Adhyaya 20
Book 1 situates the Vijigīṣu’s power in the disciplined inviolability of the Svāmin. Chapter 1.20 treats the antaḥpura not as domestic space but as a high-value security node where the enemy’s cheapest victory is assassination, poisoning, or arson. Hence Kautilya prescribes security as “structure”: auspicious siting, moat-wall-gate defenses, multiple concentric chambers, and controlled approach routes. He adds countermeasures against fire and poison, including material treatments and biological sentinels (animals/birds whose behavior signals venom proximity), integrating empirical risk management into palace design. Administrative zoning follows: women’s quarters, maternity/medical stationing, water and trees, outer residences for unmarried girls and princes, and the placement of the kumāra’s officials and the mantra/upasthāna spaces. The chapter closes with exempla of successful palace killings, justifying strict protocol. In the saptāṅga system this strengthens the King-limb by hardening the core against internal coups, ensuring continuity of command that enables all other limbs—kośa, daṇḍa, durga, and mitra—to function without succession shock.
Sutras
Sutra 1
वास्तुकप्रशस्ते देशे सप्राकारपरिखाद्वारमनेककक्ष्यापरिगतमन्तःपुरं कारयेत् ॥ कZ_०१.२०.०१ ॥
বাস্তুশাস্ত্ৰে প্ৰশংসিত ঠাইত তেওঁ প্ৰাকাৰ, পৰিখা (খাই) আৰু দ্বাৰসহ, বহু কক্ষ্যা (ক্রমিক আঙণ/বিভাগ)ৰে পৰিবেষ্টিত অন্তঃপুৰ নিৰ্মাণ কৰাব।
Sutra 3
अतोऽन्यथा वा विकल्पयेत्सहाध्यायिभयात् ॥ कZ_०१.२०.०३ ॥
নচেৎ, অন্তৰঙ্গ/নিকট সহচৰসকল (যিসকলে ৰুটিন জানে)ৰ ভয়ত তেওঁ বিকল্প ব্যৱস্থাও গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Sutra 4
मानुषेणाग्निना त्रिरपसव्यं परिगतमन्तःपुरमग्निरन्यो न दहति न चात्रान्योऽग्निर्ज्वलति वैद्युतेन भस्मना मृत्सम्युक्तेन करकवारिणावलिप्तं च ॥ कZ_०१.२०.०४ ॥
মানৱসৃষ্ট অগ্নিৰে অন্তঃপুৰক তিনিবাৰ অপসব্য (বামাবর্ত/উল্টা দিশে) পৰিক্ৰমা কৰালে, অন্য অগ্নিয়ে তাক দহিব নোৱাৰে আৰু তাত অন্য অগ্নিও জ্বলি নুঠে; লগতে বিদ্যুৎজনিত ভস্ম মাটিৰ সৈতে মিহলাই, শিলাবৃষ্টিৰ পানীৰে লেপ দি পুতিও দিব লাগে।
Sutra 5
जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवन्दाकाभिरक्षीवे जातस्याश्वत्थस्य प्रतानेन गुप्तं सर्पा विषाणि वा न प्रभवन्ति ॥ कZ_०१.२०.०५ ॥
