Adhyaya 14
In 1.14 Kautilya operationalizes the Saptāṅga logic by treating the enemy’s population as a recruitable limb for the Vijigīṣu. The chapter classifies exploitable psychological states—anger (kruddha), fear (bhīta), greed (lubdha), and wounded honor (mānin)—and prescribes tailored ‘upajāpa’ scripts, reinforced through vivid analogies (mad elephant, hidden snake, cow milked by dog-keepers, caṇḍāla well). The objective is not moral persuasion but controllable realignment: identify those already alienated by humiliation, punishment, loss, or exclusion; then bind them through inducement, reassurance, or ideological reframing into coordinated clandestine action. Once consolidated, these agents are deployed “like snakes” into tasks appropriate to their temperament and access, yielding intelligence, sabotage, defections, and internal dissension. The placement in Book 1 signals that disciplined statecraft begins with the king’s strategic cognition: victory is prepared by shaping the opponent’s inner limbs—especially ministers, treasury streams, and popular support—before open force is applied.
Sutras
Sutra 1
कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः स्वविषये व्याख्यातः परविषये वाच्यः ॥ कZ_०१.१४.०१ ॥
নিয়োজ্য আৰু অনিয়োজ্য পক্ষক অধীন কৰাৰ পদ্ধতি নিজ ৰাজ্যৰ বাবে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে; এতিয়া সেয়া পৰৰাজ্য (বিদেশী ৰাজ্য)ৰ ভূখণ্ডত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Sutra 2
संश्रुत्यार्थान्विप्रलब्धः तुल्यकारिणोः शिल्पे वोपकारे वा विमानितः वल्लभावरुद्धः समाहूय पराजितः प्रवासोपतप्तः कृत्वा व्ययमलब्धकार्यः स्वधर्माद्दायाद्याद्वोपरुद्धः मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः कुल्यैरन्तर्हितः प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः काराभिन्यस्तः परोक्तदण्डितः मिथ्याचारवारितः सर्वस्वमाहारितः बन्धनपरिक्लिष्टः प्रवासितबन्धुः इति क्रुद्धवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०२ ॥
‘ক্ৰুদ্ধ বৰ্গ’ত এইসকল লোক থাকে: পাৰিশ্ৰমিকৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি ঠগা; সমকক্ষৰ দ্বাৰা শিল্প বা সেৱাত অপমানিত; প্ৰিয়পাত্ৰৰ দ্বাৰা বাধাপ্ৰাপ্ত; মাতি আনি পৰাজিত; নিৰ্বাসনত কষ্টভোগী; খৰচ কৰিো কাম/নিয়োগ নোপোৱা; স্বধৰ্ম/পৰম্পৰাগত কৰ্তব্য বা উত্তৰাধিকাৰৰ পৰা ৰোধিত; মান আৰু পদৰ পৰা বঞ্চিত; আত্মীয়ে লুকুৱাই ‘অন্তৰ্হিত’ কৰা; যাৰ স্ত্ৰীৰ ওপৰত বলপূৰ্বক লাঞ্ছনা/অত্যাচাৰ হৈছে; কাৰাবন্দি; আনৰ উচটনিত দণ্ডিত; মিছা অভিযোগে বাধাগ্ৰস্ত; সৰ্বস্ব হৰণ কৰা; বন্দিত্বে ক্লিষ্ট; বা যাৰ আত্মীয় নিৰ্বাসিত।
