Adhyaya 1
Book 11.1 treats the saṅgha as a high-value strategic asset or threat: its collective discipline makes it “adhṛṣya” (difficult to assail) and thus superior to ordinary gains from force (daṇḍa) or bilateral friendship (mitra). Kautilya’s pragmatic objective is to convert saṅgha-cohesion into Vijigīṣu-advantage by a two-track policy: (1) co-opt compatible saṅghas through conciliation and inducements; (2) when incompatible, fracture them through calibrated bheda, then finish with daṇḍa. The chapter operationalizes this with covert social engineering: spies identify latent rivalries, seed accusations, provoke quarrels in leisure spaces (schools, guild-arts, gambling, taverns), weaponize status hierarchies (marriage/commensality), and orchestrate nocturnal incidents around disputed property, cattle, or persons. Once a “hīna-pakṣa” (weaker faction) is produced, the king subsidizes it with treasury and force, using it to eliminate the opposing faction. This placement in the Vijigīṣu’s power-structure is classic mandala logic: dissolve federated resistance before it can stabilize as a rival limb (mitra/daṇḍa) for an enemy king.
Sutras
Sutra 11
संघा हि संहतत्वादधृष्याः परेषाम् ॥ कZ_११.१.०२ ॥
সংঘ (সামূহিক ৰাজ্য) সংহতি/একতাৰে কাম কৰাৰ বাবে বাহিৰৰ লোকৰ পক্ষে তেওঁলোকক দমন কৰা কঠিন।
Sutra 12
ताननुगुणान्भुञ्जीत सामदानाभ्याम् विगुणान्भेददण्डाभ्याम् ॥ कZ_११.१.०३ ॥
যিসকল নিজৰ স্বাৰ্থৰ অনুকূল, তেওঁলোকক সাম আৰু দানৰে বশ কৰিব; যিসকল অননুকূল, তেওঁলোকক ভেদ আৰু দণ্ডৰে দমন কৰিব।
Sutra 13
काम्बोजसुराष्ट्रक्षत्रियश्रेण्यादयो वार्त्तशस्त्रोपजीविनः ॥ कZ_११.१.०४ ॥
কাম্বোজ, সৌৰাষ্ট্ৰ, ক্ষত্ৰিয়-শ্ৰেণী আদি বাৰ্তা (কৃষি/বাণিজ্য) আৰু শস্ত্ৰৰ দ্বাৰা জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
Sutra 14
लिच्छिविकवृजिकमल्लकमद्रककुकुरकुरुपाञ्चालादयो राजशब्दोपजीविनः ॥ कZ_११.१.०५ ॥
লিচ্ছবি, কবৃজিক, মল্লক, মদ্ৰক, কুকুৰ, কুরু, পাঞ্চাল আদি ‘ৰাজ’ শব্দ/পদ-মৰ্যাদাৰ ওপৰত জীৱিকা নিৰ্ভৰ কৰে—অৰ্থাৎ ভাগ-বতৰা কৰা অভিজাত সার্বভৌমত্বৰ ওপৰত।
Sutra 15
सर्वेषामासन्नाः सत्त्रिणः संघानां परस्परन्यङ्गद्वेषवैरकलहस्थानान्युपलभ्य क्रमाभिनीतं भेदमुपचारयेयुः असौ त्वा विजल्पति इति ॥ कZ_११.१.०६ ॥
সকলো পক্ষৰ ওচৰত নিযুক্ত গুপ্তচৰে সংঘসমূহত পাৰস্পৰিক অপমান, দ্বেষ, বৈৰ আৰু কলহৰ স্থান চিনাক্ত কৰি ক্ৰমে ভেদ ঘটাব—“সেইজন তোমাৰ বিৰুদ্ধে কথা কয়” বুলি উচটনি দি।
Sutra 16
एवमुभयतोबद्धरोषाणां विद्याशिल्पद्यूतवैहारिकेष्वाचार्यव्यञ्जना बालकलहानुत्पादयेयुः ॥ कZ_११.१.०७ ॥
এইদৰে, দুয়োফালে ৰোষ বাঁধ খাই থাকিলে, বিদ্যা, শিল্প, জুৱা আৰু বিনোদনৰ পৰিসৰত আচার্যৰ ছদ্মবেশী কৰ্মীয়ে যুৱকসকলৰ কলহ উত্পন্ন কৰাব।
Sutra 17
वेशशौण्डिकेषु वा प्रतिलोमप्रशंसाभिः संघमुख्यमनुष्याणां तीक्ष्णाः कलहानुत्पादयेयुः कृत्यपक्षोपग्रहेण वा ॥ कZ_११.१.०८ ॥
অথবা বেশ্যালয় আৰু মদিৰালয়ৰ পৰিসৰত ‘উলটা/ব্যংগাত্মক প্ৰশংসা’ৰ জৰিয়তে সংঘৰ মুখ্য লোকসকলৰ মাজত তীক্ষ্ণ কলহ উচটাব; অথবা কৰ্মী-গোটৰ কোনো পক্ষক সমৰ্থন কৰি।
Sutra 18
कुमारकान्विशिष्टच्छिन्दिकया हीनच्छिन्दिकानुत्साहयेयुः ॥ कZ_११.१.०९ ॥
‘উচ্চ’ যুৱকৰ দলেৰে ‘নিম্ন’ যুৱকৰ দলক (স্তৰবিন্যাসক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ) উৎসাহিত কৰিব।
Sutra 19
विशिष्टानां चैकपात्रं विवाहं वा हीनेभ्यो वारयेयुः ॥ कZ_११.१.१० ॥
আৰু ‘উচ্চ’ লোকসকলক ‘নিম্ন’ লোকসকলৰ সৈতে একে পাত্ৰত ভোজন (সহভোজন) বা বিবাহ কৰাত বাধা দিব।
Sutra 20
हीनान्वा विशिष्टैरेकपात्रे विवाहे वा योजयेयुः ॥ कZ_११.१.११ ॥
অথবা ‘নিম্ন’ লোকসকলক ‘উচ্চ’ লোকসকলৰ সৈতে একে পাত্ৰত ভোজন বা বিবাহত (নিৰ্বাচিতভাৱে) সংযোগ কৰিব।
Sutra 42
आढ्यविधवा गूढाजीवा योगस्त्रियो वा दायनिक्षेपार्थं विवदमानाः संघमुख्यानुन्मादयेयुः अदितिकौशिकस्त्रियो नर्तकीगायना वा ॥ कZ_११.१.४२ ॥
ধনী বিধৱাসকল—গুপ্ত এজেণ্ট হিচাপে—অথবা যোগিনী/তপস্বিনী নাৰীসকল, উত্তৰাধিকাৰ বা জমা (নিক্ষেপ) লৈ বিবাদৰ অভিনয় কৰি সংঘৰ মুখ্যসকলক উন্মত্ত/উদ্বিগ্ন কৰি তুলিব; তদ্ৰূপ অদিতি–কৌশিক ধৰণৰ নাৰী, বা বাৰাঙ্গনা, নৰ্তকী আৰু গায়িকাও (অপাৰেটিভ হিচাপে) ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
Sutra 43
प्रतिपन्नान् गूढवेश्मसु रात्रिसमागमप्रविष्टांस्तीक्ष्णा हन्युर्बद्ध्वा हरेयुर्वा ॥ कZ_११.१.४३ ॥
লক্ষ্য ব্যক্তিসকলক ফাঁদত পেলাই ৰাতিৰ মিলনৰ বাবে গোপন ঘৰত প্ৰৱেশ কৰোৱা হ’লে, তীক্ষ্ণ (কঠোৰ) গুপ্তচৰে তেওঁলোকক হত্যা কৰিব, অথবা বান্ধি লৈ যাব।
Sutra 44
सत्त्री वा स्त्रीलोलुपं संघमुख्यं प्ररूपयेत् अमुष्मिन् ग्रामे दरिद्रकुल्लमपसृतम् तस्य स्त्री राजार्हा गृहाणैनामिति ॥ कZ_११.१.४४ ॥
এগৰাকী নাৰী গুপ্তচৰে নাৰীলোলুপ সংঘমুখ্যক চিনাক্ত কৰি এইদৰে প্ৰলোভনৰ কথা ক’ব: “সেই গাঁৱত নীচ বংশৰ এজন দৰিদ্ৰ লোকক খেদাই দিয়া হৈছে; তাৰ স্ত্ৰী ৰজাৰ যোগ্য—তাক লৈ লওক।”
Sutra 45
