Adhyaya 8
Book 4 operationalizes the king’s coercive sovereignty by converting moral disorder into administrable categories of crime, proof, and punishment. Chapter 8 (here, sutras 16–29) treats interrogation and coercive ‘karman’ as a regulated instrument of governance, not an arbitrary cruelty. Kautilya’s pragmatic objective is to protect the treasury and public order by enabling reliable adjudication in theft, embezzlement, and grave offenses—while simultaneously limiting reputational and dharmic damage to the regime. Hence: (a) procedural analogies to earlier rules (nikṣepa-apahāra precedent), (b) exemptions for vulnerable women, (c) protections and alternative sanctions for brāhmaṇas, and (d) a graded catalogue of coercive measures with prescribed implements and intervals. Within the Vijigīṣu’s power structure, this chapter strengthens the king-limb by ensuring that daṇḍa remains predictable, legible, and politically sustainable—maximizing compliance and revenue security without provoking destabilizing resentment or sacrilege.
Sutras
Sutra 1
मुषितसंनिधौ बाह्यानामभ्यन्तराणां च साक्षिणामभिशस्तस्य देशजातिगोत्रनामकर्मसारसहायनिवासाननुयुञ्जीत ॥ कZ_०४.८.०१ ॥
চুৰিৰ স্থানৰ ওচৰত, অভিযুক্তক বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰ—দুয়ো ধৰণৰ সাক্ষী মাতি জিজ্ঞাসাবাদ কৰিব লাগে; আৰু তাৰ দেশ/স্থান, জাতি/সমুদায়, গোত্ৰ, নাম, কৰ্ম/পেচা, সাৰ/সাধন, সহায়/সঙ্গী, আৰু নিবাস সম্পৰ্কে সোধা উচিত।
Sutra 2
तांश्चापदेशैः प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०४.८.०२ ॥
আৰু তেওঁলোকক (ব্যক্তি/সাক্ষী) অজুহাত দেখুৱাই (অৰ্থাৎ সাজোৱা তলবেৰে) পুনৰ মুখামুখি আনি মিলাই চাব লাগে।
Sutra 3
ततः पूर्वस्याह्नः प्रचारं रात्रौ निवासं च (चा) ग्रहणादित्यनुयुञ्जीत ॥ कZ_०४.८.०३ ॥
তাৰপিছত, ধৰা/ঘটনাৰ সময়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, পূৰ্বাহ্নত তাৰ চলাফেরা আৰু ৰাতি তাৰ থকা ঠাইৰ বিষয়ে সোধা উচিত।
Sutra 4
तस्यापसारप्रतिसंधाने शुद्धः स्यात् अन्यथा कर्मप्राप्तः ॥ कZ_०४.८.०४ ॥
যদি অপসাৰণ আৰু তাৰ সংযোগ/ঘটনাক্ৰমৰ শৃংখলা বিষয়ে তাৰ বৰ্ণনা পৰীক্ষাত টিকে আৰু মিল খায়, তেন্তে তাক নিৰ্দোষ ধৰা হ’ব; নহ’লে সি শাস্তিযোগ্য হ’ব।
Sutra 5
त्रिरात्रादूर्ध्वमग्राह्यः शङ्कितकः पृच्छाभावादन्यत्रोपकरणदर्शनात् ॥ कZ_०४.८.०५ ॥
কেৱল সন্দেহভাজনক তিন ৰাতিৰ অধিক আটকাই ৰাখিব নালাগে—যেতিয়া আৰু সোধা-পোছাৰ ভিত্তি নাথাকে আৰু উপকৰণ/প্ৰমাণ অন্য ঠাইত দেখা যায় (অৰ্থাৎ তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নহয়)।