Sutra 3
स्वयमुपहतः विप्रकृतः पापकर्माभिख्यातः तुल्यदोषदण्डेनोद्विग्नः पर्यात्तभूमिः दण्डेनोपनतः सर्वाधिकरणस्थः सहसोपचितार्थः तत्कुलीनोपाशंसुः प्रद्विष्टो राज्ञा राजद्वेषी च इति भीतवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०३ ॥
‘ভীত বৰ্গ’ত এইসকল লোক থাকে: নিজে আঘাতপ্ৰাপ্ত/পীড়িত বা অন্যায়ভোগী; পাপকর্মৰ বাবে কুখ্যাত; সমদোষত দণ্ডৰ ভয়ত উদ্বিগ্ন; যাৰ ভূমি কেঢ়ি লোৱা হৈছে; দণ্ড-জোৰে বশ কৰা; যাক সকলো বিভাগত নিযুক্ত কৰা হৈছে (ফলে উন্মুক্ত/ঝুঁকিপূৰ্ণ); যিয়ে হিংসাৰে ধন সঞ্চয় কৰিছে; যিয়ে উচ্চ কুলৰ গৌৰৱ কৰে; যাক ৰজাই ঘৃণা কৰে আৰু যিয়ে ৰজাকো ঘৃণা কৰে।
Sutra 4
परिक्षीणः अन्यात्तस्वः कदर्यः व्यसनी अत्याहितव्यवहारश्च इति लुब्धवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०४ ॥
‘লোভী বৰ্গ’ত সেইসকল লোক থাকে: যিসকল ধনে ক্ষয়প্ৰাপ্ত/নিঃস্ব; আনৰ সম্পত্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীয়াই থাকে; কৃপণ; ব্যসনী; আৰু অত্যন্ত ক্ষতিকৰ/অসৎ লেনদেনত লিপ্ত।
Sutra 5
आत्मसम्भावितः मानकामः शत्रुपूजामर्षितः नीचैरुपहितः तीक्ष्णः साहसिकः भोगेनासंतुष्टः इति मानिवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०५ ॥
‘অহংকাৰী দল’ বুলিলে তেওঁলোকক বুজায় যিসকল আত্মগৰ্বী, মান-সন্মানৰ লোভী, শত্রুৰ পূজা/সন্মান সহ্য নকৰা, নীচ লোকৰ সহায়ত টিকি থকা, কঠোৰ, দুঃসাহসী আৰু ভোগত কেতিয়াও তৃপ্ত নোহোৱা।
Sutra 6
तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनैर्यो यद्भक्तिः कृत्यपक्षीयस्तं तेनोपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०६ ॥
তেওঁলোকৰ মাজত যিজনে মুণ্ডিত-মস্তক, জটাধাৰী বা অনুৰূপ তপস্বী-চিহ্নৰ প্ৰতি ভক্তি দেখুৱায়, তাক সেই চিহ্নৰ পক্ষীয় এজেণ্টে তদনুযায়ী বশ/প্ৰলোভিত কৰিব।
Sutra 7
यथा मदान्धो हस्ती मत्तेनाधिष्ठितो यद् यदासादयति तत्सर्वं प्रमृद्नाति एवमयमशास्त्रचक्षुरन्धो राजा पौरजानपदवधायाभ्युत्थितः शक्यमस्य प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेनापकर्तुममर्षः क्रियतामिति क्रुद्धवर्गमुपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०७ ॥
যেনেকৈ মদত অন্ধ হাতী মত্ততাই চালিত হৈ যি পায় তাকেই চেপি চুৰমাৰ কৰে—তেনেকৈ এই ৰজা ‘নীতি-চক্ষু’ নথকাৰ বাবে অন্ধ হৈ নগৰবাসী আৰু জনপদ ধ্বংস কৰিবলৈ উঠি পৰিছে। প্ৰতিহস্তীক উৎসাহিত কৰি তাক ৰোধ কৰিব পাৰি; ক্ষোভ (অমর্ষ) সংগঠিত কৰা হওক—এমনে কৈ ক্ৰুদ্ধ দলক বশ/প্ৰলোভিত কৰিব।
Sutra 8
यथा लीनः सर्पो यस्माद्भयं पश्यति तत्र विषमुत्सृजति एवमयं राजा जातदोषाशङ्कस्त्वयि पुरा क्रोधविषमुत्सृजति अन्यत्र गम्यतामिति भीतवर्गं उपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०८ ॥