गृहीतायामर्धमासानन्तरं सिद्धव्यञ्जनो दूष्यसंघमुख्यमध्ये प्रक्रोशेत् असौ मे मुख्यो भार्यां स्नुषां भगिनीं दुहितरं वाधिचरति इति ॥ कZ_११.१.४५ ॥
তাক লৈ যোৱাৰ প্ৰায় আধা মাহ পিছত, পতা খবৰীয়াই সংঘমুখ্যসকলৰ মাজত চিঞৰি ক’ব: “সেই মোৰ মুখ্যই মোৰ পত্নী—অথবা পুত্ৰবধূ, ভগ্নী, বা দুহিতাক—অধিচৰণ/দুৰাচাৰ কৰে।”
Sutra 46
तं चेत्संघो निगृह्णीयात् राजैनमुपगृह्य विगुणेषु विक्रमयेत् ॥ कZ_११.१.४६ ॥
যদি সংঘই তাক নিয়ন্ত্ৰণ/শাস্তি দিয়ে দমন কৰে, তেন্তে ৰজাই তাক নিজৰ আশ্ৰয়/হেফাজতত লৈ তেওঁলোকৰ দুৰ্বলতা ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে নিয়োগ কৰিব।
Sutra 47
अनिगृहीते सिद्धव्यञ्जनं रात्रौ तीक्ष्णाः प्रवासयेयुः ॥ कZ_११.१.४७ ॥
যদি তাক নিয়ন্ত্ৰণ নকৰে, তেন্তে তীক্ষ্ণ গুপ্তচৰে ৰাতি সেই পতা খবৰীয়াক সুৰক্ষিত ঠাইলৈ স্থানান্তৰ কৰিব।
Sutra 48
ततस्तद्व्यञ्जनाः प्रक्रोशेयुः असौ ब्रह्महा ब्राह्मणीजारश्च इति ॥ कZ_११.१.४८ ॥
তাৰ পাছত সেই সূচকসকলে চিঞৰি ক’ব— “এইজন ব্ৰাহ্মণ-হন্তা, আৰু ব্ৰাহ্মণীৰ জাৰ (ব্যভিচাৰী প্ৰেমিক)ো।”
Sutra 49
कार्तान्तिकव्यञ्जनो वा कन्यामन्येन वृतामन्यस्य प्ररूपयेत् अमुष्य कन्या राजपत्नी राजप्रसविनी च भविष्यति सर्वस्वेन प्रसह्य वैनां लभस्व इति ॥ कZ_११.१.४९ ॥
অথবা জ্যোতিষী/ভৱিষ্যদ্বক্তাৰ ছদ্মবেশী এজন এজেণ্টে, এজনৰ সৈতে বাগ্দত্তা কন্যাক আন এজনৰ আগত দেখুৱাই ক’ব— “অমুকৰ কন্যা ৰজাৰ পত্নী হ’ব আৰু ৰজাক জন্ম দিব; যিকোনো উপায়ে, প্ৰয়োজনে বলপূৰ্বকো, তাক লাভ কৰ।”
Sutra 50
अलभ्यमानायां परपक्षमुद्धर्षयेत् ॥ कZ_११.१.५० ॥
যদি তাক লাভ কৰিব নোৱাৰি, তেন্তে প্ৰতিপক্ষক উচটাই তুলিব।
Sutra 51
लब्धायां सिद्धः कलहः ॥ कZ_११.१.५१ ॥
তাক লাভ কৰিলে কলহ সিদ্ধ হয় (কাৰ্য সফল হয়)।
Frequently Asked Questions
By preventing cohesive hostile confederacies from forming an external ‘hard shell,’ the Vijigīṣu reduces frontier insecurity, lowers the cost of open war, and stabilizes trade routes and revenue—welfare achieved through preemptive political neutralization.
This chapter does not specify a codified penalty; enforcement is strategic. Non-compliance by agents implies royal sanction under espionage discipline (removal, punishment, or covert disposal as per broader guḍha-puruṣa regulations), while hostile factions face targeted elimination once isolated (pratipakṣa-vadha) backed by kośa and daṇḍa.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.