Varaha Purana - Adhyaya 58
Varaha PuranaAdhyaya 5817 Shlokas

Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)

Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ

Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)

يعرض هذا الفصل تعليماً إرشادياً عن نذرٍ (vrata) يُقال إنه يُولِّد السَّوبهاجيا saubhāgya، أي الحظّ المبارك، للنساء والرجال، في سياق نقلٍ تعليمي إلى ملكٍ سائل. ويُحدِّد مدخلَه الزمني: اليوم القمري الثالث (tṛtīyā) من النصف المضيء في شهر فالغونا Phālguna، مع التزام العبادة ليلاً (nakta) واشتراط الطهارة والصدق ونحو ذلك من الآداب. ثم يصف نموذجاً توفيقياً للعبادة: التوجّه إلى هاري Hari مع شري Śrī (لاكشمي Lakṣmī)، أو إلى رودرا Rudra مع أوما/غاوري Umā/Gaurī، ويؤكد صراحةً—بحسب قراءة الشاسترا śāstra—عدم انفصالهم. وتَرِدُ سلسلة تسميةٍ لأعضاء الجسد على نحوٍ يشبه nyāsa، ثم تُقدَّم العطور والزهور ويُقام الهُوما homa بالعسل والسمن (ghee) والسمسم. وتُذكر ضوابط غذائية تمتد عبر الشهور، وتبلغ ذروتها في Māgha śukla-tṛtīyā بتقديم تماثيل ذهبية وبصدقةٍ منظَّمة من ستة أوعية لبرهمنٍ مؤهَّل، مع وعدٍ برخاءٍ عبر ولاداتٍ متعددة؛ كما توحي الانضباطات الموسمية بنظامٍ إنساني-بيئي عبر الاستهلاك المنظَّم والاتساق مع التقويم.

Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

Saubhāgya (auspicious fortune) through vrata-disciplineŚiva–Viṣṇu non-difference framed as śāstric hermeneuticsTithi-based ritual calendrics (Phālguna śukla tṛtīyā; Māgha śukla tṛtīyā)Nakta-vrata (night observance) and satyavāda (truthfulness)Homa with madhu, ghṛta, tila; and dāna of six pātrasMonth-wise dietary regulation as social-ecological restraint
Sanskrit recitationVaraha Purana Adhyaya 58

Shlokas in Adhyaya 58

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥

قال أغستيا: «بعد ذلك، أيها الملك العظيم، استمع إلى النذر (فرَتَه) الذي يجلب السعادة والبركة؛ فبه تنشأ سريعاً الرفاهية والعافية الميمونة للنساء والرجال».

Verse 2

फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥

في شهر فالغونا، ينبغي أن تُراعى التِّثيّة الثالثة من النصف المضيء بصومٍ ليليّ، على يد من كان طاهرًا صادقَ القول.

Verse 3

सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥

بعد عبادة هري مع شري، أو عبادة رودرا مع أوما، ينبغي أن يُفهم: إن «شري» المذكورة هي غيريجا (بارفتي)، وإن «هري» المذكور هو تريلوچانا (شيفا).

Verse 4

एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥

هكذا يُتلى ويُعلَّم في جميع الشاسترات وكذلك في البورانات. أمّا من حاد عن ذلك وفسّر الشاسترا تفسيرًا مُغايرًا، كأنها أجزاء متعارضة منفصلة—

Verse 5

रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥

لا ينبغي للبشر الفانين أن يعدّوا مؤلَّفًا منسوبًا إلى رودرا شاسترا مُعتَبرًا. فإن زعم أحدٌ أن فيشنو خُلِق على يد رودرا، أو زعم أن «شري» هي في الحقيقة «غاوري» وليست بارفتي، يا بارثيفي، فعلى ذوي البصيرة أن يعرفوا أن مثل هذا إنما هو شعرُ فانيين لا يؤمنون، لا شاسترا.

Verse 6

एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥

فإذا عُرف الأمر على هذا النحو، وعُبد هري مع لكشمي بعبادةٍ خالصة، يا أفضل الملوك، فحينئذٍ تُعبد تلك الربوبية العُليا بهذا المانترا.

Verse 7

गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥

يُسَمَّى القدمان بصيغة «إلى غَمْبِيرَا»، والخصر «إلى سُبْهَغَا»، والبطن «إلى دِيفَدِيفَا»، والوجه «إلى تْرِينِتْرَا»، والرأس إلى «فَاجَسْبَتِي»، ومن كل جهةٍ وعلى الإطلاق إلى «رُودْرَا».

Verse 8

एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥

وهكذا، بعد أن يُقيم العابدُ العاقلُ العبادةَ، يعبدُ فيشنو المصحوبَ بلكشمي، أو هَرَا (شِيفا) المقترنَ بغَوْرِي، بالعطور والزهور وما شابهها، على الترتيب المقرر.

Verse 9

ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥

ثم أمامه، أيها الملك العظيم، ينبغي أن يُقام الهُوما بالعسل والسمن (ghee) مع حبّات السمسم، وكذلك (مع الصيغة) «لِرَبِّ السعادة والظَّفَر».

Verse 10

ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥

ثم على الأرض يُؤكل طعامٌ من القمح خالٍ من الملح القلوي، بلا نكهةٍ حادّة، ومن غير زيتٍ ولا سمن؛ وهذه القاعدة نفسها مذكورةٌ أيضًا للنصف المظلم (كْرِشْنَ-بَكْشَا). وفي اليوم القمري الثاني (تيثي) ابتداءً من شهر آṣāḍha تُختَتم الممارسة (pāraṇa) بتلك الوجبة.

Verse 11

यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥

ثم بعد ذلك، أيها الملك، ابتداءً من شهر كَارْتِّيكَا وما يليه من الشهور، يُؤكل حبّ الشْيَامَاكَا (śyāmāka)، مع لزوم الانضباط والطهارة مدة ثلاثة أشهر.

Verse 12

ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥

ثمّ، أيها الملك، في اليوم القمري الثالث (تريتِيّا) من النصف المضيء لشهر ماغها، ينبغي للحكيم أن يُصنع تمثالٌ ذهبيٌّ للغوري، وكذلك لرودرا، ويُوضَعان معًا في موضعٍ واحد.

Verse 13

सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥

وبقلبٍ ساكنٍ راضٍ، وبحسب الاستطاعة، ينبغي أن يُقدَّم هري (Hari) أيضًا مع لكشمي؛ ثم يُعطى ذلك لبرهمنٍ بصيرٍ صالحٍ لأن يكون وعاءً للعطية.

Verse 14

अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥

عند فقدان الطعام، حتى لو كان المرء متقنًا للڤيدات وسالكًا سبيل الصالحين، فعليه أن يعطي مع ذلك—وخاصةً إذا قلّت موارده—مقدِّمًا العطاء باسم «سَدَاتشارا» أي حسن السلوك.

Verse 15

षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥

ينبغي أن تُقدَّم للبرهمن تقدمةٌ مُعَدَّةٌ بستة أوعية: وعاءٌ مملوءٌ بالعسل، والثاني مملوءٌ بالسمن المصفّى (غِهِي/ghṛta).

Verse 16

तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥

الوعاء الثالث يكون لزيت السمسم، والرابع ممزوجًا بالجاغري/سكر القصب المتكتّل (guda)، والخامس مملوءًا بالأملاح، والسادس ممزوجًا بحليب البقر.

Verse 17

एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥

مَن قدَّم هذه الأواني صدقةً صار في سبع ولاداتٍ متعاقبةٍ ذا حظٍّ حسنٍ وبهاءٍ مُستحسن—سواء أكان امرأةً أم رجلاً.

Inside Adhyaya 58

How it unfolds

  1. Where it opens

    Agastya addresses a royal inquirer and introduces a vrata designed to generate saubhāgya (auspicious fortune) for both women and men, foregrounding ethical prerequisites (śauca/purity, satya/truthfulness) and the correct calendrical entry-point.

  2. Central event

    Stepwise prescription of the Saubhāgyakaraṇa vow: commencement on Phālguna śukla-tṛtīyā with nakta observance; syncretic worship options (Hari with Śrī; Rudra with Umā/Gaurī) coupled with an explicit śāstric claim that these divine pairs are not to be separated; a nyāsa-like body-part naming sequence; pūjā with fragrance/flowers; and homa with honey, ghee, and sesame.

  3. Climax resolution

    The regimen culminates in a Māgha śukla-tṛtīyā completion marked by dāna: golden icons (of the worshipped divine pair) and a structured gift of six vessels to a qualified brāhmaṇa, sealing the vow’s efficacy and social transmission through proper recipients.

  4. Closing phalashruti

    Promise of sustained prosperity/saubhāgya across multiple births, with the vow framed as reliably fruit-bearing when performed with truthfulness, purity, and correct timing; no separate, extended phalaśruti section is indicated beyond these assurances.

Geographical context

No explicit toponyms or river systems are mentioned in this adhyāya; the primary context is calendrical/seasonal (Phālguna, Āṣāḍha, Kārttika, Māgha) rather than geographic.

Ritual instructions

  • Primary RitualSaubhāgyakaraṇa-vrata (nakta observance beginning Phālguna śukla-tṛtīyā; concluding dāna on Māgha śukla-tṛtīyā)
  • BenefitSaubhāgya (auspicious fortune), prosperity and well-being for household life, and continuity of good fortune across births when performed with correct tithi, restraint, and truthful conduct.

The narrative frame

  • AgastyaA royal inquirer (mahārāja/narādhipa/rājendra) · Didactic, ritual-manual, and mildly polemical in hermeneutics (asserting Śiva–Viṣṇu non-separation as ‘śāstric’).

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (with devotional undertone)
  • Emotional ProgressionFrom inquiry and ethical grounding → disciplined, time-bound observance → integrative devotion (non-sectarian unity) → climactic generosity (dāna) and assurance of lasting fortune.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityNot tirtha-specific; best approached as a home/temple vrata aligned to lunar calendrics. If desired, it can be performed at any Viṣṇu or Śiva temple that supports homa and vrata observance.
  • Best SeasonPhālguna to Māgha cycle (start in Phālguna; completion in Māgha), with practical preference for clear-weather months depending on region.
  • Related FestivalPhālguna śukla-tṛtīyā and Māgha śukla-tṛtīyā observances; thematically adjacent to tṛtīyā-based Śrī/Gaurī observances (regional variants), though this chapter specifies its own vrata sequence.

Frequently Asked Questions

The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.

The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.

Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.

The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.

Ask anything about Adhyaya 58 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App