Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 56

Devanagari script

रुक्मिणी देवकीपुत्रश्चक्रतीर्थं च गोमती । गोपीनां चंदनं लोके तुलसी दुर्लभा कलौ

Transliteration

rukmiṇī devakīputraścakratīrthaṃ ca gomatī | gopīnāṃ caṃdanaṃ loke tulasī durlabhā kalau

Translation

روكمِني، وكريشنا ابن ديفكي، وتيرثا الشاكرا (Cakra-tīrtha)، ونهر غوماتي—كلّها مشهورة. وفي عصر كالي، يعسر في العالم نيلُ معجون الصندل لدى الغوبيات وأوراق التولسي المقدّسة.

Word by Word

• रुक्मिणी: Rukmiṇī
• रुक्मिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• देवकी-पुत्रः: Devakī’s son (Kṛṣṇa)
• देवकी-पुत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवकी (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘देवक्याः पुत्रः’)

• चक्र-तीर्थम्: Cakratīrtha
• चक्र-तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘चक्रस्य तीर्थम्’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• गोमती: the Gomati (river)
• गोमती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोमती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• गोपीनाम्: of the gopīs
• गोपीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गोपी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• चन्दनम्: sandalwood
• चन्दनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरणम्

• तुलसी: Tulasī
• तुलसी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुलसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दुर्लभा: rare
• दुर्लभा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दुर्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तुलसी)

• कलौ: in the Kali age
• कलौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘कलियुगे’ इत्यर्थे अधिकरणम्

Speaker

Sūta (deduced from Prabhāsa-khaṇḍa māhātmya narration context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-tīrtha; Gomatī (within Dvārakā)

Type: tirtha

Visual Art Cues

Scene: A devotional still-life and map-like tableau: Kṛṣṇa and Rukmiṇī presiding above; below, Cakra-tīrtha waters with a subtle discus motif and the flowing Gomatī; in the foreground, a small, precious sprig of tulasī and a tiny container of gopī-candana labeled ‘durlabha in Kali’.

Characters & Entities

• Rukmiṇī
• Devakīputra (Kṛṣṇa)
• Cakra-tīrtha
• Gomatī
• Gopīs
• Candana
• Tulasī
• Kali-yuga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse elevates Dvārakā’s sacred persons and tīrthas, and highlights the preciousness/rarity of key devotional supports in Kali-yuga.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-tīrtha and the Gomati within the Dvārakā sacred region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit Vaiṣṇava practice markers: use/seek tulasī and gopī-candana (though no direct injunction is stated).