‘অক্ষীভ’ ঠাইত জন্মা অশ্বত্থ (পিপল) গছৰ বিস্তৃত ডাল-পাতৰ আৱৰণে, আৰু জীৱন্তী, শ্বেতামুষ্ক, কপুষ্প আৰু বন্দাকা-সহ সুৰক্ষিত থাকিলে, তাত সাপ আৰু বিষ প্ৰভাৱ নকৰে।
Sutra 6
मयूरनकुलपृषतोत्सर्गः सर्पान्भक्षयति ॥ कZ_०१.२०.०६ ॥
ময়ূৰ, নকুল (মুঙগুস) আৰু দাগযুক্ত হৰিণ (পৃষত) ৰাখিলে/এৰি দিলে সাপ খোৱা হয় (অৰ্থাৎ সাপ কমে)।
Sutra 7
शुकः सारिका भृङ्गराजो वा सर्पविषशङ्कायां क्रोशति ॥ कZ_०१.२०.०७ ॥
সাপ বা বিষৰ সন্দেহ হ’লে টিয়া, শালিকা (সাৰিকা) বা ভৃংগৰাজ পখী চিঞৰি উঠে।
Sutra 8
क्रौञ्चो विषाभ्याशे माद्यति ग्लायति जीवं जीवकः म्रियते मत्तकोकिलः चकोरस्याक्षिणी विरज्येते ॥ कZ_०१.२०.०८ ॥
বিষৰ ওচৰত ক্ৰৌঞ্চ পখী মত্ত হৈ ঢলি পৰে; জীৱংজীৱক মৰি যায়; কোকিল উন্মত্ত হয়; আৰু চকোৰৰ চকুৰ ৰং ফিকে পৰে।
Sutra 9
इत्येवमग्निविषसर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत ॥ कZ_०१.२०.०९ ॥
এইদৰে অগ্নি, বিষ আৰু সাপৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিকাৰ কৰিব লাগে।
Sutra 10
पृष्ठतः कक्ष्याविभागे स्त्रीनिवेशो गर्भव्याधिसंस्था वृक्षोदकस्थानं च ॥ कZ_०१.२०.१० ॥
পিছফালে, অন্তঃকক্ষ-বিভাগত নাৰীৰ নিবাস, গৰ্ভাৱস্থা আৰু ব্যাধিৰ ব্যৱস্থা-স্থান, আৰু গছ-জলৰ স্থানো থাকিব।
Sutra 11
बहिः कन्याकुमारपुरम् ॥ कZ_०१.२०.११ ॥
বাহিৰত কন্যা আৰু কুমাৰৰ বাবে নগৰাংশ/বসতি থাকিব লাগে।
Sutra 12
पुरस्तादलङ्कारभूमिर्मन्त्रभूमिरुपस्थानं कुमाराध्यक्षस्थानं च ॥ कZ_०१.२०.१२ ॥
অগ্ৰভাগত (প্ৰৱেশ-অঞ্চলত) অলংকাৰ-ভূমি, মন্ত্ৰ-ভূমি, উপস্থান (দৰ্শন/অপেক্ষা-স্থান) আৰু কুমাৰাধ্যক্ষৰ স্থান থাকিব লাগে।
Sutra 13
कक्ष्यान्तरेष्वन्तर्वंशिकसैन्यं तिष्ठेत् ॥ कZ_०१.२०.१३ ॥
মধ্যৱৰ্তী কৰিডৰ/কক্ষসমূহত অন্তঃ (প্ৰাসাদ) প্ৰহৰী-সেনা নিয়োজিত থাকিব।
Sutra 14
अन्तर्गृहगतः स्थविरस्त्रीपरिशुद्धां देवीं पश्येत् ॥ कZ_०१.२०.१४ ॥
কেৱল অন্তঃকক্ষৰ ভিতৰত থাকি, বৃদ্ধা মহিলাসকলৰ দ্বাৰা পৰীক্ষা/পৰিশুদ্ধি (সুৰক্ষা-ছাঁনি) হোৱাৰ পিছত ৰাণীক দেখা উচিত।
Sutra 15
देवीगृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान मातुः शय्यान्तर्गतश्च पुत्रः कारूषम् ॥ कZ_०१.२०.१५ ॥
কাৰণ ৰাণীৰ গৃহত লুকাই থকা এজন ভ্ৰাতাই ভদ্ৰসেনক হত্যা কৰিছিল; আৰু মাতৃৰ শয্যাৰ ভিতৰত লুকাই থকা এজন পুত্ৰই কাৰূষ (ৰাজা)ক হত্যা কৰিছিল।
Sutra 16
लाजान्मधुनेति विषेण पर्यस्य देवी काशिराजम् विषदिग्धेन नूप्रेण वैरन्त्यं मेखलामणिना सौवीरं जालूथमादर्शेन वेण्यां गूढं शस्त्रं कृत्वा देवी विदूरथं जघान ॥ कZ_०१.२०.१६ ॥
