Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

Devanagari script

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वराख्याने कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनंनामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye kalaśeśvarākhyāne kalaśanṛpaterdurvāsasaḥ śāpena vyāghratvaprāptivarṇanaṃnāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

Translation

وهكذا، في «السكندة مها بورانا» الشريفة—ضمن السamhitā ذات الواحد والثمانين ألف بيت—في «ناغارا خَنْدَ» السادس، في «ماهَاتْمْيَا» حقل «شري هاطَكيشْوَرَ» المقدّس، في الخبر المسمّى «كلاشِيشْوَرَ»، تنتهي هنا السورة التاسعة والأربعون المعنونة: «سردُ نيلِ الملك كَلَشَة هيئةَ النمر بسبب لعنة دُرفاسَس».

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यर्थक/समाप्तिसूचक (quotative/end marker)

• श्रीस्कान्दे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कान्दे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-स्कान्द (प्रातिपदिक: श्री + स्कान्द)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, masc.)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महापुराण (प्रातिपदिक: महा + पुराण)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, neut.)

• एकाशीतिसाहस्र्यां: in the eighty-one-thousand (verses) [collection]
• एकाशीतिसाहस्र्यां: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीतिसाहस्री (प्रातिपदिक: एकाशीति + साहस्री)
• Form: स्त्रीलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, fem.); विशेषणम् (qualifier of संहिता)

• संहितायां: in the Saṃhitā
• संहितायां: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, fem.)

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, masc.); विशेषणम् (qualifier of खण्डे)

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa
• नागरखण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागरखण्ड (प्रातिपदिक: नागर + खण्ड)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, masc.)

• श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of the Śrī Hāṭakeśvara-kṣetra
• श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-हाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्य (प्रातिपदिक: श्री + हाटकेश्वर + क्षेत्र + माहात्म्य)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, neut.)

• कलशेश्वराख्याने: in the narrative called (of) Kalaśeśvara
• कलशेश्वराख्याने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलशेश्वर-आख्यान (प्रातिपदिक: कलशेश्वर + आख्यान)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Locative singular, neut.)

• कलशनृपतेः: of King Kalaśa
• कलशनृपतेः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कलश-नृपति (प्रातिपदिक: कलश + नृपति)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम् (Genitive singular, masc.)

• दुर्वाससः: of Durvāsas
• दुर्वाससः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दुर्वासस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम् (Genitive singular, masc.)

• शापेन: by the curse
• शापेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया एकवचनम् (Instrumental singular, masc.)

• व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनम्: description of attaining tigerhood
• व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनम्: Vishaya (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: व्याघ्रत्व-प्राप्ति-वर्णन (प्रातिपदिक: व्याघ्रत्व + प्राप्ति + वर्णन)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (Nom./Acc. singular, neut.); शीर्षक-रूपे (as title)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Apposition marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामार्थक (as-called/namely)

• एकोनपञ्चाशत्तमः: forty-ninth
• एकोनपञ्चाशत्तमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकोन-पञ्चाशत्तम (प्रातिपदिक: एकोन + पञ्चाशत् + तम)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Nominative singular, masc.); विशेषणम् (qualifier of अध्यायः)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Nominative singular, masc.)

Speaker

Narrator (Purāṇic redactor/colophon voice; speaker not explicit in the verse)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śrī Hāṭakeśvara-kṣetra; Kalaśeśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A manuscript colophon scene: a scribe completes a palm-leaf folio; at the margin, a small vignette of Śiva-linga labeled Hāṭakeśvara/Kalaśeśvara, with pilgrims offering flowers.

Characters & Entities

• Skanda Purāṇa
• Nāgara Khaṇḍa
• Śrī Hāṭakeśvara-kṣetra
• Kalaśeśvara
• King Kalaśa (Kalaśa-nṛpa)
• Durvāsas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Actions toward saints like Durvāsas bear swift karmic fruit; humility and dharma protect one from downfall.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Śrī Hāṭakeśvara-kṣetra, within the Kalaśeśvara account of the Nāgara Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this colophon verse; it primarily names the section and the chapter theme.