যেনেকৈ লুকাই থকা সাপে যাক ভয় পায় তাৰ দিশে বিষ ছিটায়—তেনেকৈ এই ৰজা তোৰ ভিতৰত দোষৰ আশংকা কৰি সোনকালে বা দেৰিতে তোৰ ওপৰত ক্ৰোধ-বিষ উগলিব। আন ঠাইলৈ যা—এমনে কৈ ভীত দলক বশ/প্ৰলোভিত কৰিব।
Sutra 9
यथा श्वगणिनां धेनुः श्वभ्यो दुह्यते न ब्राह्मणेभ्यः एवमयं राजा सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिहीनेभ्यो दुह्यते नात्मगुणसम्पन्नेभ्यः असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यतामिति लुब्धवर्गं उपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०९ ॥
যেনেকৈ কুকুৰ-ৰক্ষকৰ গাভী কুকুৰৰ বাবে দোহা হয়, ব্ৰাহ্মণৰ বাবে নহয়—তেনেকৈ এই ৰজা সত্ত্ব, প্ৰজ্ঞা আৰু বাক্শক্তিহীন লোকৰ দ্বাৰা ‘দোহিত’ হয়, আত্মগুণসম্পন্নৰ দ্বাৰা নহয়। সেই ৰজা মানুহ-চিনাক্ত কৰাত নিপুণ; তাত যাও—এমনে কৈ লোভী দলক বশ/প্ৰলোভিত কৰিব।
Sutra 10
यथा चण्डालोदपानश्चण्डालानामेवोपभोग्यो नान्येषामेवमयं राजा नीचो नीचानामेवोपभोग्यो न त्वद्विधानामार्याणामसौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यतामिति मानिवर्गमुपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.१० ॥
যেনেকৈ চণ্ডালৰ পানীয় জল/কুঁৱাৰ জল কেৱল চণ্ডালসকলৰেই ভোগ্য, আনৰ নহয়—তেনেকৈ এই ৰজা নীচ; নীচসকলৰেই উপযোগী, তোমালোকৰ দৰে আৰ্য/শ্ৰেষ্ঠসকলৰ নহয়। কিন্তু সেই আন ৰজা মানুহ চিনাক্ত কৰাত নিপুণ; তাত যাওঁ—এইদৰে কৈ অহংকাৰী গোষ্ঠীক লোভ দেখুৱাই নিজৰ পক্ষলৈ টানিব লাগে।
Sutra 11
योजयेत यथाशक्ति सापसर्पान् स्वकर्मसु ॥ कZ_०१.१४.११च्द् ॥
এই ‘সাপ-সদৃশ’ লোকসকলক তেওঁলোকৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি তেওঁলোকৰ নিজ নিজ কামত নিয়োগ কৰিব লাগে।
Sutra 12
लभेत सामदानाभ्यां कृत्यांश्च परभूमिषु ॥ कZ_०१.१४.१२अब् ॥
বিদেশী ভূখণ্ডত সাম (সমঝোতা/মন ভোলোৱা) আৰু দান (উপহাৰ/অৰ্থপ্ৰদান)ৰ জৰিয়তে কৰ্মী/চৰ আদি লাভ কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Reduced need for open war by converting enemy-side grievances into controlled defections and disruption; this weakens the enemy’s cohesion (especially ministers, revenue flows, and popular support) and protects the Vijigīṣu’s subjects through cheaper, lower-casualty victory preparation.
This chapter does not codify a specific domestic punishment schedule; its enforcement logic is operational: ‘akṛtya’ elements are met with bheda and daṇḍa (division, intimidation, coercive neutralization). In the broader Arthaśāstra framework, negligent or compromised agents would fall under disciplinary daṇḍa for dereliction/treachery, but the exact tariff is not stated in 1.14.