Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

मनुष्योरगरक्षांसि वीरुधो वृक्षसंयुताः । सप्तर्षयो ध्रुवाद्याश्च ये चान्ये गगनेचराः

Transliteration

manuṣyoragarakṣāṃsi vīrudho vṛkṣasaṃyutāḥ | saptarṣayo dhruvādyāśca ye cānye gaganecarāḥ

Translation

وَأُوجِدَ البشرُ، والناغا (الحياتُ المقدّسة)، والراكشاسا؛ وكذلك النباتُ مع الأشجار. وظهر السبعُ رِشيّات، ودهروفا ومن سواهم، وكلُّ من يسيرُ في أرجاءِ السماء.

Word by Word

• मनुष्य: men, humans
• मनुष्य: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural)

• उरगरक्षांसि: serpents and demons (rakṣasas)
• उरगरक्षांसि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उरग (प्रातिपदिक) + रक्षस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); द्वन्द्व-समास (copulative)

• वीरुधः: creepers, plants
• वीरुधः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वीरुध् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural)

• वृक्षसंयुताः: joined with trees, accompanied by trees
• वृक्षसंयुताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृक्ष (प्रातिपदिक) + संयुत (कृदन्त; सम्+युज् धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); वृक्षैः संयुताः = वृक्ष-संयुताः (तत्पुरुष)

• सप्तर्षयः: the seven sages
• सप्तर्षयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सप्त (संख्या/प्रातिपदिक) + ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); द्विगु-समास (numerical)

• ध्रुवाद्याः: Dhruva and others
• ध्रुवाद्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); ध्रुव-आद्याः = ध्रुवाद्याः (तत्पुरुष: ‘beginning with Dhruva’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• ये: who, those who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अन्ये: others
• अन्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural)

• गगनेचराः: sky-goers, celestial beings
• गगनेचराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गगन (प्रातिपदिक) + चर (प्रातिपदिक/कृदन्त-प्रत्ययान्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural); गगने चरन्ति इति (तत्पुरुष)

Speaker

Sūta (contextual continuation)

Visual Art Cues

Scene: A panoramic cosmogenesis tableau: from a luminous source emerge humans, nāgas, rākṣasas, and the vegetal world; above, the Saptaṛṣi constellation and Dhruva shine as fixed anchors while other sky-moving beings traverse the firmament.

Characters & Entities

• Humans
• Nāgas/Serpents
• Rākṣasas
• Saptarṣi
• Dhruva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All classes of beings and cosmic markers (like Dhruva and the Saptarṣis) are woven into dharmic order; the tīrtha narrative frames creation as sacred history.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The site is implicitly the water/region where the tapas-driven creation unfolds; the proper name is not present in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly.