Adhyaya 16
Aditi’s Lament and Kaśyapa’s Instruction of the Payo-vrata (Milk Vow) to Please Keśava
অদিতিৰ পুত্ৰ দেৱতাসকলে স্বৰ্গপদ হেৰুৱাই অসুৰে স্বৰ্গ অধিকাৰ কৰাত অদিতি অনাথাৰ দৰে শোকাকুল হয়। তপস্যাৰ পৰা উভতি অহা কশ্যপে আশ্ৰমৰ উৎসৱভাব হ্ৰাস দেখা পাই প্ৰথমে গৃহস্থধৰ্মত কোনো ত্ৰুটি হৈছে নেকি সোধে—অতিথি-সত্কাৰ, যজ্ঞাগ্নি পালন, ব্ৰাহ্মণসন্মান—গৃহস্থ সমাজধৰ্মৰ কেন্দ্ৰ বুলি স্মৰণ কৰাই। অদিতিয়ে কয় সকলো কৰ্তব্য অক্ষুণ্ণ; দুখ কেৱল দেৱতাসকলৰ অধিকাৰহৰণৰ। তেওঁ কশ্যপৰ ওচৰত ৰক্ষা বিচাৰে আৰু ভগৱান সমদৰ্শী হলেও ভক্তৰ প্ৰতি বিশেষ অনুগ্ৰহ কৰে বুলি স্মৰাই। কশ্যপে তেওঁক দেহ-পরিয়াল আসক্তিৰ পৰা আঁতৰাই, হৃদয়স্থিত বাসুদেৱৰ একান্ত ভক্তিকেই পৰম উপায় বুলি উপদেশ দিয়ে। ব্যৱহাৰিক পদ্ধতি বিচাৰিলে ব্ৰহ্মা-প্ৰদত্ত পয়োব্ৰত বিধান শিকায়—ফাল্গুণ শুক্লপক্ষত বাৰ দিন শুচিতা, মন্ত্ৰ-প্ৰাৰ্থনা, দেবপূজা, অৰ্পণ, ব্ৰাহ্মণভোজন, ব্ৰহ্মচৰ্য, সৰলতা আৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ সৰ্বত্ৰ বিতৰণ। এই অধ্যায়ে দেৱসঙ্কটৰ পৰা আগন্তুক অৱতাৰ-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে—হে ৰাজন, এইদৰে অদিতিৰ পুত্ৰ দেৱতাসকল স্বৰ্গৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’ল আৰু দানৱসকলে ত্ৰিবিষ্টপ দখল কৰিলে, তেতিয়া দেৱমাতা অদিতি অনাথৰ দৰে অতি শোকত কাতৰ হ’ল।
Verse 2
एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥
বহু দিনৰ পাছত সমাধি-ধ্যানৰ পৰা বিৰত হৈ ভগৱান কশ্যপ মুনি এদিন তাইৰ আশ্ৰমলৈ আহিল; আশ্ৰমখন ন উৎসৱময় ন আনন্দময় বুলি দেখিলে।
Verse 3
स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, কশ্যপ মুনিক যথান্যায়ে আদৰ-সতকাৰ কৰা হ’ল; তেওঁ আসন গ্ৰহণ কৰি দীনমুখী পত্নী অদিতিক এইদৰে ক’লে।
Verse 4
अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥
হে ভদ্ৰে, মৃত্যুৰ ইচ্ছাৰ অধীন ধৰ্ম, ব্ৰাহ্মণ আৰু সাধাৰণ লোকৰ বিষয়ে আজি কোনো অমঙ্গল ঘটিল নেকি?
Verse 5
अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥
হে গৃহমেধিনী প্ৰিয়ে, গৃহস্থজীৱনত ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম যথাবিধি পালিত হ’লে অযোগীৰ কৰ্মো যোগীৰ সমান হয়; তাত কোনো বিচ্যুতি ঘটিল নেকি?
Verse 6
अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्वचित् ॥ ६ ॥
কুটুম্বৰ প্ৰতি অতিমাত্ৰা আসক্তিৰ বাবে কি তুমি আমন্ত্ৰণ নোহোৱা অতিথিসকলক যথাযথভাৱে গ্ৰহণ নকৰিলা, সেয়ে তেওঁলোকে অপূজিত হৈ গ’ল? নে কেতিয়াবা উঠি অভ্যৰ্থনাও নকৰিলা?
