Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

अथ तं स्नातमाचांतं कृताहारं द्विजोत्तमम् । विश्रान्तं शयने विप्रः प्रोवाच स गृहाधिपः

Transliteration

atha taṃ snātamācāṃtaṃ kṛtāhāraṃ dvijottamam | viśrāntaṃ śayane vipraḥ provāca sa gṛhādhipaḥ

Translation

ثم لما اغتسل ذلك البراهمةُ الأجلّ، وأتى بآجامانا، وتناول الطعام، واستراح على الفراش، خاطبه البراهمةُ ربُّ الدار.

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (कर्म), एकवचन

• स्नातम्: bathed
• स्नातम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्ना (धातु) → स्नात (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• आचान्तम्: having sipped (ācamana)
• आचान्तम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + चम (धातु) → आचान्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• कृताहारम्: having taken food
• कृताहारम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ धातु, क्त) + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कृतः आहारः यस्य); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• द्विजोत्तमम्: the best of Brahmins
• द्विजोत्तमम्: Karma (Object-apposition/कर्मसमानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (उत्तमः द्विजः); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; सम्बोधनार्थे न, कर्मपद-विशेष्य

• विश्रान्तम्: rested
• विश्रान्तम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + श्रम् (धातु) → विश्रान्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• शयने: on the bed
• शयने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• विप्रः: the Brahmin
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• प्रोवाच: said
• प्रोवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सः: that (he)
• सः: Karta (Apposition/कर्ता-समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विप्रस्य विशेषण/समानाधिकरण

• गृहाधिपः: the householder/master of the house
• गृहाधिपः: Karta (Apposition/कर्ता-समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + अधिप (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (गृहस्य अधिपः); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual)

Visual Art Cues

Scene: A serene interior: a brāhmaṇa traveler, freshly bathed and composed, sits or reclines on a simple bed; a householder brāhmaṇa approaches respectfully to speak, indicating the start of a sacred conversation.

Characters & Entities

• gṛhādhipa (householder)
• dvijottama (guest brāhmaṇa)
• ācamana

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is shown in action: a guest is offered purification, food, and rest before any questioning—an ideal of righteous conduct.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it remains part of the narrative lead-in to the tīrtha’s praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathing (snāna) and ācamana are explicitly mentioned as part of proper reception and purity observance.