Sutra 6
अचोरं चोर इत्यभिव्याहरतश्चोरसमो दण्डः चोरं प्रच्छादयतश्च ॥ कZ_०४.८.०६ ॥
যি অচোৰক ‘চোৰ’ বুলি ঘোষণা কৰে, তাক চোৰৰ সমান শাস্তি; আৰু যি চোৰক লুকুৱাই ৰাখে, তাকো সেই।
Sutra 7
चोरेणाभिशस्तो वैरद्वेषाभ्यामपदिष्टकः शुद्धः स्यात् ॥ कZ_०४.८.०७ ॥
চোৰে কৰা অভিযোগ যদি বৈৰ বা দ্বেষৰ পৰা প্ৰেৰিত হয়, তেন্তে অভিযুক্তজনক নিৰ্দোষ বুলি গণ্য কৰিব লাগে।
Sutra 8
शुद्धं परिवासयतः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०४.८.०८ ॥
যি কোনোবাই নিৰ্দোষ বুলি প্ৰমাণিত ব্যক্তিকো আটক/বহিষ্কৃত কৰি ৰাখে, তাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম (সৰ্বনিম্ন) সাহস-দণ্ড প্ৰযোজ্য।
Sutra 9
शङ्कानिष्पन्नमुपकरणमन्त्रिसहायरूपवैयावृत्यकरान्निष्पादयेत् ॥ कZ_०४.८.०९ ॥
উৎপন্ন হোৱা সন্দেহৰ আধাৰত সি প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা কৰিব—উপকৰণ, মন্ত্রী/পৰামৰ্শদাতা, সহায়ক, ছদ্মবেশ/ৰূপ, আৰু সেৱা-কৰ্মী।
Sutra 10
कर्मणश्च प्रदेशद्रव्यादानांशविभागैः प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०४.८.१० ॥
কাৰ্য/ক্ৰিয়া, স্থান, দ্ৰব্য গ্ৰহণ/হস্তান্তৰ, আৰু অংশ-বিভাজনৰ আধাৰত তুলনা কৰি (হিচাপ/বিৱৰণ) পৰস্পৰে মিলাই চাব লাগে।
Sutra 11
एतेषां कारणानामनभिसंधाने विप्रलपन्तमचोरं विद्यात् ॥ कZ_०४.८.११ ॥
এই (দোষাৰোপক) কাৰণসমূহ নাথাকিলে কোনোবাই অসংলগ্ন/বিৰোধাভাসী কথা ক’লে, তাক অচোৰ (অৰ্থাৎ চুৰিৰ দোষী নহয়) বুলি বুজিব লাগে।
Sutra 12
दृश्यते ह्यचोरोऽपि चोरमार्गे यदृच्छया संनिपाते चोरवेषशस्त्रभाण्डसामान्येन गृह्यमाणश्चोरभाण्डस्योपवासेन वा यथाणिमाण्डव्यः कर्मक्लेशभयादचोरः चोरोऽस्मि इति ब्रुवाणः ॥ कZ_०४.८.१२ ॥
কাৰণ দেখা যায় যে নিৰ্দোষ লোকেও কেতিয়াবা যাদৃচ্ছিকভাৱে চোৰৰ পথত বা আকস্মিক সমাৱেশত পৰি, চোৰৰ দৰে পোছাক, অস্ত্ৰ বা সামগ্ৰীৰ সাদৃশ্যৰ বাবে ধৰা পৰে; অথবা চোৰৰ হেফাজতত উপবাস/বঞ্চনা (চাপ) অৱস্থাত, আণিমাণ্ডব্যৰ দৃষ্টান্তৰ দৰে, বাধ্যতামূলক কষ্টকৰ কামৰ ভয়ত নিৰ্দোষেও ‘মই চোৰ’ বুলি কৈ পেলাব পাৰে।
Sutra 13
तस्मात्समाप्तकरणं नियमयेत् ॥ कZ_०४.८.१३ ॥
সেয়ে, প্ৰক্ৰিয়াৰ সমাপ্তি/নিষ্পত্তি নিয়মবদ্ধ কৰি আনুষ্ঠানিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উচিত।
Sutra 14
मन्दापराधं बालं वृद्धं व्याधितं मत्तमुन्मत्तं क्षुत्पिपासाध्वक्लान्तमत्याशितमामकाशितं दुर्बलं वा न कर्म कारयेत् ॥ कZ_०४.८.१४ ॥
সামান্য অপৰাধী, শিশু, বৃদ্ধ, ৰোগী, মদ্যপ, উন্মত্ত, ক্ষুধা-পিপাসা বা যাত্ৰাত ক্লান্ত, অতিভোজন কৰা, অপচিত/অজীৰ্ণ (হজম নোহোৱা) অৱস্থাত থকা, বা দুৰ্বল ব্যক্তিৰ পৰা (শাস্তি/তদন্ত হিচাপে) কাম কৰাব নালাগে।