Verse 7
गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥
যি ঘৰসমূহৰ পৰা অতিথিসকল সামান্য পানীও নাপাই উভতি যায়, সেই ঘৰসমূহ নিশ্চয়েই পথাৰৰ শিয়ালৰ গুহা-গৰ্ত্তৰ দৰে।
Verse 8
अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥
হে পতিব্ৰতা ভদ্ৰে, মই দূৰত থাকোঁতে তুমি উদ্বিগ্নচিত্তে সময়মতে অগ্নিত ঘৃতাহুতি দিব নোৱাৰিলা নেকি?
Verse 9
यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥
অগ্নি আৰু ব্ৰাহ্মণৰ পূজাৰে গৃহস্থে কাম্য ফল লাভ কৰি উচ্চ লোকত বাস কৰে; কিয়নো যজ্ঞাগ্নি আৰু ব্ৰাহ্মণ সৰ্বদেৱাত্মা শ্ৰী বিষ্ণুৰ মুখ বুলি গণ্য।
Verse 10
अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥
হে মহামনস্বিনী, তোমাৰ সকলো পুত্ৰ কুশলে আছেনে? তোমাৰ ম্লান মুখৰ লক্ষণ দেখি মই বুজিছোঁ তোমাৰ মন শান্ত নহয়; কিয় এনেকুৱা?
Verse 11
श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥
শ্ৰী অদিতিয়ে ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ স্বামী, ব্ৰাহ্মণ, গাই, ধৰ্ম আৰু জনকল্যাণ—সকলো মঙ্গলময়। হে গৃহমেধিন, ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম এই ত্ৰিবৰ্গৰ পৰম ক্ষেত্ৰ গৃহস্থজীৱন; সেয়ে এই গৃহ সৌভাগ্যপূৰ্ণ।
Verse 12
अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥
হে প্ৰিয় স্বামী, অগ্নি, অতিথি, ভৃত্য আৰু ভিক্ষুক—সকলক মই যথাযথভাৱে সেবা কৰোঁ। মই সদায় আপোনাৰ ধ্যান কৰোঁ বুলিয়েই ধৰ্মৰ কোনো অংগ অৱহেলিত নহয়।
Verse 13
को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥
হে প্ৰভু, মোৰ মনৰ কোন ইচ্ছা অপূৰ্ণ থাকিব? আপুনি তো প্ৰজাপতি, আৰু নিজেই মোক ধৰ্মৰ নীতি উপদেশ দিয়ে।
Verse 14
तवैव मारीच मन:शरीरजा: प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥
হে মৰীচিপুত্ৰ! তোমাৰ মন আৰু শৰীৰৰ পৰা জন্ম লোৱা এই প্ৰজাসকল সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণে যুক্ত; দেৱ আৰু অসুৰৰ প্ৰতি তুমি সমদৰ্শী। তথাপি সৰ্বসম পৰমেশ্বৰ ভক্তসকলৰ ওপৰত বিশেষ কৃপা কৰে।
Verse 15
तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥
সেয়ে, হে ঈশ্বৰ, হে সুৱ্ৰত! তোমাৰ দাসীৰ মঙ্গল চিন্তা কৰা। প্ৰতিদ্বন্দ্বী দৈত্যসকলে আমাৰ শ্ৰী আৰু স্থান হৰণ কৰিছে; হে প্ৰভু, আমাক ৰক্ষা কৰা।
Verse 16
परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥
প্ৰবল শত্রু দৈত্যসকলে মোক নিৰ্বাসিত কৰিছে; মই দুঃখ-সাগৰত ডুবি আছোঁ। মোৰ ঐশ্বৰ্য, শ্ৰী, যশ আৰু বাসস্থান সকলো হৰণ হৈছে।
Verse 17
यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥
হে সাধু, মঙ্গল দান কৰোঁতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! আমাৰ অৱস্থা বিবেচনা কৰি এনে মঙ্গল বিধান কৰা, যাতে মোৰ পুত্ৰসকলে হেৰোৱা বস্তু পুনৰ লাভ কৰে।
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—অদিতিয়ে এইদৰে অনুৰোধ কৰাত কশ্যপ মুনি যেন মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে, “আহা! বিষ্ণুৰ মায়াবল কিমান প্ৰবল; সন্তান-স্নেহে এই জগত বাঁধ খাই আছে!”
