Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 40

Devanagari script

ततश्चायतने तस्मिन्प्राप्तोऽहं मुनिपुंगवाः । अपश्यं देवदेवेशं महाकालं प्रपूजितम् । अग्रस्थितैर्द्विजश्रेष्ठैर्जपगीतपरायणैः

Transliteration

tataścāyatane tasminprāpto'haṃ munipuṃgavāḥ | apaśyaṃ devadeveśaṃ mahākālaṃ prapūjitam | agrasthitairdvijaśreṣṭhairjapagītaparāyaṇaiḥ

Translation

ثم لما بلغتُ ذلك المعبد، يا أكرمَ الحكماء، أبصرتُ مهاكالا—ربَّ أربابِ الآلهة—يُعبَد على الوجه اللائق؛ وكان أمامه براهمةٌ أفاضل قائمين، مواظبين على الجَپا (japa) والإنشاد المقدّس.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तदनन्तरं (then)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• आयतने: in the shrine/abode
• आयतने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आयतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति; एकवचन

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति; एकवचन; विशेषणम् (in that)

• प्राप्तः: arrived
• प्राप्तः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु) → प्राप्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन; ‘arrived’

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; प्रथमा विभक्ति; एकवचन

• मुनिपुंगवः: a foremost sage
• मुनिपुंगवः: Karta (Apposition to ‘I’/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक) + पुंगव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन; (मुनिः एव पुंगवः) कर्मधारय; आत्मोपाधि/विशेषणवत्

• अपश्यम्: I saw
• अपश्यम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ् लकार (Imperfect/Past); उत्तमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• देवदेवेशम्: Lord of the gods
• देवदेवेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + देव (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन; (देवानां देवः, तस्य ईशः) बहु-षष्ठी-तत्पुरुषसम्बन्ध

• महाकालम्: Mahākāla
• महाकालम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन; कर्मधारय (महान् कालः)

• प्रपूजितम्: well-worshipped
• प्रपूजितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-पूज् (धातु) → प्रपूजित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन; ‘well-worshipped’ (देवदेवेशं/महाकालं विशेषयति)

• अग्रस्थितैः: by those standing in front
• अग्रस्थितैः: Karana (Agent/instrument in passive sense/करण)
• Type: Adjective
• Root: अग्र (प्रातिपदिक) + स्थित (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति; बहुवचन; (अग्रे स्थित) सप्तमी-तत्पुरुष; ‘by those standing in front’

• द्विजश्रेष्ठैः: by the best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजश्रेष्ठैः: Karana (Agent group/करण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति; बहुवचन; कर्मधारय (श्रेष्ठाः द्विजाः)

• जपगीतपरायणैः: by those devoted to japa and singing
• जपगीतपरायणैः: Karana (Agent qualifier/करण)
• Type: Adjective
• Root: जप (प्रातिपदिक) + गीत (प्रातिपदिक) + परायण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति; बहुवचन; (जपः च गीतं च) द्वन्द्व-पूर्वपद + परायण (निष्ठ/समर्पित) बहुव्रीहिवत् विशेषणार्थः

Speaker

Unspecified narrator (addressing sages; likely within a framed dialogue in Nāgarakhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahākāla (Mahākāleśvara) kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: ‘munipuṅgava’ (foremost sage) explicitly addressed

Visual Art Cues

Scene: Inside a lamp-lit sanctuary, Mahākāla is seen richly worshipped; in the foreground stand eminent brāhmaṇas chanting japa and singing sacred hymns.

Characters & Entities

• Mahākāla
• Dvija (Brāhmaṇas)
• Japa
• Gīta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True refuge is found in Mahākāla: communal worship, mantra-japa, and kīrtana transform the devotee’s life and destiny.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A Mahākāla āyatana (sanctuary/shrine) is the focal sacred site in this passage.

What ritualistic prescription is mentioned?

Japa (mantra repetition) and gīta (devotional singing) performed in a temple setting as part of worship and vigil.