি অগ্নি জাগায়, তেনেকৈ ভগৱানত সম্পূৰ্ণ সমাহিত কশ্যপ মুনিয়ে তপস্যাৰে সঞ্চিত নিজৰ বীৰ্য অদিতিৰ গৰ্ভত স্থাপন কৰিলে।
Verse 24
अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् । हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभि: ॥ २४ ॥
হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাই যেতিয়া জানিলে যে অদিতিৰ গৰ্ভত সনাতন ভগৱান অৱস্থিত, তেতিয়া তেওঁ গূঢ় দিৱ্য নাম উচ্চাৰণ কৰি প্ৰভুৰ স্তৱ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 25
श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमोऽस्तु ते । नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नम: ॥ २५ ॥
শ্ৰীব্ৰহ্মাই ক’লে—হে উৰুগায় ভগৱান, হে উৰুক্ৰম! আপোনাৰ জয় হওক; আপোনাক নমস্কাৰ। হে ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ, ত্ৰিগুণৰ নিয়ন্তা, আপোনাক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Verse 26
नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे । त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ २६ ॥
হে পৃশ্নিগৰ্ভ, হে বেদগৰ্ভ, হে বেধস (স্ৰষ্টা)—আপোনাক নমস্কাৰ। হে ত্ৰিনাভ, হে ত্ৰিপৃষ্ঠ, হে শিপিৱিষ্ট বিষ্ণু—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 27
त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्य- मनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहु: । कालो भवानाक्षिपतीश विश्वं स्रोतो यथान्त:पतितं गभीरम् ॥ २७ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি ত্ৰিলোকৰ আদিও, মধ্য (প্ৰকাশ) আৰু অন্ত (প্ৰলয়)ো; বেদে আপোনাক অনন্ত শক্তিৰ আশ্ৰয় পৰম পুৰুষ বুলি গায়। হে নাথ! গভীৰ পানীত পৰি থকা পাতা-ডালক যেন সোঁত টানি নিয়ে, তেনেকৈ কালৰূপে আপুনি এই বিশ্বৰ সকলোকে নিজৰ ফালে আকর্ষণ কৰে।
Verse 28
त्वं वै प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णु: । दिवौकसां देव दिवश्च्युतानां परायणं नौरिव मज्जतोऽप्सु ॥ २८ ॥
আপুনিই স্থাৱৰ-জংগম সকলো জীৱৰ আদিজনক, আৰু প্ৰজাপতিসকলৰো উৎপত্তিকৰ্তা। হে দেৱ! স্বৰ্গপদচ্যুত দেৱতাসকলৰ বাবে আপুনিই একমাত্ৰ আশ্ৰয়, যেন পানীত ডুবি থকা মানুহৰ বাবে নাও একমাত্ৰ আশা।
Frequently Asked Questions
Payo-vrata exemplifies vrata elevated by bhakti: disciplined observance coupled with unwavering remembrance of Vāsudeva. The chapter shows that such worship compels divine response (poṣaṇa), not merely as material reward but as the Lord’s personal commitment to protect His devotees’ welfare through avatāra.
The text attributes their current invincibility to brāhmaṇa protection. Since the Supreme Lord favors and safeguards brāhmaṇas and the sanctity of their influence, attempts to overpower the asuras by sheer force—while they are aligned with brahminical backing—would not produce auspicious results; hence the Lord chooses a subtler, dharma-consistent strategy.
The narrative presents the Lord’s descent as voluntary and purpose-driven: satisfied by devotion, He enters Kaśyapa as a plenary portion and is placed into Aditi’s womb, establishing the avatāra’s human-like birth while maintaining divine transcendence. The theological emphasis is that the Lord becomes ‘bound’ by bhakti and vows, not by karma.
The chapter frames secrecy (guhya) as a condition for successful sacred strategy. Confidentiality prevents obstruction, preserves the integrity of the vow’s fruit, and aligns with the Purāṇic motif that divine plans unfold best when protected from premature disclosure and counteraction.