Verse 6

Kaivalya

Sanskrit (Devanagari)

हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ॥

तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् । उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥६-७॥

Padapatha (Word Split)

हृत्-पुण्डरीकम् विरजम् विशुद्धम् विचिन्त्य मध्ये विशदम् विशोकम् । अचिन्त्यम् अव्यक्तम् अनन्त-रूपम् शिवम् प्रशान्तम् अमृतम् ब्रह्म-योनिम् ।

तम् आदि-मध्य-अन्त-विहीनम् एकम् विभुम् चित्-आनन्दम् अरूपम् अद्भुतम् । उमा-सहायम् परम-ईश्वरम् प्रभुम् त्रि-लोचनम् नील-कण्ठम् प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिः गच्छति भूत-योनिम् समस्त-साक्षिम् तमसः परस्तात् ॥६-७॥

IAST Transliteration

hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ vicintya madhye viśadaṃ viśokam | acintyamavyaktamanantarūpaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayonim ||

tamādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpam adbhutam | umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam | dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt ||6-7||

Translation

متأمّلًا لوتسَ القلب، منزَّهًا عن الدنس، بالغَ الطهارة، وفي وسطه ما هو جليٌّ لا حزنَ فيه؛ ما لا يُدرَك بالفكر، غيرُ متجلٍّ، ذو صورٍ لا نهائية؛ المبارك (شِيفا)، الساكنُ تمامًا، الخالد، رحمُ البراهمن ومصدرُه— وبعد أن يتأمّل ذاك الذي لا بدايةَ له ولا وسطَ ولا نهاية؛ الواحدَ الشاملَ كلَّ شيء؛ وعيًا ونعيمًا؛ بلا صورةٍ وعجيبًا؛ الربَّ، الإيشڤرا الأعلى، القويَّ، ذا العيون الثلاث، الأزرقَ الحلق، الساكنَ، المصحوبَ بأوما— يبلغُ الحكيمُ أصلَ الكائنات، الشاهدَ على الجميع، المتعاليَ عن الظلمة.

Academic Translation

Having contemplated the lotus of the heart—stainless, completely pure—(and) in its midst (that which is) clear and sorrowless; (that which is) unthinkable, unmanifest, of infinite forms; auspicious (Śiva), utterly tranquil, immortal, the source/womb of Brahman— Having meditated on Him who is without beginning, middle, or end; the One, all-pervading; consciousness-and-bliss; formless, wondrous; the Lord, the supreme Īśvara, the mighty one, the three-eyed, blue-throated, tranquil, accompanied by Umā— the sage reaches the source of beings, the witness of all, beyond darkness.

Verse Context

• Īśvara-upāsanā leading to Brahman-realization; Brahman as sākṣin (witness), beyond tamas; heart-lotus meditation; nirguṇa–saguṇa integration
• Mahavakya: Bridges saguṇa contemplation to nirguṇa import: the “samasta-sākṣin” and “cidānanda/arūpa” language supports mahāvākya realization (e.g., “अहं ब्रह्मास्मि”, “तत् त्वम् असि”) by identifying the ultimate as formless consciousness beyond darkness, not merely a deity-form.
• Atharva
• Atharva-veda (Kaivalya Upaniṣad; specific śākhā not securely attested) Shakha
• Chandas: Mixed/Upaniṣadic śloka (non-strict; largely anuṣṭubh/triṣṭubh-like cadence across pādas)