Adhyaya 18
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting administrative knowledge into repeatable production and control systems. Chapter 2.18 focuses on the armoury as a hinge between Kośa and Daṇḍa: weapons are not merely crafted but governed—through quantified labor, time-bound wages, and verifiable outputs, then preserved by disciplined storage protocols. Kautilya’s placement is strategic: before war-making, the state must ensure reliability of matériel, because defective weapons collapse deterrence and invite internal corruption. The chapter’s long taxonomic lists are not ornament; they are procurement categories enabling inventory, inspection, and accountability. By prescribing frequent relocation and ventilation/sun exposure of stores, and re-siting items harmed by heat, moisture, or worms, the text treats decay as a security risk. The Vijigīṣu thus gains readiness (ātatāyitva-prevention), fiscal efficiency (less spoilage), and coercive credibility—the practical basis of sovereignty.
Sutras
Sutra 1
कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारयेत्स्वभूमिषु च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१८.०१ ॥
সম্পন্ন কাম, পৰিমাণ/মাপ, সময়, মজুৰি আৰু চূড়ান্ত উৎপাদন—এইবোৰৰ নথি ৰাখি কাম কৰাব; আৰু সিহঁতক ৰাজ্যভূমিত স্থাপন/নিয়োজিত কৰিব।
Sutra 2
स्थानपरिवर्तनमातपप्रवातप्रदानं च बहुशः कुर्यात् ॥ कZ_०२.१८.०२ ॥
তেওঁ (সংৰক্ষণৰ) স্থান সঘনাই সলনি কৰিব আৰু ৰ’দ আৰু বায়ু চলাচলৰ ব্যৱস্থা কৰিব।
Sutra 3
ऊष्मोपस्नेहक्रिमिभिरुपहन्यमानमन्यथा स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१८.०३ ॥
যদি সেয়া তাপ, আর্দ্ৰতা/তেলতেলীয়া ভাব বা পোকা-পাতলিৰে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়, তেন্তে সেয়া অন্যধৰণে (অৰ্থাৎ ভিন্ন পদ্ধতি/স্থানত) সংৰক্ষণ কৰিব।
Sutra 4
जातिरूपलक्षणप्रमाणागममूल्यनिक्षेपैश्चोपलभेत ॥ कZ_०२.१८.०४ ॥
তেওঁ বস্তুসমূহক তাৰ জাতি/ধৰণ, ৰূপ, চিনাক্তকৰণ-লক্ষণ, পৰিমাপ, লাভৰ উৎস, মূল্য আৰু নিক্ষেপ/প্ৰৱেশ নথি (ৰেকৰ্ড)ৰ জৰিয়তে নিৰ্ণয় কৰিব।
Sutra 5
सर्वतोभद्रजामदग्न्यबहुमुखविश्वासघातिसंघाटीयानकपर्जन्यकबाहूर्ध्वबाह्वर्धबाहूनि स्थितयन्त्राणि ॥ कZ_०२.१८.०५ ॥
তলত দিয়া সমূহ স্থিৰ (স্থাপিত) যন্ত্ৰ: সৰ্বতোভদ্ৰ, জামদগ্ন্য, অবহুমুখ, বিশ্বাসঘাতী, সংঘাটী, যানক, পৰ্জন্যক, বাহূর্ধ্ব, বাহ্ব আৰু অৰ্ধবাহু।
Sutra 6
पाञ्चालिकदेवदण्डसूकरिकामुसलयष्टिहस्तिवारकतालवृन्तमुद्गरगदास्पृक्तलाकुद्दालास्फाटिमोत्पाटिमोद्घाटिमशतघ्नित्रिशूलचक्राणि चलयन्त्राणि ॥ कZ_०२.१८.०६ ॥
তলত দিয়া সমূহ চল (গতিশীল) যন্ত্ৰ: পাঁচালিক, দেবদণ্ড, সূকরিকা, মুসল, যষ্টি, হস্তিবারক, তালবৃন্ত, মুদ্গর, গদা, স্পৃক্তলা, কুদ্দালা, স্ফাটিম, উৎপাটিম, উদ্ঘাটিম, অশতঘ্নী, ত্ৰিশূল আৰু চক্ৰ।
Sutra 7
शक्तिप्रासकुन्तहाटकभिण्डिपालशूलतोमरवराहकर्णकणयकर्पणत्रासिकादीनि च हुलमुखानि ॥ कZ_०२.१८.०७ ॥
আৰু হুলমুখ অস্ত্ৰসমূহৰ ভিতৰত: শক্তি, প্ৰাস, কুন্ত, হাটক, ভিণ্ডিপাল, শূল, তোমৰ, বৰাহকৰ্ণ, কণয়, কৰ্পণ, ত্ৰাসিকা আদি আছে।
Sutra 8
तालचापदारवशार्ङ्गाणि कार्मुककोदण्डद्रूणा धनूंषि ॥ कZ_०२.१८.०८ ॥
ধনুৰ প্ৰকাৰ—তাল, চাপদাৰু, দাৰৱ, শাৰ্ঙ্গ; আৰু কাৰ্মুক, কোদণ্ড, দ্ৰূণ নামৰ ভেদ।
Sutra 9
मूर्वार्कशनगवेधुवेणुस्नायूनि ज्याः ॥ कZ_०२.१८.०९ ॥
ধনুৰ ডোৰ (জ্যা) মূৰ্বা, অর্ক, শন, গবেধু, বাঁহ আৰু স্নায়ু (নস)ৰে তৈয়াৰ কৰা হয়।
Sutra 10
वेणुशरशलाकादण्डासननाराचाश्चेषवः ॥ कZ_०२.१८.१० ॥
নিক্ষেপ্য অস্ত্ৰ (ইষৱঃ)ৰ ভিতৰত বাঁহৰ কাঁড়, নল/দণ্ড-যুক্ত কাঁড়, খিল-সদৃশ ডাৰ্ট, দণ্ড-শাফ্ট আৰু লোহাৰ ফলাযুক্ত কাঁড় (নাৰাচ) অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 11
तेषां मुखानि छेदनभेदनताडनान्यायसास्थिदारवाणि ॥ कZ_०२.१८.११ ॥
সিহঁতৰ ফল/মুখ কটা, ভেদ কৰা আৰু আঘাত কৰাৰ বাবে; আৰু সেয়া লোহা, হাড় বা কাঠেৰে তৈয়াৰ।
Sutra 12
निस्त्रिंशमण्डलाग्रासियष्टयः खड्गाः ॥ कZ_०२.१८.१२ ॥
তৰোৱাল (খড়্গ) নিস্ত্ৰিংশ, মণ্ডলাগ্ৰ, অসি আৰু যষ্টি—এই ধৰণৰ।
Sutra 13
खड्गमहिषवारणविषाणदारुवेणुमूलानि त्सरवः ॥ कZ_०२.१८.१३ ॥
ম্যাঁন/খোল (ৎসৰৱ) তৰোৱালৰ ফিটিংছ, মহিষৰ শিং, হাতীৰ দাঁত, কাঠ আৰু বাঁহৰ শিপাৰে তৈয়াৰ কৰা হয়।
Sutra 14
परशुकुठारपट्टसखनित्रकुद्दालक्रकचकाण्डच्छेदनाः क्षुरकल्पाः ॥ कZ_०२.१८.१४ ॥
ক্ষুৰ-শ্ৰেণীৰ ধাৰাল অস্ত্ৰ/সঁজুলি (ক্ষুৰকল্প)ৰ ভিতৰত পৰশু (কুঠাৰ), কুঠাৰ (টাঁগি), পট্টস (ফলক-ছুৰি/ব’ৰ্ড-ছুৰি), খনিত্ৰ (খনন-সঁজুলি/ফাৱৰা), কুদ্দাল (কোদাল), ক্রক (কাঁচি/দা), চক (কৰাত) আৰু কাণ্ডচ্ছেদন (ডাল কটা সঁজুলি) অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 15
यन्त्रगोष्पणमुष्टिपाषाणरोचनीदृषदश्चाश्मायुधानि ॥ कZ_०२.१८.१५ ॥