Verse 19
क्व देहो भौतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥
এই ভৌতিক দেহ পঞ্চভূতে গঠিত, আত্মা নহয়; আত্মা প্ৰকৃতিৰ অতীত, শুদ্ধ আৰু নিত্য। দেহ-আসক্তিৰ বাবেই কোনোবাই স্বামী, পুত্ৰ আদি বুলি গণ্য হয়; এই সম্পৰ্ক মায়ামাত্ৰ—মোহেই কাৰণ।
Verse 20
उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥
হে অদিতি, ভগৱান জনাৰ্দন পুৰুষোত্তমৰ ভক্তিসেৱা কৰা—তেওঁ সৰ্বাধিপতি, শত্রুদমনকাৰী আৰু সকলোৰে হৃদয়-গুহাত বাস কৰা। জগদ্গুৰু বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণেই সৰ্বমঙ্গল দান কৰিবলৈ সক্ষম।
Verse 21
स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥
দীনৰ প্ৰতি কৰুণাময় হৰি তোমাৰ সকলো কামনা পূৰণ কৰিব, কিয়নো ভগৱদ্ভক্তি অমোঘ। ভক্তিৰ বাহিৰে আন উপায় নিষ্ফল—এইয়াই মোৰ মত।
Verse 22
श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥
শ্ৰীমতী অদিতিয়ে ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ, মই কোন বিধিৰে জগত্পতি ভগৱানক উপাসনা কৰিম? যেন তেওঁ প্ৰসন্ন হৈ মোৰ সত্যসঙ্কল্প পূৰণ কৰি মোৰ মনোৰথ সিদ্ধ কৰে—সেই নিয়ম কওক।
Verse 23
आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, দয়া কৰি মোক সেই বিধি আৰু উপাসনাৰ ক্ৰম শিকাওক, যাৰ দ্বাৰা মোৰ দেৱতা শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হয়। মই পুত্ৰসকলসহ ঘোৰ সংকটত আছোঁ; ভক্তিৰে প্ৰভুক পূজা কৰি তেওঁ যেন আমাক এই ভয়ংকৰ অৱস্থাৰ পৰা সোনকালে উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 24
श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥
শ্ৰী কশ্যপ মুনিয়ে ক’লে—সন্তান কামনাৰে মই পদ্মজ ব্ৰহ্মাদেৱক প্ৰশ্ন কৰিছিলোঁ। তেওঁ মোক যি বিধি কৈছিল, সেই কেশৱ-তুষ্টিকাৰী ব্ৰত মই তোমালোকক ক’ম।
Verse 25
फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥
ফাল্গুন মাহৰ শুক্লপক্ষত দ্বাদশীলৈ বাৰ দিন পয়োব্ৰত পালন কৰিব। পৰম ভক্তিৰে কমলনয়ন অরবিন্দাক্ষ ভগৱানক আৰাধনা কৰিব।
Verse 26
सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥
অমাৱস্যাৰ দিনা, যদি বৰাহে খুঁদা মাটি পোৱা যায়, তেন্তে সেই মাটি দেহত লেপি প্ৰবাহমান নদীত স্নান কৰিব। স্নান কৰোঁতে এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 27
त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥
হে দেৱী পৃথিৱী! বাসস্থান বিচাৰি থাকোঁতে আদিবৰাহ-ৰূপ ভগৱানে তোমাক ৰসাতলৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিছিল। তোমাক প্ৰণাম; মোৰ পাপফল নাশ কৰা।
Verse 28
निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥
তাৰ পিছত নিত্য আত্মনিয়ম সম্পন্ন কৰি, একাগ্ৰচিত্তে ভগৱানক আৰাধনা কৰিব—মূৰ্তিত, বেদী/স্থণ্ডিলত, সূৰ্যত, জলত, অগ্নিত আৰু গুৰুতেও।
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥
হে ভগৱান বাসুদেৱ, মহাপুৰুষ! যি সকলোৰে হৃদয়ত বাস কৰে আৰু যাৰ ভিতৰত সকলো অৱস্থিত, সৰ্বসাক্ষী আপোনালৈ মোৰ সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম।
Verse 30
नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥
হে অব্যক্ত, অতি সূক্ষ্ম, প্ৰধান-পুরুষ! চতুৰ্বিংশতি তত্ত্বৰ জ্ঞাতা আৰু গুণ-সংখ্যাৰ হেতুৰূপ সাঁখ্য-যোগৰ প্ৰৱৰ্তক, আপোনালৈ মোৰ সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম।
Verse 31
नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:शृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥
দুই শিৰ, তিন পদ, চাৰ শৃং আৰু তন্তু-স্বৰূপ, সাত হস্তবিশিষ্ট যজ্ঞ-স্বৰূপ প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; যাঁৰ আত্মা ত্ৰয়ী-বিদ্যা, তাঁলৈ মোৰ প্ৰণাম।
Verse 32
नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥
হে ৰুদ্ৰ, হে শিৱ! শক্তিধৰ, সকলো বিদ্যাৰ অধিপতি আৰু সকলো ভূতৰ পতি, আপোনালৈ মোৰ নমস্কাৰ।
Verse 33
नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥
হিৰণ্যগৰ্ভ-স্বৰূপ, প্ৰাণ-স্বৰূপ, জগতৰ আত্মা! যোগ-ঐশ্বৰ্য-ময় শৰীৰধাৰী আৰু যোগৰ হেতুৰূপ প্ৰভু, আপোনালৈ মোৰ প্ৰণাম।
Verse 34
नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥
হে আদিদেৱ, অন্তৰৰ সাক্ষী প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ। নৰ-নাৰায়ণ ঋষিৰূপে মানৱৰূপ ধাৰণ কৰা হৰি নাৰায়ণক প্ৰণাম।
Verse 35
नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥
মৰকত ৰত্নৰ দৰে শ্যাম দেহধাৰী, শ্ৰীলক্ষ্মীক অধীন কৰা প্ৰভুক নমস্কাৰ। হে কেশৱ, পীতবাসধাৰী, আপোনাক পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম।
Verse 36
त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥
হে পূজনীয় প্ৰভু, বৰদাতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! আপুনি সকলোকে বৰ দিব পাৰে; সেয়ে ধীৰজন নিজৰ শ্ৰেয়সৰ বাবে আপোনাৰ পদপদ্মৰ ৰেণু উপাসনা কৰে।
Verse 37
अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥
যাঁৰ পদপদ্মৰ সেৱাত দেৱতাসকল আৰু শ্ৰীলক্ষ্মীও নিয়োজিত, আৰু সেই পদপদ্মৰ সৌৰভক যেন আকাঙ্ক্ষাৰে সন্মান কৰে—সেই ভগৱান মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 38
एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥
কাশ্যপ মুনিয়ে ক’লে: এই মন্ত্ৰসমূহ জপ কৰি হৃষীকেশক আহ্বান কৰি, শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে পাদ্য, অৰ্ঘ্য, আচমন আদি পূজা-দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰি কেশৱ—কৃষ্ণ—পৰম ভগৱানক আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 39
अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥
আৰম্ভতে ভক্তে দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ জপ কৰি গন্ধ, মালা, ধূপ আদি অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পাছত প্ৰভুক গাখীৰে স্নান কৰাই বস্ত্ৰ, যজ্ঞোপৱীত আৰু অলংকাৰ পিন্ধাব। পাদ্য জল দি পুনৰ সুগন্ধি ফুল, ধূপ আদি উপচাৰে পূজা কৰিব।
Verse 40
शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥
সামৰ্থ্য থাকিলে গাখীৰত সিজোৱা উৎকৃষ্ট শালি-অন্ন নৈবেদ্য ৰূপে অৰ্পণ কৰিব। ঘিউ আৰু গুৰসহ দান কৰি, সেই মূল মন্ত্ৰ জপ কৰি অগ্নিত আহুতি দিব।
Verse 41
निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥
নিবেদিত প্ৰসাদ বৈষ্ণৱ ভক্তক দিব, অথবা তাক কিছু দি বাকী নিজে গ্ৰহণ কৰিব। তাৰ পাছত দেৱতাক আচমন অৰ্পণ কৰি পুনৰ পূজা কৰিব আৰু তাম্বূল (পান)ো নিবেদন কৰিব।
Verse 42
जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥
তাৰ পাছত মন্ত্ৰটো ১০৮ বাৰ নীৰৱে জপ কৰি স্তুতিসমূহেৰে প্ৰভুক মহিমা কৰিব। তাৰ পিছত প্ৰদক্ষিণ কৰি শেষত আনন্দে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিব।
Verse 43
कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वयवरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥
দেৱতালৈ অৰ্পিত ফুল আৰু জল আদি শিৰত ধাৰণ কৰি তাৰ পাছত দেৱৰ উদ্বাসন (সমাপন) কৰিব। তাৰ পিছত যথোচিত পায়স (খীৰ) দি অন্তত দুজন শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব।
Verse 44
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
ভোজন কৰোৱা পূজ্য ব্ৰাহ্মণসকলক যথোচিত সন্মান জনাই, তেওঁলোকৰ অনুমতি লৈ বন্ধু আৰু স্বজনৰ সৈতে অৱশিষ্ট প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিব। সেই ৰাতি কঠোৰ ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিব; পৰদিন পুৱাতে পুনৰ স্নান কৰি শুচি আৰু একাগ্ৰ হৈ বিষ্ণুৰ বিগ্ৰহক দুধে স্নান কৰাই, পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে ব্ৰতসমাপ্তি পৰ্যন্ত পূজা কৰিব।