Sutra 15
तुल्य शीलपुंश्चलीप्रापाविककथावकाशभोजनदातृभिरपसर्पयेत् ॥ कZ_०४.८.१५ ॥
একে ধৰণৰ স্বভাৱৰ লোকৰ জৰিয়তে—যেনে বেশ্যা/লম্পট নাৰী, মদিৰালয়ৰ দোকানদাৰ, কাহিনী-গুজব উচটোৱা লোক, সুযোগ কৰি দিয়া লোক, আৰু খাদ্য দাতা—(সন্দেহভাজনক) গোপনে ওচৰলৈ টানি/আলাদা কৰি ল’ব লাগে।
Sutra 16
एवमतिसंदध्यात् यथा वा निक्षेपापहारे व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.८.१६ ॥
এইদৰে সি বিষয়বোৰ অতি সাৱধানতাৰে সমন্বয়/ব্যৱস্থা কৰিব লাগে—অথবা নিক্ষেপ (জমা/আমনত) অপহৰণ/চুৰিৰ ক্ষেত্ৰত যিদৰে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
Sutra 17
आप्तदोषं कर्म कारयेत् न त्वेव स्त्रियं गर्भिणीं सूतिकां वा मासावरप्रजाताम् ॥ कZ_०४.८.१७ ॥
দোষ প্ৰমাণিত হ’লে তেতিয়াহে শ্ৰম কৰাব লাগে; কিন্তু গৰ্ভৱতী, প্ৰসূতি (সূতিকাৰ অৱস্থা), বা এক মাহৰ ভিতৰত সন্তান জন্ম দিয়া নাৰীৰ ওপৰত নহয়।
Sutra 18
स्त्रियास्त्वर्धकर्म वाक्यानुयोगो वा ॥ कZ_०४.८.१८ ॥
নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত অর্ধশ্ৰম, অথবা কেৱল মৌখিক জিজ্ঞাসাবাদ।
Sutra 19
ब्राह्मणस्य सत्त्रिपरिग्रहः श्रुतवतस्तपस्विनश्च ॥ कZ_०४.८.१९ ॥
ব্ৰাহ্মণৰ—আৰু তেনেদৰে শ্ৰুতৱান (বিদ্বান) আৰু তপস্বীৰ—ক্ষেত্ৰত কেৱল ‘সত্ত্ৰি’ ধৰণৰ পৰিগ্ৰহ/ভৰণ (সীমিত, প্ৰচলিত ৰূপ)হে অনুমোদিত।
Sutra 20
तस्यातिक्रम उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च कर्मणा व्यापादनेन च ॥ कZ_०४.८.२० ॥
সেই (নিৰ্দেশ) উলংঘন কৰিলে সৰ্বোচ্চ দণ্ড—কৰ্তাৰো আৰু কৰোৱাই/আদেশদাতাৰো; আৰু সেই কৰ্মত হোৱা ক্ষতি বা মৃত্যুৰ বাবেও (দায় থাকিব)।
Sutra 21
व्यावहारिकं कर्मचतुष्कं षड्दण्डाः सप्त कशाः द्वाव् उपरिनिबन्धौ उदकनालिका च ॥ कZ_०४.८.२१ ॥
(মানক) ন্যায়িক শাৰীৰিক দণ্ডৰ কৰ্মচতুষ্কত—লাঠিৰ ছয় আঘাত, সাত চাবুক, ওপৰৰ দুটা বন্ধন (নিবন্ধ/নিয়ন্ত্ৰণ), আৰু উদকনালিকা (জল-নলীৰে পানী ঢালি দিয়া যন্ত্ৰণা) নিৰ্ধাৰিত।
Sutra 22
परं पापकर्मणां नव वेत्रलताः द्वादश कशाः द्वाव् ऊरुवेष्टौ विंशतिर्नक्तमाललताः द्वात्रिंशत्तलाः द्वौ वृश्चिकबन्धौ उल्लंबने च द्वे सूची हस्तस्य यवागूपीतस्य एकपर्वदहनमङ्गुल्याः स्नेहपीतस्य प्रतापनमेकमहः शिशिररात्रौ बल्बजाग्रशय्या च ॥ कZ_०४.८.२२ ॥
অধিক গুৰুতৰ অপৰাধৰ বাবে—বেত/লতা দিয়ে নটা প্ৰহাৰ; বাৰটা চাবুক; উৰুত দুটা বন্ধন; নক্তমাল লাঠি/লতা দিয়ে বিশটা প্ৰহাৰ; বত্রিশটা তাল-প্ৰহাৰ; ‘বিচ্ছু-বন্ধ’ দুটা; ঝুলনি শাস্তিত দুটা সূচ; যবাগূ (পেজ) খোৱা/পিয়া লোকৰ হাতৰ আঙুলিৰ এটা গাঁঠ দগ্ধ কৰা; তেল পান কৰা লোকক এক দিন তাপ/যাতনা দিয়া; আৰু শীত ৰাতিত বল্বজ ঘাঁহৰ শয্যা।
Sutra 23
