Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 53

Devanagari script

वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् । शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम्

Transliteration

vṛtro'pi bubhuje kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram | śākraṃ padaṃ samāsthāya nihatāśeṣakaṃṭakam

Translation

وأما فِرِترا أيضًا فتمتّع بالثلاثة العوالم كلِّها، بما فيها المتحرّك والساكن؛ إذ اعتلى مقام شَكرا (إندرا) اقتلع كلَّ شوكةٍ باقيةٍ من شوك المعارضة.

Word by Word

• वृत्रः: Vṛtra
• वृत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्ता

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/अप्यर्थ) — 'also/even'

• बुभुजे: enjoyed, possessed
• बुभुजे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: लिट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; 'enjoyed/possessed'

• कृत्स्नम्: entire
• कृत्स्नम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत्स्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (त्रैलोक्यम्) — 'entire'

• त्रैलोक्यम्: the three worlds
• त्रैलोक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्विगु-समासः — 'the three worlds'

• स-चर-अचरम्: with all moving and unmoving (beings)
• स-चर-अचरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय-उपसर्गार्थ 'with') + चर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्वन्द्वः (चर + अचर) सह-पूर्वकः; विशेषण (त्रैलोक्यम्) — 'with moving and unmoving beings'

• शाक्रम्: Indra’s
• शाक्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (पदम्) — 'of Śakra/Indra'

• पदम्: position, realm
• पदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म

• समास्थाय: having assumed/occupied
• समास्थाय: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: सम्-आस्-स्था (धातु; √स्था with सम्+आ)
• Form: क्त्वान्त (ल्यप्) अव्ययभावे; समास्थाय = सम्-आ-स्था + ल्यप् — 'having occupied/assumed'

• निहत-अशेष-कण्टकम्: with all obstacles removed
• निहत-अशेष-कण्टकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निहत (कृदन्त; √हन् with नि-) + अशेष (प्रातिपदिक) + कण्टक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (पदम्) — 'in which all thorns/obstacles are destroyed'

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator addressing brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: Vṛtra seated upon Indra’s jeweled throne, the three worlds depicted as a vast mandala under his dominion; subdued devas absent, opposition ‘thorns’ removed.

Characters & Entities

• Vṛtra
• Indra (Śakra)
• Trailokya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dominion over the worlds can be transient; power gained by force still remains within the moral economy of karma and dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this shloka; it serves the broader Māhātmya storyline rather than naming a site directly.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a description of political-cosmic takeover.