Home›Skanda Purana›Nagara Khanda›Tirtha Mahatmya›Adhyaya 8›Shloka 24
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 24

Devanagari script

ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले । गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः

Transliteration

tato nāgabilaḥ khyātaḥ sa sarvasmindharātale | gatāgatena nāgānāṃ sa valmīko dvijottamāḥ

Translation

فلذلك اشتهر ذلك التلّ الترابيّ (وكرُ النمل) في أرجاء الأرض كلّها باسم «Nāgabila»، يا خيرَ المولودين مرّتَين، لأنّ الناغا كانوا يروحون ويغدون عبره على الدوام.

Word by Word
ततःtherefore/then
ततः:
Sambandha (Adverbial modifier/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (क्रम/हेतुवाचक adverb)
नाग-बिलःthe Nāga-cave (serpent-hole)
नाग-बिलः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनाग + बिल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: 'नागानां बिलः' = hole of nāgas); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ख्यातःbecame known, was renowned
ख्यातः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) विधेय-रूपेण; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सःit/he
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सर्वस्मिन्in the whole (entire)
सर्वस्मिन्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; 'धरातले' इत्यस्य विशेषणम्
धरातलेon the earth's surface
धरातले:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootधरा + तल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: 'धरायाः तलम्'); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
गत-आगतेनby (their) going and coming
गत-आगतेन:
Karana (Instrument/means/करण)
TypeNoun
Rootगत (√गम्, क्त) + आगत (आ-√गम्, क्त)
Formद्वन्द्व-समास (इतरेतर: 'गतं च आगतं च' = going and coming); नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; साधन/हेतु-भावे
नागानाम्of the Nāgas
नागानाम्:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootनाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन
सःit/he
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वल्मीकःthe anthill
वल्मीकः:
Karta (Subject complement/कर्ता)
TypeNoun
Rootवल्मीक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अपि 'नागबिलः' इत्यस्य समानाधिकरणम्
द्विज-उत्तमाःO best of the twice-born (Brahmins)
द्विज-उत्तमाः:
Sambodhana (Address/Vocative)
TypeNoun
Rootद्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: 'द्विजानाम् उत्तमाः' = best of the twice-born); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्भोधनार्थे अपि पाठान्तर-सम्भावना (हे द्विजोत्तमाः)
Speaker

Skanda (deduced; addressing a brāhmaṇa listener: dvijottama)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāgabila

Type: cave

Skanda Dialogue

Listener: Dvija-uttamāḥ (explicit vocative)

Visual Art Cues

Scene: A prominent anthill on a sacred plain, revered by brāhmaṇas; subtle depiction of nāgas entering and emerging, establishing the place-name ‘Nāgabila’ as a celebrated landmark.

Characters & Entities
N
Nāgabila
N
Nāga
V
Valmīka

FAQs

Purāṇic tīrthas are remembered through sacred etymology—names preserve the spiritual history and power of a place.

Nāgabila, the famed opening/passage associated with Nāgas’ movement between realms.

None here; it establishes the site’s identity and renown.

←Previous Verse
Next Verse→