ভাজা ধান আৰু মধু আদি বস্তুত বিষ মিহলাই এজনী ৰাণীয়ে কাশীৰাজক হত্যা কৰিছিল; বিষ-লেপিত নূপুৰে বৈৰন্ত্যক; ৰত্নখচিত মেখলাৰে সৌবীৰক; দৰ্পণ (আদৰ্শ)ৰে জালূথক; আৰু চুলিৰ বেণীত অস্ত্ৰ লুকুৱাই এজনী ৰাণীয়ে বিদূৰথক হত্যা কৰিছিল।
Sutra 17
तस्मादेतान्यास्पदानि परिहरेत् ॥ कZ_०१.२०.१७ ॥
সেয়েহে, এনে সুযোগ-স্থান/দুৰ্বল বিন্দুবোৰ এৰাই চলা/অপসাৰণ কৰা উচিত।
Sutra 18
बाह्याभिश्च दासीभिः प्रतिषेधयेत् ॥ कZ_०१.२०.१८ ॥
আৰু বাহিৰৰ দাসীসকলৰ দ্বাৰাও (এনেধৰণৰ প্ৰৱেশ/সম্পৰ্কৰ) নিষেধ কাৰ্যকৰ কৰাব লাগে।
Sutra 19
न चैनाः कुल्याः पश्येयुः अन्यत्र गर्भव्याधिसंस्थाभ्यः ॥ कZ_०१.२०.१९ ॥
আৰু ‘কুল্যাঃ’ (স্ত্ৰী আত্মীয়/পৰিচাৰিকা) গৰ্ভধাৰণা আৰু ৰোগ-সম্পৰ্কীয় কামৰ বাহিৰে তেওঁলোকক নেদেখিব।
Sutra 20
रूपाजीवाः स्नानप्रघर्षशुद्धशरीराः परिवर्तितवस्त्रालंकाराः पश्येयुः ॥ कZ_०१.२०.२० ॥
ৰূপেৰে জীৱিকা কৰা (গণিকা/শিল্পী) স্নান কৰি দেহ ভালদৰে শুদ্ধ কৰি, আৰু বস্ত্ৰ-অলংকাৰ সলনি কৰাৰ পিছতেহে (প্ৰৱেশ কৰি) দেখা/সাক্ষাৎ কৰিব পাৰিব।
Sutra 21
अशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्काः स्त्रियो वा मातापितृव्यञ्जनाः स्थविरवर्षधराभ्यागारिकाश्चावरोधानां शौचाशौचं विद्युः स्थापयेयुश्च स्वामिहिते ॥ कZ_०१.२०.२१ ॥
অশী বছৰীয়া পুৰুষ বা পঞ্চাশ বছৰীয়া নাৰী—মাতৃ/পিতৃ-ফুফু/খুৰী সদৃশ বুলি চিহ্নিত—আৰু বৃদ্ধ, দীঘলীয়া সময় ধৰি সেৱা কৰা, আৰু ঘৰত বাস কৰা পৰিচাৰকসকলে অন্তঃপুৰৰ শৌচ-অশৌচৰ নিয়ম জানিব (আৰু তদাৰক কৰিব), আৰু স্বামীৰ হিতত তেওঁলোকক নিযুক্ত কৰিব লাগে।
Sutra 22
न च बाह्येन संसर्गं कश्चिदाभ्यन्तरो व्रजेत् ॥ कZ_०१.२०.२२च्द् ॥
কোনো অভ্যন্তৰীণ লোক বাহিৰৰ লোকৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন নকৰিব; নিয়ন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ ভিতৰৰ কোনো লোক বাহ্যিক সংস্পৰ্শলৈ নাযাব।
Sutra 23
निर्गच्छेदभिगच्छेद्वा मुद्रासंक्रान्तभूमिकम् ॥ कZ_०१.२०.२३च्द् ॥
বাহিৰলৈ পঠোৱা হওক বা ভিতৰলৈ অনা হওক, তাত মোহৰ আৰু প্ৰমাণিত অনুমতি-চিহ্ন থাকিব লাগিব।
Frequently Asked Questions
Succession stability and prevention of regicide/arson crises; by protecting the royal household and command center, the state avoids factional violence, treasury disruption, and military paralysis—thereby sustaining public order and economic continuity.
This passage does not state a tariffed penalty; the implied daṇḍa is strict access restriction and disciplinary action against negligent palace staff, with severe punishment elsewhere in the Arthaśāstra for endangering the king (treated as a highest-order offense).