इत्यष्टादशकं कर्म ॥ कZ_०४.८.२३ ॥
এইদৰে দণ্ডকৰ্মৰ সমষ্টি আঠাৰটা।
Sutra 24
तस्योपकरणं प्रमाणं प्रहरणं प्रधरणमवधारणं च खरपट्टादागमयेत् ॥ कZ_०४.८.२४ ॥
ইয়াৰ উপকৰণ—প্ৰমাণ (মাপ), প্ৰহাৰৰ সঁজুলি, বন্ধন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ—খৰপট্ট আদি নিৰ্ধাৰিত মানদণ্ড অনুসাৰে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
Sutra 25
दिवसान्तरमेकैकं च कर्म कारयेत् ॥ कZ_०४.८.२५ ॥
আৰু প্ৰতিটো দণ্ডকৰ্ম একে একে, মাজত এটা দিনৰ ব্যৱধান ৰাখি, কৰাব লাগে।
Sutra 26
पूर्वकृतापदानं प्रतिज्ञायापहरन्तमेकदेशदृष्टद्रव्यं कर्मणा रूपेण वा गृहीतं राजकोशमवस्तृणन्तं कर्मवध्यं वा राजवचनात्समस्तं व्यस्तमभ्यस्तं वा कर्म कारयेत् ॥ कZ_०४.८.२६ ॥
যি ব্যক্তি আগতে কৰা আপদান/সমাধানৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিও পুনৰ অপহৰণ কৰে; অথবা দ্ৰব্য কেৱল আংশিকভাৱে দেখা/পোৱা যায়; অথবা কৰ্মদ্বাৰা বা পৰিচয়দ্বাৰা ধৃত হৈও ৰাজকোষ লুট কৰা অব্যাহত ৰাখে; অথবা যি দেহদণ্ডৰ যোগ্য—তেনে ক্ষেত্ৰত ৰজাৰ আদেশমতে দণ্ডকৰ্ম সম্পূৰ্ণভাৱে, পৃথকভাৱে, বা পুনঃপুন, উপযুক্ত অনুসাৰে, প্ৰয়োগ কৰাব লাগে।
Sutra 27
सर्वापराधेष्वपीडनीयो ब्राह्मणः ॥ कZ_०४.८.२७ ॥
সকলো ধৰণৰ অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰতো ব্ৰাহ্মণক শাৰীৰিক যন্ত্ৰণা/দণ্ড দিয়া উচিত নহয়।
Sutra 28
तस्याभिशस्ताङ्को ललाटे स्याद्व्यवहारपतनाय स्तेयो श्वा मनुष्यवधे कबन्धः गुरुतल्पे भगं सुरापाने मद्यध्वजः ॥ कZ_०४.८.२८ ॥
তাৰ (অপৰাধী ব্ৰাহ্মণৰ) কপালত নিন্দাৰ চিহ্ন দিয়া হ’ব, যাৰ ফলত তাৰ নাগৰিক/আইনী মৰ্যাদা নষ্ট হ’ব: চুৰিৰ বাবে কুকুৰ; মানুহ-বধৰ বাবে মূৰবিহীন ধড়; গুৰুৰ শয্যা লংঘনৰ বাবে স্ত্ৰীযোনি; সুৰাপানৰ বাবে মদৰ পতাকা।
Sutra 29
कुर्यान्निर्विषयं राजा वासयेदाकरेषु वा ॥ कZ_०४.८.२९च्द् ॥
ৰাজাই তাক ভূমিহীন/নিৰ্বাসিত কৰিব, অথবা তাক খনিত বাস কৰাব।
Frequently Asked Questions
Predictable, bounded coercion improves conviction accuracy, reduces wrongful harm, protects vulnerable groups, and preserves social legitimacy—thereby stabilizing revenue (kośa), lowering crime, and sustaining public trust in royal justice.
For offenders: graded ‘karman’ up to severe measures for grave sins; treasury-defrauders and those caught with incriminating proof may be subjected to the full set (samasta/vyasta/abhyasta) by royal order. For brāhmaṇas: no physical torment (apīḍanīya), but branding marks on the forehead according to offense and then banishment (nirviṣaya) or relegation to mines (ākara).