পাথৰৰ অস্ত্ৰ (অশ্মায়ুধ)ৰ ভিতৰত যন্ত্ৰেৰে নিক্ষিপ্ত পাথৰ, গুলতি/গোফণৰ পাথৰ, মুঠি-পাথৰ, আৰু ৰোচনী-দৃষদৰ দৰে চেপেটা/শান-পাথৰ সদৃশ নিক্ষেপ্য পাথৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 16
लोहजालिकापट्टकवचसूत्रकङ्कटशिंशुमारकखड्गिधेनुकहस्तिगोचर्मखुरशृङ्गसंघातं वर्माणि ॥ कZ_०२.१८.१६ ॥
বর্ম/কবচ (বর্মাণি)ৰ ভিতৰত লোহাৰ জালি, স্তৰযুক্ত কবচ (পট্টকবচ), সূতা/দোৰীৰে চিলাই কৰা কবচ (সূত্রকঙ্কট), আৰু চামৰাৰ কবচ—মগৰ (শিংশুমাৰ), গণ্ডাৰ (খড়্গী), গাই (ধেনুকা), হাতীৰ চামৰা—লগতে খুৰ আৰু শিঙৰ টুকুৰা জোৰা দি বনোৱা কবচো অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 17
शिरस्त्राणकण्ठत्राणकूर्पासकञ्चुकवारवाणपट्टनागोदरिकाः पेटीचर्महस्तिकर्णतालमूलधमनिकाकपाटकिटिकाप्रतिहतबलाहकान्ताश्चावरणाणि ॥ कZ_०२.१८.१७ ॥
ৰক্ষামূলক আৱৰণ (আৱৰণাণি)ৰ ভিতৰত শিৰস্ত্ৰাণ (মূৰৰ ৰক্ষক), কণ্ঠত্ৰাণ (গলাৰ ৰক্ষক), কূৰ্পাস (কিৰাস/বখ্তৰ), কঞ্চুক (অংগৰখা/টিউনিক), বাৰৱাণ, পট্টনাগোদৰিকা, পেটী, চামৰাৰ আৱৰণ—যেনে হাতী-কাণৰ চামৰা—তালমূ’লৰ আঁহৰ আৱৰণ, ধমনিকা (মূত্ৰাশয়/চামৰাৰ থলী), কপাট-কিটিকা (বলপোৱা পেনেল), আৰু প্ৰতিহতবলাহকান্তা আদি দৃঢ় ৰক্ষাপট্ট অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 18
हस्तिरथवाजिनां योग्याभाण्डमालंकारिकं सम्नाहकल्पनाश्चोपकरणानि ॥ कZ_०२.१८.१८ ॥
হাতী, ৰথ আৰু ঘোঁৰাৰ বাবে উপযুক্ত সা-সামগ্ৰী, মজুত, অলংকাৰ, জোঁতা/হাৰ্নেছৰ ব্যৱস্থা আৰু সহায়ক উপকৰণ (ৰ তদাৰকি)।
Sutra 19
ऐन्द्रजालिकमौपनिषदिकं च कर्म ॥ कZ_०२.१८.१९ ॥
তেওঁ ঐন্দ্ৰজালিক (জাদু/মায়াবিদ্যা) আৰু ঔপনিষদিক (গূঢ়/অনুষ্ঠান-প্ৰযুক্তিগত) কাৰ্যসমূহৰো তত্ত্বাৱধান কৰিব।
Sutra 20
क्षयव्ययौ च जानीयात्कुप्यानामायुधेश्वरः ॥ कZ_०२.१८.२०च्द् ॥
অস্ত্ৰাগাৰাধ্যক্ষ (আয়ুধেশ্বৰ) কুপ্য (চলমান ভঁৰাল) বস্তুৰ ক্ষয়/হানি আৰু ব্যয়ো নিৰ্ণয় কৰিব।
Frequently Asked Questions
Higher public safety and stability through reliable defense readiness, fewer accidents from degraded weapons, reduced fiscal leakage via standardized procurement, and sustained deterrence that prevents raids and disorder.
While this unit does not state a numeric fine, Arthashāstric practice implies graded daṇḍa: restitution for loss (damage/spoilage), fines for negligence and misreporting (nikṣepa/inventory fraud), and dismissal or harsher punishment if corruption endangers state security.