Verse 45
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
ভোজন কৰোৱা পূজ্য ব্ৰাহ্মণসকলক যথোচিত সন্মান জনাই, তেওঁলোকৰ অনুমতি লৈ বন্ধু আৰু স্বজনৰ সৈতে অৱশিষ্ট প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিব। সেই ৰাতি কঠোৰ ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিব; পৰদিন পুৱাতে পুনৰ স্নান কৰি শুচি আৰু একাগ্ৰ হৈ বিষ্ণুৰ বিগ্ৰহক দুধে স্নান কৰাই, পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে ব্ৰতসমাপ্তি পৰ্যন্ত পূজা কৰিব।
Verse 46
पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनादृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥
কেৱল দুধক আহাৰ কৰি, শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে বিষ্ণুক আৰাধনা কৰি এই ব্ৰত পালন কৰিব। পূৰ্বৱৎ অগ্নিত আহুতি দিব আৰু ব্ৰাহ্মণসকলকো ভোজন কৰাব।
Verse 47
एवं त्वहरह: कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥
এইদৰে বাৰ দিন পৰ্যন্ত প্ৰতিদিন এই পয়োব্ৰত পালন কৰিব—হৰিৰ আৰাধনা, হোম, পূজা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক তৃপ্ত কৰি ভোজন কৰাব।
Verse 48
प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥
প্ৰতিপদৰ দিনৰ পৰা শুদ্ধ ত্ৰয়োদশী পৰ্যন্ত সম্পূৰ্ণ ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিব, মাটিত শয়ন কৰিব আৰু দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰি ব্ৰত সম্পন্ন কৰিব।
Verse 49
वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥
এই সময়ত অনাৱশ্যক ভৌতিক বিষয় আৰু ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ কথাবতৰাৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগে। সকলো জীৱৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা-হিংসা ত্যাগ কৰি, অহিংস হৈ, বাসুদেৱ-পরায়ণ শুদ্ধ ভক্ত হ’ব লাগে।
Verse 50
त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥
তাৰ পিছত ত্ৰয়োদশী তিথিত শাস্ত্ৰজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়তাত শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে প্ৰভু বিষ্ণুক পাঁচ দ্ৰব্যে (দুধ, দই, ঘি, চিনি, মধু) স্নান কৰাব লাগে।
Verse 51
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
ধন খৰচ নকৰাৰ কৃপণতা ত্যাগ কৰি, সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত শিপিবিষ্ট বিষ্ণুৰ মহাপূজা কৰিব লাগে। ঘি আৰু দুধত শস্য সিদ্ধ কৰি চৰু সাজি, একাগ্ৰচিত্তে পুৰুষসূক্ত জপসহ যজন কৰিব লাগে আৰু নানা ৰসযুক্ত উৎকৃষ্ট নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে—ইয়াতেই পৰমপুৰুষ তুষ্ট হয়।
Verse 52
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
ধন খৰচ নকৰাৰ কৃপণতা ত্যাগ কৰি, সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত শিপিবিষ্ট বিষ্ণুৰ মহাপূজা কৰিব লাগে। ঘি আৰু দুধত শস্য সিদ্ধ কৰি চৰু সাজি, একাগ্ৰচিত্তে পুৰুষসূক্ত জপসহ যজন কৰিব লাগে আৰু নানা ৰসযুক্ত উৎকৃষ্ট নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে—ইয়াতেই পৰমপুৰুষ তুষ্ট হয়।
Verse 53
आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥
বেদজ্ঞানসম্পন্ন আচাৰ্য আৰু তেওঁৰ সহায়ক ঋত্বিজসকলক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু গাই দান কৰি সন্তুষ্ট কৰিব লাগে। ইয়াকেই হৰিৰ আৰাধনা—বিষ্ণু-আৰাধনা—বুলি জনা উচিত।
Verse 54
भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥
হে শুচিস্মিতে শুভে! উত্তম অন্নে গুণবান আচাৰ্য আৰু তেওঁৰ ঋত্বিকসকলক তৃপ্ত কৰা, আৰু তাত সমাগত ব্ৰাহ্মণ আৰু অন্যসকলকো প্ৰসাদ বিতৰণে সন্তুষ্ট কৰা।
Verse 55
दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥
গুৰুক আৰু ঋত্বিকসকলক যথাৰ্হ দক্ষিণা দিয়া—বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, গৰু আৰু ধন আদি; আৰু প্ৰসাদ বিতৰণে সমাগত সকলোকে, চাণ্ডালসকলকো, সন্তুষ্ট কৰা।
Verse 56
भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥
দীন, অন্ধ, কৃপণ আদি সকলোয়ে ভোজন কৰাৰ পাছত, সকলোকে বিষ্ণু-প্ৰসাদে তৃপ্ত কৰাত বিষ্ণু অতি প্ৰসন্ন হয় বুলি জানি, যজ্ঞকাৰীয়ে নিজৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰক।
Verse 57
नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥
প্ৰতিপদৰ পৰা ত্ৰয়োদশীলৈ প্ৰতিদিন নৃত্য, বাদ্য, গীত, স্তুতি, স্বস্তিবাচক মন্ত্র আৰু শ্ৰীমদ্ভাগৱত-কথা পাঠৰ সৈতে এই অনুষ্ঠান চলাই, এইদৰে ভগৱানৰ দৈনিক পূজা কৰা উচিত।
Verse 58
एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥
এইটো ‘পয়োব্ৰত’ নামে পৰিচিত, পৰম পুৰুষৰ আৰাধনাৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত। মোৰ পিতামহ ব্ৰহ্মাই মোক এই কথা কৈছিল, আৰু সেইয়েই মই তোমাক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 59
त्वं चानेन महाभागे सम्यक्चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥
হে মহাভাগ্যৱতী, শুদ্ধভাৱে মন নিয়ন্ত্ৰণ কৰি এই পয়ো-ব্ৰত সম্যক্ভাৱে আচৰণ কৰা আৰু অব্যয় কেশৱ ভগৱানক ভজনা কৰা।
Verse 60
अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥
এই পয়ো-ব্ৰত ‘সৰ্বযজ্ঞ’ আৰু ‘সৰ্বব্ৰত’ বুলি স্মৃত। হে ভদ্ৰে, ই তপস্যাৰ সাৰ, দানৰ পথ, আৰু পৰমেশ্বৰক তুষ্ট কৰাৰ উপায়।
Verse 61
त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥
ইয়েই সাক্ষাৎ শ্ৰেষ্ঠ নিয়ম, ইয়েই উত্তম যম। ইয়াৰ দ্বাৰাই তপ, দান, ব্ৰত আৰু যজ্ঞ সাৰ্থক হয়, কিয়নো ইয়াত অধোক্ষজ ভগৱান তুষ্ট হয়।
Verse 62
तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥
সেয়ে হে ভদ্ৰে, শ্ৰদ্ধা আৰু যত্নে এই ব্ৰত আচৰণ কৰা, নিয়ম কঠোৰভাৱে পালন কৰা। ভগৱান তুষ্ট হৈ শীঘ্ৰে তোমাক বৰ দান কৰিব।
Frequently Asked Questions
Payo-vrata functions as a bridge from crisis to avatāra: it converts Aditi’s political loss into devotional qualification. The ritual’s elements—purity, mantra, Deity worship, feeding brāhmaṇas, celibacy, simplicity, and prasāda distribution—are framed as bhakti-aṅgas meant to please Keśava, establishing that lasting protection comes from Vāsudeva rather than from mere strategy or lineage power.
He first checks for disruptions in dharma within the āśrama—neglect of guests, sacrificial fire, and brāhmaṇa honor—because in Bhāgavata ethics, social and cosmic stability mirrors household religiosity. When Aditi confirms these duties are intact, the narrative clarifies that her grief is not domestic failure but the devas’ dispossession, which must be remedied through the Lord’s favor.
Kaśyapa states he received the method from Lord Brahmā. This establishes paramparā-authority (śāstric transmission) and signals that the vow is not a private invention but a vetted Vedic process, now repurposed in the Bhāgavata to culminate in devotion to Keśava.
Because the Bhāgavata frames Viṣṇu worship as inherently expansive and compassionate: the yajamāna’s offering becomes sanctified food meant for broad distribution. The text explicitly links the Lord’s pleasure to the community being fed, teaching that devotion expresses itself as both reverence to learned guides and mercy to all beings.